Tam giác bất khả thi của mạng xã hội phi tập trung
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Tam giác bất khả thi của mạng xã hội phi tập trung
Việc quyết định có nên chuyển sang mạng xã hội phi tập trung hay không đã trở thành một bài toán khó do những rào cản về khả năng mở rộng và áp dụng quy mô lớn.
Chuyên sâu báo cáo Web3
Tác giả: Jack McCarthy, Polygon
Biên dịch: TechFlow
Người dùng ngày càng phụ thuộc vào mạng xã hội để tiếp cận tin tức, xuất bản nội dung và giải trí.
Tuy nhiên, các nền tảng tập trung như Facebook, TikTok và Twitter đang bị chỉ trích vì khai thác dữ liệu người dùng và kiểm duyệt thiếu công bằng.
Hiện nay, các giải pháp Web3 đã bước vào lĩnh vực này, và các nền tảng mạng xã hội phi tập trung đang đua nhau giải quyết vấn đề nan giải của thế kỷ 21.
Do những rào cản về khả năng mở rộng và việc áp dụng quy mô lớn, việc quyết định chuyển đổi sang mạng xã hội phi tập trung trở thành một thách thức.
Vị trí hiện tại
Hiện nay, có khoảng 3,8 tỷ người dùng mạng xã hội, và con số này tiếp tục tăng hàng năm nhờ sự phổ biến và giá cả phải chăng hơn của thiết bị di động trên toàn cầu.
Mặc dù là một phần trong đời sống hằng ngày, hình thức mạng xã hội hiện tại gần như gây nghiện và độc hại ngang bằng với lợi ích mà nó mang lại. Mạng lưới hiện hữu đang chịu chỉ trích vì kiểm soát quá mức, khai thác dữ liệu người dùng, thuật toán gây nghiện và hệ sinh thái cô lập. Để thực sự "sửa chữa" mạng xã hội, cần một sự thay đổi mô hình hoàn toàn mới, và các giải pháp mạng xã hội phi tập trung (DeSoc) là lựa chọn gần nhất với một không gian xã hội thực sự dân chủ hóa.
Tưởng tượng lại mạng xã hội từ đầu
Trong khi các công ty Web2 tập trung vào mạng xã hội như một sản phẩm đơn lẻ, thì Web3 mở rộng khái niệm mạng xã hội ra nhiều tầng lớp khác nhau. Tầng cơ sở là sơ đồ xã hội (social graph): nơi thể hiện hồ sơ cá nhân, người theo dõi và các liên kết của họ. Tiếp theo là tầng ứng dụng: người dùng tiêu thụ nội dung và tương tác với sơ đồ xã hội của mình tại đây. Để so sánh với Web2, hãy xem sơ đồ xã hội như danh sách người theo dõi, còn tầng ứng dụng chính là bảng tin (feed). Nhờ blockchain, sẽ không có một thực thể duy nhất kiểm soát sơ đồ xã hội. Thay vào đó, sơ đồ xã hội của bạn trở thành một tài sản cá nhân, chứ không phải là sản phẩm thuộc sở hữu của doanh nghiệp.
Rõ ràng, sức hấp dẫn của việc sở hữu riêng sơ đồ xã hội chưa đủ để thuyết phục hàng tỷ người dùng rời bỏ các nền tảng hiện tại. Khi người dùng ngày càng bất mãn với chính sách và ban lãnh đạo của các nền tảng mạng xã hội, vẫn còn một khoảng trống cần được lấp đầy. Ngoài quyền sở hữu dữ liệu, những lời phàn nàn về việc mất người theo dõi phân tán, kiểm duyệt và thuật toán mã nguồn đóng đã tạo cơ hội cho mạng xã hội phi tập trung (DeSoc) tranh giành thị phần. Nói thẳng ra, đây chính là thời điểm tốt nhất để chuyển đổi sang DeSoc. Người dùng hiện tại đang đòi hỏi trải nghiệm tốt hơn, và DeSoc có thể trở thành chất xúc tác cho việc áp dụng tiền mã hóa. Bản thân tiền mã hóa cũng cần một sản phẩm phổ biến để thúc đẩy giai đoạn áp dụng ban đầu.
