Nếu bạn cảm thấy tiền mã hóa trở nên "nhàm chán", nghĩa là bạn đã hiểu được kết cục của trò chơi
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Nếu bạn cảm thấy tiền mã hóa trở nên "nhàm chán", nghĩa là bạn đã hiểu được kết cục của trò chơi
Tất cả những điều mà các tín đồ tiền mã hóa từng hình dung cách đây mười năm đang dần trở nên "nhàm chán" đến mức đủ thực dụng, và tất cả điều này đang xảy ra vào thời điểm then chốt.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Christian Catalini
Biên dịch: TechFlow
Ảnh: Alex Blania và Sam Altman tại sự kiện "World Unwrapped" ở San Francisco ngày 11 tháng 12 năm 2025
Christian Catalini
Nếu bạn đang theo dõi lĩnh vực tiền mã hóa, có lẽ bạn đã nhận thấy gần đây mọi thứ dường như đang tăng tốc. Thông thường điều đó có nghĩa là “các con số đang đi lên”, nhưng lần này động lực không phải là một thị trường tăng giá hay đột phá công nghệ mã hóa nào, mà là vì các quy tắc cuối cùng đã bắt đầu được làm rõ.
Khi quản lý stablecoin dần được thiết lập, chiếc “phanh tay” của ngành này cuối cùng cũng được nhả ra. Các dự án đang nhanh chóng chuyển từ phục vụ cộng đồng tiền mã hóa sang xây dựng sản phẩm thực sự dành cho thị trường đại chúng. Rốt cuộc, khi bạn không còn lúc nào cũng lo lắng về việc vi phạm pháp luật, bạn có thể tự tin tập trung hơn vào việc xây dựng mô hình kinh doanh thực tế.
Thực tế chứng minh rằng, khi các thành phần cơ bản đã sẵn sàng – khi stablecoin không còn là mối đe dọa sinh tồn luôn rình rập mà trở thành một hoạt động kinh doanh được quản lý – thì định nghĩa về “tham vọng” cũng thay đổi theo.
Bạn không còn cố gắng phát minh lại khái niệm tiền tệ, mà bắt đầu tập trung vào việc tạo ra những sản phẩm thực sự hữu ích. Những rào cản “km cuối cùng” từng kìm hãm sự phát triển của blockchain đang dần biến mất, chủ yếu vì các mạng phi tập trung cuối cùng cũng bắt đầu làm những việc hiển nhiên, thậm chí hơi nhàm chán: thừa nhận rằng một trong những chức năng hữu ích nhất của blockchain hiện nay – ít nhất là ở giai đoạn này – là kết nối nó với thẻ Visa.
Vấn đề rò rỉ tính ẩn danh
Thanh toán luôn là tầng cơ sở mà tiền mã hóa phải vượt qua trước tiên. Thanh toán là chức năng nguyên thủy nền tảng cho mọi thứ khác. Satoshi Nakamoto gần như đã cung cấp tất cả các yếu tố cần thiết cho hệ thống tiền mặt điện tử: một tài sản kỹ thuật số, một sổ cái toàn cầu và cơ chế khuyến khích để vận hành nó. Tuy nhiên, để thanh toán có thể mở rộng một cách an toàn, xác thực danh tính là điều bắt buộc. Bởi vì tiền tệ hiện đại không chỉ là đơn vị đo giá trị, mà còn là phương tiện mang ý định cần được xác minh.
Bitcoin đã giải quyết khéo léo vấn đề “chi tiêu kép” (double-spending problem), đảm bảo tiền kỹ thuật số không thể bị sao chép và dán, nhưng nó lại chưa giải quyết được vấn đề xác thực danh tính. Dù một số người coi tính ẩn danh là một tính năng, nhưng đối với việc phổ cập trên toàn cầu, đây thực chất là một lỗ hổng nghiêm trọng. Trong quá trình thiết kế Libra, tôi đã hiểu sâu sắc điều này. Nhượng bộ đầu tiên mà chúng tôi phải thực hiện là từ bỏ ví không lưu ký (non-custodial wallets): dù chúng tôi đã thiết kế nhiều cách thông minh để đảm bảo an toàn, ngay từ ngày đầu, các cơ quan quản lý đã yêu cầu chúng tôi xây dựng một ranh giới an toàn và kiểm soát được. Xã hội có xu hướng mạnh mẽ đảm bảo hệ thống tài chính không hỗ trợ các hoạt động tài chính bất hợp pháp, và nếu giao thức không cần cho phép (permissionless protocol) của bạn vô tình tài trợ cho hoạt động khủng bố, xã hội cuối cùng sẽ thu hồi quyền sử dụng của bạn.
