Ethereum năm 2026: Không còn ám ảnh bởi việc áp dụng đại trà, Vitalik đặt cược vào tính phi tin cậy
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Ethereum năm 2026: Không còn ám ảnh bởi việc áp dụng đại trà, Vitalik đặt cược vào tính phi tin cậy
Năm 2026 là thời điểm chúng ta quyết định rằng việc áp dụng đại trà—đánh đổi lấy các giá trị cốt lõi—là điều không xứng đáng. Sự phi tập trung “đủ tốt” là chưa đủ tốt. Người dùng xứng đáng được hưởng thứ gì đó tốt hơn việc phải tin tưởng nhà cung cấp cơ sở hạ tầng để truy cập vào một mạng lưới “không cần tin cậy”.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Stacy Muur
Biên dịch: TechFlow
Liên kết bài gốc:
https://x.com/stacy_muur/status/2019325467116126348
Tóm tắt của TechFlow: Trong thập kỷ qua, Ethereum đã thực hiện những sự đánh đổi được tính toán kỹ lưỡng. Nó đánh đổi tính phi tin cậy để lấy sự tiện lợi, đánh đổi quyền tự chủ để lấy trải nghiệm người dùng và đánh đổi tính phi tập trung để đổi lấy việc áp dụng rộng rãi. Tuy nhiên, năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt — đây là năm Ethereum từ bỏ câu hỏi “Việc pha loãng bản thân vì mục tiêu áp dụng đại chúng có đáng không?”. Câu trả lời là: Không còn đáng nữa. Stacy Muur trình bày chi tiết tầm nhìn của Vitalik: thông qua ZK-EVM + Danh sách truy cập ở cấp khối để giúp nút đầy đủ trở nên dễ chạy trở lại; thông qua client nhẹ Helios để đạt được RPC có thể xác minh; thông qua ORAM/PIR để thực hiện các giao dịch thanh toán riêng tư; thông qua khôi phục xã hội nhằm vượt qua cụm từ khôi phục (seed phrase) vốn mong manh; thông qua lưu trữ trên IPFS để tạo giao diện người dùng (UI) cho dapp bất khả ngăn cản; và thông qua FOCIL để xây dựng khối chống kiểm duyệt. Việc tái tập trung cơ sở hạ tầng phải chấm dứt.
Trong thập kỷ qua, Ethereum đã thực hiện những sự đánh đổi được tính toán kỹ lưỡng. Nó đánh đổi tính phi tin cậy để lấy sự tiện lợi, đánh đổi quyền tự chủ để lấy trải nghiệm người dùng và đánh đổi tính phi tập trung để đổi lấy việc áp dụng rộng rãi.
Mỗi lần bạn kiểm tra số dư ví, bạn đang đặt niềm tin vào các công ty như Alchemy hoặc Infura. Mỗi lần bạn sử dụng một dapp, dữ liệu của bạn đều bị rò rỉ tới những máy chủ mà bạn chưa từng lựa chọn.
Tuy nhiên, năm 2026 đánh dấu một bước ngoặt. Đây là năm Ethereum từ bỏ câu hỏi “Việc pha loãng bản thân vì mục tiêu áp dụng đại chúng có đáng không?”. Câu trả lời là: Không còn đáng nữa.
Tầm nhìn
- Nút đầy đủ dễ chạy trở lại (ZK-EVM + Danh sách truy cập ở cấp khối)
- RPC có thể xác minh thay vì tin tưởng mù quáng (client nhẹ Helios)
- Thanh toán riêng tư nhưng vẫn có trải nghiệm người dùng công khai
- Ví vượt qua cụm từ khôi phục mong manh (khôi phục xã hội)
- Giao diện người dùng (UI) cho dapp bất khả ngăn cản (lưu trữ trên IPFS)
- Xây dựng khối chống kiểm duyệt (FOCIL)
Vấn đề: Sự tái tập trung cơ sở hạ tầng
Ngay cả khi lớp nền tảng vẫn duy trì tính phi tập trung, cơ sở hạ tầng của Ethereum ngày càng trở nên tập trung hơn.
Các nút chuyển từ mô hình “thân thiện với laptop” sang yêu cầu dung lượng lưu trữ trên 800 GB và thời gian đồng bộ hóa kéo dài 24 giờ. Các dapp phát triển từ những trang HTML đơn giản thành những “quái vật phía máy chủ” rò rỉ dữ liệu người dùng khắp nơi. Các ví chuyển từ mô hình RPC do người dùng kiểm soát sang các nhà cung cấp được mã hóa cứng, theo dõi mọi hành động của bạn.