Giải quyết vấn đề
Trong khi người theo dõi và liên kết của Web2 bị cô lập trong từng ứng dụng riêng biệt, mạng xã hội Web3 cho phép bạn mang theo người theo dõi của mình tới mọi ứng dụng. Hãy tưởng tượng, nếu khi bạn khởi chạy Instagram cho thương hiệu của mình, tất cả người đăng ký YouTube của bạn đều tự động theo dõi bạn — điều đó sẽ đơn giản và tiết kiệm thời gian đến mức nào. Đây chính là lợi ích khi tách biệt sơ đồ xã hội khỏi tầng ứng dụng: sơ đồ tầng cơ sở của bạn giữ nguyên, trong khi tầng ứng dụng có thể linh hoạt thay đổi. Trong tương lai, tính năng tùy chỉnh cao hơn có thể cho phép chuyển người theo dõi theo lựa chọn, nghĩa là chỉ những người theo dõi được chọn mới được di chuyển.
Ý tưởng về việc sở hữu người dùng của chính mình trở nên quan trọng hơn khi nói đến kiểm duyệt. Donald Trump bị Twitter cấm vĩnh viễn, sau đó ông tự làm ứng dụng mạng xã hội riêng mang tên Truth Social, nhưng ông vẫn mất đi toàn bộ lượng người theo dõi hiện có trên Twitter. Với những cá nhân bình thường không phải là nhân vật chính trị, tình huống còn tồi tệ hơn — họ có thể mất sinh kế chỉ vì bị cấm trên mạng xã hội. Các ứng dụng DeSoc đang cố gắng tích hợp nhiều công nghệ kiểm soát khác nhau để hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời tránh rơi vào tình trạng kiểm duyệt quá mức như ở Web2.
Protocol Lens, một ứng dụng xã hội xây dựng trên Polygon, đã triển khai phương pháp kiểm duyệt được coi là tốt nhất: họ trao quyền kiểm duyệt lên tầng ứng dụng – nơi nội dung được đăng tải. Nếu người dùng bị cấm hoặc kiểm duyệt trên một ứng dụng, họ có thể đơn giản chuyển sang một giao diện khác sử dụng cùng giao thức với trải nghiệm tương tự. Người dùng có thể giữ lại toàn bộ người theo dõi và tiếp tục hoạt động như chưa có gì xảy ra. Giờ đây, người dùng không cần buộc các công ty mạng xã hội phải làm trọng tài phán xét chân lý hay ngôn từ thù ghét nữa, mà có thể tương tác với bất kỳ giao diện nào chấp nhận nội dung của họ — một trải nghiệm đúng nghĩa thị trường tự do!
Mảnh ghép cuối cùng của mạng xã hội là vấn đề thuật toán. Hiện nay, thuật toán của các ứng dụng mạng xã hội phổ biến được ví như vàng, thậm chí còn quý hơn vàng — chúng được bảo vệ như báu vật gia truyền, không để lộ ra ngoài. Dữ liệu của bạn là cách các công ty này kiếm tiền, còn thời gian của bạn là cách họ thu thập thêm dữ liệu. Hiện tại, bạn hoàn toàn không kiểm soát được thuật toán. Nếu một ngày bạn muốn xem nhiều video truyền cảm hứng hơn, bạn không có cách nào để thực hiện điều đó. Trong các giao thức DeSoc, cá nhân có thể tạo ra các thuật toán mã nguồn mở hoặc nhiều tầng ứng dụng với các thuật toán khác nhau, giúp người dùng kiểm soát tốt hơn nội dung họ thấy. Điều này không chỉ là bước tiến về khả năng tùy chỉnh, mà còn có thể mang tính đột phá đối với thế hệ người dùng mạng xã hội tiếp theo, giúp họ tránh được tình trạng nghiện mạng như thế hệ Z hiện nay.
Dilemma của DeSoc
Mặc dù DeSoc dường như là câu trả lời cho mọi vấn đề mà chúng ta gặp phải với mạng xã hội Web2, nhưng không có giải pháp hoàn hảo nào cả. Đúng vậy, DeSoc giải quyết được các vấn đề đã nêu trên, nhưng đồng thời cũng tạo ra một loạt phức tạp mới. Chúng tôi đưa ra thuật ngữ "Dilemma DeSoc" để nhấn mạnh sự đánh đổi giữa bảo mật, khả năng mở rộng và trải nghiệm người dùng (UX) khi thiết kế giao thức DeSoc. Được phát triển từ "tam giác bất khả thi của blockchain" của Vitalik, nhưng với một chút thay đổi, chúng tôi nhận thấy rằng không có giao thức nào có thể tối ưu đồng thời cả ba đặc điểm này.