Hiện tượng sandwich stablecoin
Tình trạng hiện tại của tiền mã hóa có thể xem là ví dụ mẫu mực về “đảo ngược cơ sở hạ tầng” (infrastructure inversion). Về lý thuyết, cuối cùng chúng ta sẽ có các bằng chứng kiến thức không (zero-knowledge proofs) tiên tiến và các xác nhận trên chuỗi (onchain attestations), cân bằng hoàn hảo giữa riêng tư và tuân thủ. Nhưng thực tế là hiện nay, chúng ta chỉ đang ghép nối công nghệ mới vào công nghệ cũ theo cách nhàm chán nhất.
Lấy ví dụ “sandwich stablecoin”. Đây là một thuật ngữ trong ngành, chỉ việc kết nối hai hệ thống thanh toán nội địa thời gian thực độc lập bằng cách chuyển tiền pháp định thành stablecoin, truyền qua mạng blockchain, rồi đổi ngược stablecoin thành tiền pháp định ở đầu bên kia. Cách này thực sự khả thi, nhưng cách nó mở rộng lại đầy mỉa mai. Nó không dựa vào tính mở của mạng mã hóa. Các doanh nghiệp không trực tiếp kết nối với mạng không cần cho phép, vì điều đó đòi hỏi thêm công sức. Thay vào đó, họ thường thuê một nhà cung cấp dịch vụ điều phối để thực hiện kiểm tra tuân thủ và tương tác với blockchain thay họ.
Tình trạng này rất xa vời so với tầm nhìn kiểm soát vận mệnh của chính mình, mà lại đưa trung gian quay trở lại trung tâm sân khấu. Thực tế chứng minh blockchain thực sự đã giải quyết vấn đề thanh toán – tức là chuyển giao giá trị – nhưng lại bỏ quên vấn đề xử lý thông tin. Trong hệ thống tài chính truyền thống, mỗi giao dịch đều đi kèm dữ liệu liên quan: ai khởi tạo thanh toán, mục đích thanh toán là gì, và người gửi có nằm trong danh sách trừng phạt hay không. Nếu không thể truyền đạt những thông tin này, thì dù có thể hoàn tất thanh toán trong vài giây cũng vô nghĩa, bởi ngân hàng nhận tiền vẫn sẽ từ chối giao dịch vì yêu cầu pháp lý.
Tiền của con người?
Vậy tương lai sẽ ra sao? Sự kiện “Yesterday’s World” (trước đây là Worldcoin) diễn ra hôm qua tại San Francisco đã đưa ra một câu trả lời tiềm năng, và câu trả lời đó lại liên quan đến một quả cầu kim loại bóng loáng. Tại sự kiện, Alex Blania và Sam Altman lên sân khấu nhắc lại quá khứ, khi hình ảnh trí tuệ nhân tạo sắp nuốt chửng internet vẫn chưa rõ ràng. Nhưng đối với họ, một điều rõ ràng là: khả năng phân biệt một con người với một robot cuối cùng sẽ trở thành tài nguyên quý giá nhất thế giới. Chính sự theo đuổi “bằng chứng về nhân dạng” (Proof of Personhood) này đã thúc đẩy Blania xây dựng một mạng phần cứng tùy chỉnh nhằm xác minh người dùng có thực sự là sinh vật sống hay không.
Sau sáu năm phát triển, thứ từng giống như một thí nghiệm tương lai vụng về – “quét mống mắt của mọi người” – giờ đây đang dần thoát khỏi nhãn mác trò hề và bắt đầu thể hiện tính thực dụng. Sam Altman trích dẫn một câu nói của Paul Buchheit để tóm gọn điểm then chốt: “Tương lai có thể cần hai loại tiền: tiền của máy móc và tiền của con người.” Hóa ra, “bằng chứng về nhân dạng” (Proof of Personhood) chính là chức năng tuân thủ của thời đại trí tuệ nhân tạo. Để mở rộng quy mô thanh toán, bạn cần công nghệ này để phân biệt đối tượng hành xử thiện chí và ác ý; và trong một thế giới tràn ngập nội dung tổng hợp vô hạn, bạn cần nó để chứng minh điều duy nhất khan hiếm: một thứ gì đó thực sự do con người tạo ra.