Đáng chú ý nhất là hiện nay 80–90% khối Ethereum chỉ được sản xuất bởi hai nhà xây dựng khối (block builder). Sự tập trung này khiến việc bao gồm giao dịch phụ thuộc vào một vài thực thể, và họ hoàn toàn có thể kiểm duyệt bất kỳ giao dịch nào họ muốn.
Đây không phải là lỗi, mà là những lựa chọn thực tế được đưa ra trong quá trình mở rộng dưới ràng buộc của cơ chế bằng chứng công việc (PoW).
Tuy nhiên, chi phí là có thật: các giả định về niềm tin lặng lẽ xâm nhập vào hệ thống “phi tin cậy”, các điểm thất bại đơn lẻ gia tăng, và người dùng mất đi quyền tự chủ thực sự. Chúng ta đã phi tập trung sổ cái, nhưng lại tái tập trung lớp truy cập.
Tình cảnh năm 2026
Nút đầy đủ
Thực trạng hiện tại: Dung lượng lưu trữ trên 800 GB, thời gian đồng bộ hóa 24 giờ, yêu cầu vận hành liên tục. Đa số người dùng đã từ bỏ.
Danh sách truy cập ở cấp khối (BAL) thay đổi căn bản điều này. Hãy coi BAL như một danh mục cho mỗi khối, cho bạn biết trước khối đó sẽ tác động đến những trạng thái nào. Máy tính của bạn sẽ tải song song toàn bộ nội dung cần thiết trước khi bắt đầu thực thi. Các giao dịch không xung đột được thực thi đồng thời trên các nhân riêng biệt. Phân tích cho thấy 60–80% giao dịch không chồng lấn nhau.
Kết hợp với các chứng minh ZK cho phép xác minh khối mà không cần thực thi lại toàn bộ, thời gian đồng bộ giảm mạnh và dung lượng lưu trữ trở nên khả thi. Việc chạy nút chuyển từ “chỉ dành riêng cho các công ty cơ sở hạ tầng” trở lại “phạm vi của một chiếc laptop đủ tốt”.
Helios: Xác minh RPC
Hãy tưởng tượng kịch bản tấn công sau: Bạn hoán đổi trên Uniswap. RPC độc hại hiển thị cho bạn một giá giả. Bạn ký chấp thuận nhận ít token hơn mức bạn đáng được hưởng. RPC thực hiện tấn công “sandwich” và giữ lại phần lợi nhuận. Bạn sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy nó xảy ra.
Hiện điều này chưa xảy ra trên các nhà cung cấp chính, nhưng về mặt kỹ thuật là hoàn toàn khả thi. Vấn đề nằm ở chỗ bạn đang tin tưởng người khác nói cho bạn biết trạng thái của blockchain.
Helios giải quyết vấn đề này trong vòng 2 giây. Đây là một client nhẹ theo dõi “Ủy ban đồng bộ” (synchronous committee) gồm 512 validator, chu kỳ khoảng 27 giờ. Nếu ≥2/3 số validator ký vào tiêu đề khối, khối đó được coi là khối chuẩn. Khi bạn kiểm tra số dư, Helios gửi yêu cầu chứng minh Merkle tới một RPC không đáng tin cậy và xác minh cục bộ. RPC có thể từ chối phản hồi, nhưng không thể nói dối.
Nó có thể chạy ở bất cứ đâu: laptop, điện thoại di động hay tiện ích mở rộng trình duyệt. Chỉ cần thiết lập Helios làm RPC mặc định cho MetaMask của bạn — mọi dapp đều trở nên phi tin cậy, mà không cần thay đổi bất kỳ thứ gì khác.
Công nghệ này hiện đã tồn tại, mã nguồn mở và sẵn sàng tích hợp.
ORAM/PIR: Truy vấn RPC riêng tư
Mỗi truy vấn RPC đều tiết lộ hành vi của bạn — bạn theo dõi địa chỉ nào, sử dụng giao thức nào và khi nào.
ORAM (RAM vô tình) sử dụng cấu trúc cây để che giấu mẫu truy cập. Máy chủ thấy bạn truy cập dữ liệu nhưng không thể xác định đó là dữ liệu nào. Ứng dụng nhắn tin Signal sử dụng công nghệ này, giúp giảm chi phí xuống 100 lần (từ 500 máy chủ xuống còn 6 máy chủ).
PIR (truy xuất thông tin riêng tư) cho phép bạn truy vấn cơ sở dữ liệu mà không tiết lộ bạn muốn truy xuất điều gì. Bạn gửi truy vấn đã mã hóa, máy chủ xử lý dữ liệu đã mã hóa, rồi bạn giải mã kết quả. Kích thước phản hồi luôn không đổi (khoảng 3 KB), bất kể kích thước cơ sở dữ liệu.