Điều quan trọng nhất là, yếu tố bảo mật trong tam giác này có hai khía cạnh: mức độ phi tập trung của blockchain và bên thực hiện giao dịch.
Bảo mật vs Khả năng mở rộng
Việc phi tập trung blockchain rất đơn giản: càng nhiều máy xác thực (validator), blockchain càng phi tập trung và an toàn hơn. Tuy nhiên, điều này dẫn đến sự đánh đổi giữa bảo mật và khả năng mở rộng. Blockchain càng phi tập trung và an toàn thì càng khó mở rộng. Điều này giải thích vì sao không có giao thức DeSoc nào tồn tại thực sự trên Ethereum — vì phí gas quá cao và mạng dễ bị tắc nghẽn. Hiện tại, trước khi Zk-rollups trở nên rẻ và sẵn sàng sử dụng, các giao thức DeSoc cần chạy trên sidechain, sub/supernet hoặc L1 độc lập. Những blockchain an toàn nhất không phải là nơi lý tưởng cho các giao thức DeSoc, nhưng công bằng mà nói, các giao thức này cũng không nhất thiết phải cần mức độ an toàn như các giao thức DeFi trên Ethereum.
Bảo mật vs Trải nghiệm người dùng
Về thực hiện giao dịch, một số giao thức DeSoc tự thực hiện giao dịch thay người dùng. Ví dụ, khi một người dùng theo dõi ai đó, họ chỉ cần ký một tin nhắn để hoàn tất hành động. Họ không phải trả phí gas hay trực tiếp thực hiện giao dịch; thay vào đó, vai trò này được giao cho chính giao thức. Điều này tạo ra sự đánh đổi giữa bảo mật và trải nghiệm người dùng. Việc che giấu phí gas là một bước tiến lớn về UX. Hãy tưởng tượng nếu mỗi lần bạn đăng bài, bạn phải trả một phần nhỏ chi phí máy chủ AWS của Instagram — thật kinh khủng! Đó chính là trải nghiệm người dùng. Trên thực tế, trải nghiệm lý tưởng là bạn kết nối ví, nhưng không bao giờ phải xử lý các cửa sổ popup yêu cầu ký hợp đồng hay thanh toán giao dịch. Tuy nhiên, điều này đi kèm với cái giá là trao thêm quyền hạn và kiểm soát ví của bạn cho hợp đồng thông minh — vốn có nguy cơ bị tấn công. Khi thúc đẩy việc áp dụng đại trà, nó lại đi ngược lại bản chất phi tập trung của Web3. UX là điểm ma sát lớn nhất trong việc áp dụng tiền mã hóa, và để đạt được sự phổ biến rộng rãi, những người ủng hộ phi tập trung có lẽ sẽ phải tạm thời làm ngơ.
Thực tế, khi nói đến sự đánh đổi giữa bảo mật và trải nghiệm người dùng trong việc thực hiện giao dịch, API miễn phí gas của Lens đang dẫn đầu ngành. API này cho phép người dùng thực hiện giao dịch trên mạng blockchain mà không phải trả bất kỳ khoản phí nào. Nó giúp DeSoc cạnh tranh với các mạng xã hội Web2 vốn miễn phí. API miễn phí gas giảm thiểu nhu cầu chờ đợi giao dịch hoàn tất, cho phép người dùng tiếp tục cuộn xem bài viết mới và tương tác tự do.