Các triển khai thực tế đã tồn tại:
- Oblivious Labs: công cụ kiểm tra số dư WBTC riêng tư
- Phân giải ENS riêng tư
- QuietRPC: khám phá RPC riêng tư
Thách thức nằm ở trạng thái động: việc mã hóa lại 33 triệu phần tử mất từ 4 đến 20 phút. Giải pháp bao gồm chụp ảnh trạng thái định kỳ kèm bằng chứng trên chuỗi. Với hầu hết các trường hợp sử dụng (kiểm tra số dư, xác minh tư cách bỏ phiếu), độ trễ vài phút là chấp nhận được để đảm bảo tính riêng tư.
Khôi phục xã hội: Vượt qua cụm từ khôi phục mong manh
Các ví hiện tại ép người dùng đối mặt với những lựa chọn bất khả thi:
- Mất cụm từ khôi phục → Mất toàn bộ tài sản
- Cụm từ khôi phục bị đánh cắp → Mất toàn bộ tài sản
- Sao lưu lên đám mây → Chủ quyền bị xâm phạm bởi cửa hậu
Khôi phục xã hội phân tán niềm tin. Bạn có một khóa ký thường ngày cùng các “người giám hộ” (bạn bè, người thân, thiết bị khác). Việc khôi phục yêu cầu sự phê duyệt của ≥3/5 người giám hộ. Một cơ chế giới hạn thời gian (48–72 giờ) ngăn chặn việc đánh cắp tức thì, đồng thời vẫn cho phép khôi phục hợp pháp.
Lỡ làm rơi điện thoại xuống hồ? Hãy liên hệ người giám hộ — họ phê duyệt khóa mới, cơ chế giới hạn thời gian được kích hoạt và bạn lấy lại quyền truy cập. Nếu ai đó đánh cắp khóa của bạn và cố gắng khôi phục, bạn có thể hủy bỏ trong khoảng thời gian giới hạn.
Tính an toàn: Kẻ tấn công cần chiếm quyền kiểm soát đồng thời ≥3/5 người giám hộ. Bạn có vài ngày để phản ứng. Mỗi người giám hộ chỉ nắm giữ một phần quyền lực. Không có cửa hậu do bất kỳ công ty công nghệ nào tạo ra.
Các ví như Argent và một số ví khác hiện đã hỗ trợ tính năng này. Mục tiêu năm 2026: biến nó thành tiêu chuẩn phổ quát, với trải nghiệm người dùng (UX) thân thiện và dễ tiếp cận với tất cả mọi người.
Trải nghiệm người dùng công khai cho thanh toán riêng tư
Công cụ bảo vệ quyền riêng tư đã tồn tại, nhưng rất khó sử dụng: nhiều ứng dụng khác nhau, UX kém, chi phí gas cao gấp 3–5 lần và hỗ trợ hạn chế. Gần như không ai sử dụng chúng.
Mục tiêu năm 2026: Riêng tư = Trải nghiệm người dùng công khai. Cùng một ví, cùng một giao diện, chi phí tương đương. Quyền riêng tư chỉ là một ô chọn, chứ không phải một dự án nghiên cứu.
Công nghệ nền tảng: zkSNARK (chứng minh bạn có tiền mà không tiết lộ số dư cụ thể), địa chỉ ẩn (địa chỉ dùng một lần cho mỗi giao dịch), tích hợp trừu tượng hóa tài khoản (account abstraction).
FOCIL: Quyền riêng tư chống kiểm duyệt
Nếu nhà xây dựng khối từ chối bao gồm thanh toán riêng tư, thì thanh toán riêng tư sẽ hoàn toàn vô giá trị. Vì 80–90% khối được tạo bởi hai nhà xây dựng khối, việc kiểm duyệt trở nên cực kỳ dễ dàng.
FOCIL (Danh sách bắt buộc bao gồm do lựa chọn phân nhánh quy định) khiến việc kiểm duyệt trở nên bất khả thi:
Tại mỗi khe thời gian (slot), ngẫu nhiên chọn 16 validator để xây dựng “danh sách bắt buộc bao gồm” (mỗi danh sách 8 KB) từ các giao dịch trong mempool. Nhà xây dựng khối bắt buộc phải bao gồm các giao dịch này. Các validator chỉ bỏ phiếu cho các khối đáp ứng danh sách bắt buộc bao gồm. Một khối không nhận được phiếu bầu sẽ không thể trở thành khối chuẩn.