API cho phép người dùng đơn giản chỉ ký một tin nhắn (ví dụ: một bình luận), sau đó bộ chuyển tiếp (relayer) nhận tin nhắn và thông tin liên quan, rồi đăng dữ liệu lên chuỗi để hoàn tất giao dịch. Phương pháp này khiến chi phí gas cho bên chuyển tiếp cao hơn một chút, vì họ phải xác minh chữ ký rồi mới đăng dữ liệu lên chuỗi. Tuy nhiên, nó mang lại trải nghiệm mượt mà và thoải mái hơn cho người dùng. Chính các nền tảng ở tầng ứng dụng phải trả phí gas, tức là Lenster sẽ chịu chi phí này. Mặc dù điểm yếu của API miễn phí gas là người dùng phải dựa vào bên chuyển tiếp để đăng giao dịch lên chuỗi thay vì tự thực hiện, nhưng xét rằng bài đăng mạng xã hội không cần mức độ an toàn cao như giao dịch tài chính, sự đánh đổi này là hợp lý. Hơn nữa, bên chuyển tiếp có linh hoạt hơn với thời gian ân hạn một giờ để chính thức đăng giao dịch lên chuỗi, giúp họ tránh được các thời điểm phí gas cao.
Trải nghiệm người dùng vs Khả năng mở rộng
Sự đánh đổi giữa trải nghiệm người dùng và khả năng mở rộng khó phân tích hơn. Lấy ví dụ DeSo (không nên nhầm lẫn với thuật ngữ DeSoc mà chúng tôi đang dùng) — một blockchain được tạo riêng cho các ứng dụng xã hội. DeSo đã mở rộng tới hơn 1,5 triệu người dùng (vượt xa các đối thủ như Lens), nhưng lại thiếu hệ sinh thái hỗ trợ xung quanh như game hay các giao thức DeFi mà người dùng Polygon có thể hưởng lợi. Hãy tưởng tượng, bạn có thể dùng hồ sơ Lens trên Polygon như tài sản thế chấp trong giao thức DeFi để vay tiền. Lợi ích kết hợp gia tăng kiểu này hoàn toàn không tồn tại trên DeSo hay bất kỳ giao thức DeSoc nào xây dựng trên blockchain độc lập. Tương tự, CyberConnect có khả năng mở rộng cực cao với hơn một triệu tài khoản, vì nó không phụ thuộc vào blockchain cụ thể nào, cho phép bạn mang sơ đồ xã hội đến bất kỳ blockchain nào.
Tuy nhiên, đổi lại, CyberConnect do thiết kế của nó không thể tận dụng NFT trong hệ sinh thái nội bộ. Dù điều này tiết kiệm tài nguyên tính toán và đơn giản hóa thiết kế tổng thể, nhưng việc mất khả năng tương thích với NFT là một tổn thất lớn. Xét ví dụ Lens: NFT vừa đại diện cho hồ sơ cá nhân, vừa đại diện cho người theo dõi. Nó cho phép bán lại hồ sơ, tạo ra một thị trường hoàn toàn mới. Ai chẳng muốn tạo một tài khoản meme nổi tiếng với lượng người theo dõi khổng lồ? Chỉ cần mua một NFT hồ sơ đã có sẵn cộng đồng mục tiêu. Hơn nữa, NFT có thể giúp nhà sáng tạo kiếm thêm thu nhập. Bằng cách biến bài viết thành vật phẩm sưu tầm, người sáng tạo có thể tạo tính độc quyền và thu phí nội dung.
Mạng xã hội phi tập trung có thể trở thành hiện thực?
Mạng xã hội phi tập trung có thể là giải pháp thực tế duy nhất cho những thách thức mà người dùng đang gặp phải trên các nền tảng mạng xã hội Web2 hiện nay. Nhưng vấn đề đặt ra là: việc áp dụng trên quy mô lớn có khả thi không? Theo tình hình hiện tại, để ưu tiên trải nghiệm người dùng và khả năng mở rộng, các nhà tiên phong phi tập trung sẽ phải tạm thời lùi bước, để DeSoc cuối cùng đạt được sự phù hợp bền vững giữa sản phẩm và thị trường. Cách tiếp cận đúng đắn dường như là tách biệt tầng xã hội và tầng ứng dụng, nhằm thúc đẩy tính tùy chỉnh và tránh các vấn đề kiểm duyệt tồn tại trong Web2. Cuối cùng, bằng cách xây dựng hệ sinh thái vượt ra ngoài mạng xã hội trên blockchain — như game và tài chính — đồng thời tận dụng NFT trong thiết kế và xem xét tính kết hợp (composability), chúng ta có thể mang lại trải nghiệm người dùng tốt nhất, đồng thời cung cấp những lựa chọn mà thiết kế mạng xã hội ngày nay chưa có.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