Tại sao FOCIL hiệu quả:
- Dựa trên ủy ban: Chỉ cần 1 trong số 16 validator là trung thực
- Bắt buộc qua lựa chọn phân nhánh: Được tích hợp trực tiếp vào cơ chế đồng thuận, không thể bỏ qua
- Cùng khe thời gian: Không gây trễ
- Vị trí bất kỳ trong khối: Nhà xây dựng khối tối ưu MEV nhưng không thể kiểm duyệt
Với tính riêng tư: Nếu một validator bao gồm giao dịch riêng tư của bạn, giao dịch đó bắt buộc phải xuất hiện trong khối. Nhà xây dựng khối không thể kiểm duyệt nếu không chịu tổn thất tài chính.
Lưu trữ dapp trên IPFS
Khi bạn truy cập Uniswap, bạn tải ứng dụng web từ máy chủ của họ. Nếu máy chủ gặp sự cố, bạn bị khóa ngoài. Nếu bị tin tặc xâm nhập trong một giây, giao diện người dùng (UI) độc hại có thể rút sạch ví của bạn. Nếu máy chủ chịu áp lực cao, họ có thể cung cấp UI khác nhau cho những người dùng khác nhau.
Giải pháp IPFS: Lưu trữ UI bằng cơ chế định vị nội dung (content addressing — xác định nội dung qua hash thay vì qua máy chủ). Bất kỳ ai cũng có thể cung cấp nội dung. Thay đổi UI sẽ dẫn đến hash mới. ENS ánh xạ tên thân thiện sang hash tương ứng.
Lợi ích: Không có điểm thất bại đơn lẻ, không thể chiếm đoạt, chống kiểm duyệt và có thể xác minh.
Thách thức: Việc cập nhật đồng nghĩa với hash mới. Giải pháp: Bản ghi ENS trỏ tới hash mới nhất, dần dần chuyển sang quản trị bởi DAO.
Tại sao điều này quan trọng?
“Trong máy tính toàn cầu, không tồn tại bá chủ tập trung. Không có điểm thất bại đơn lẻ. Chỉ có tình yêu.” — Vitalik
Nếu Ethereum chỉ là một nền tảng khác đòi hỏi bạn tin tưởng vào trung gian, vậy tại sao không dùng AWS?
Câu trả lời bắt buộc phải là Ethereum mang lại điều gì đó thực sự khác biệt: quyền sở hữu thực sự, khả năng truy cập thực sự không cần cấp phép, khả năng chống kiểm duyệt thực tế và quyền tự chủ thực sự.
Nhưng những yếu tố này chỉ quan trọng khi chúng thực sự khả thi. Một hệ thống về mặt lý thuyết là phi tập trung nhưng lại phải truy cập thông qua các “nút cổ chai” tập trung thì chỉ là “kịch bản phi tập trung”.
Cuộc cá cược này có hai khả năng:
- Thành công: Ethereum trở thành cơ sở hạ tầng của internet mở, người dùng kiểm soát tài sản và dữ liệu của mình, quyền riêng tư là mặc định.
- Thất bại: Lớp truy cập bị kiểm soát bởi quy định, người dùng từ bỏ tiền mã hóa để chuyển sang CBDC “trung thực”, giấc mơ của các mật mã học (cypherpunks) chấm dứt.
Kết luận
Một thập kỷ thực tế đã chứng minh rằng blockchain hoạt động hiệu quả. Giờ đây, chúng ta sẽ chứng minh rằng chúng vẫn hiệu quả mà không cần từ bỏ nguyên tắc cốt lõi.
Không phải tất cả những cải tiến này sẽ được phát hành cùng một phiên bản tiếp theo. Việc xây dựng hệ thống phi tin cậy với trải nghiệm người dùng tuyệt vời đòi hỏi thời gian. Việc phối hợp hàng trăm nhà phát triển còn cần nhiều thời gian hơn nữa.
Nhưng cam kết là tuyệt đối. Mọi quyết định đều được đánh giá dựa trên tiêu chí sau: Liệu nó có làm tăng tính phi tin cậy và quyền tự chủ hay không?
Năm 2026 là thời điểm chúng ta quyết định rằng việc áp dụng đại chúng với chi phí hy sinh các giá trị cốt lõi là không đáng. “Đủ tốt” về tính phi tập trung là chưa đủ tốt. Người dùng xứng đáng được hưởng điều gì đó tốt hơn việc phải tin tưởng vào nhà cung cấp cơ sở hạ tầng để truy cập mạng lưới “phi tin cậy”.
Các thành phần kỹ thuật đang dần hoàn thiện. Helios hiện đã cung cấp RPC có thể xác minh. ORAM/PIR đã chứng minh hiệu quả của truy vấn riêng tư. Khôi phục xã hội đã được triển khai trong môi trường sản xuất. Tính chống kiểm duyệt của FOCIL đã được đặc tả rõ ràng. Con đường phía trước đã rõ ràng.
Bây giờ hãy để Ethereum bắt tay vào xây dựng.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@stacy_muur