Trong nhiều năm, giấc mơ của tiền mã hóa luôn là xây dựng một phiên bản toàn cầu của Venmo (ứng dụng tương tự WeChat Pay) dựa trên mật mã học. Và tại sự kiện “World” (trước đây là Worldcoin) hôm qua, họ đã trình diễn một ví cơ bản đạt được mục tiêu đó. Dù cơ sở hạ tầng mà nó phụ thuộc khá giống với kiến trúc fintech truyền thống, nhưng bằng cách tích hợp tài khoản ngân hàng ảo tại 18 quốc gia, một thẻ Visa và mạng thanh toán địa phương, họ đã thành công nối liền khoảng cách giữa tiền mã hóa và thực tế. Hóa ra nhu cầu thực sự của người dùng về dòng tiền toàn cầu không phải là một loại token mới, mà là một giải pháp đơn giản: nơi họ có thể gửi lương và quẹt thẻ Visa. Và cách thu hút người dùng áp dụng dịch vụ này chính là mô hình tăng trưởng công nghệ kinh điển: World miễn phí hầu hết các dịch vụ.
Một phần là vì ngân hàng cần thu phí để kiếm lợi nhuận, còn World thì không. Nhưng quan trọng hơn, cốt lõi của mô hình này là dòng tiền vốn nên có chi phí thấp. Với ngân hàng, một lệnh chuyển tiền có thể phải đi qua ba ngân hàng đại lý và “nhiệm vụ ngoại giao” bằng máy fax; còn với blockchain, nó chỉ đơn giản là cập nhật một bản ghi sổ cái. World đang đặt cược rằng chi phí thực tế của dòng tiền sẽ tiến gần đến mức zero.
Chênh lệch App Store
Không chỉ lĩnh vực thanh toán, sáng tạo vẫn đang tiếp tục mở rộng. Ngay từ năm 2024, tôi đã dự đoán rằng “mini app” (ứng dụng nhỏ) có thể trở thành “ứng dụng killer” của lĩnh vực mã hóa. Dự báo lúc đó là chúng xuất hiện ban đầu có thể trông “vụng về, chuyên biệt, thậm chí như đồ chơi”. Điều này nghe có vẻ không quan trọng, thậm chí hơi khó chịu, nhưng tác động đến cấu trúc thị trường lại sâu sắc. Ý nghĩa của mini app không chỉ đơn thuần là nhúng một máy tính vào bài đăng X (ghi chú: tên mới sau khi Twitter đổi tên), mà là cho phép các nhà phát triển phân phối phần mềm mà không cần sự cho phép của cửa hàng ứng dụng, cũng không phải trả mức phí hoa hồng lên tới 30%. Thực tế chứng minh, việc thoát khỏi “vườn tường bao” (walled garden) chỉ là một cách nói khác để nhà phát triển giữ lại thu nhập của mình. Một hệ sinh thái mới có thể cung cấp chức năng quý giá nhất cho nhà phát triển chính là giúp họ tránh bị “địa chủ” trích hoa hồng khi xử lý thanh toán.
Sự kết hợp giữa mini app và xác thực danh tính mạnh mẽ đã cung cấp một loạt chức năng nền tảng mới cho nhà phát triển, đồng thời báo hiệu sự chuyển đổi chiến lược của World. Trước đây, chiến lược của World cứng rắn hơn – “hoặc là quét mống mắt, hoặc là ra đi” – cách tiếp cận này rõ ràng quá giáo điều. Giờ đây, World áp dụng mô hình dịch vụ phân tầng, coi “danh tính con người” đã được xác minh như một tính năng cao cấp. Cơ chế thị trường này hợp lý hơn. Người dùng có thể do dự khi phải quét thông tin sinh trắc để đổi lấy phần thưởng tương lai trừu tượng, nhưng nếu điều đó mang lại tỷ suất sinh lợi cao hơn hoặc trải nghiệm thú vị hơn, họ có thể sẵn lòng tham gia. Ví dụ, nhóm đã trình bày cách người dùng Tinder tại Nhật Bản sử dụng World ID để xác thực danh tính. Hóa ra, ứng dụng killer của danh tính chủ quyền có thể đơn giản là chứng minh với đối tượng hẹn hò rằng bạn không phải là robot. Nếu bạn nghi ngờ người dùng có thật sự trao thông tin sinh trắc của mình để đổi lấy tiện ích, hãy hỏi những người sẵn sàng quét mắt để bỏ qua hàng đợi kiểm tra an ninh tại sân bay quốc tế San Francisco (SFO).
Ngoài bản ghi
Blania rõ ràng hiểu rõ nghịch lý nền tảng: bạn muốn các thị trường trực tuyến hàng đầu, mạng xã hội, chatbot và dịch vụ tài chính tích hợp World ID như một chức năng nền tảng, nhưng trước khi bạn có đủ người dùng, họ sẽ không dễ dàng áp dụng nó. Và không có sản phẩm, bạn cũng không thể thu hút người dùng. Vì vậy, bạn phải tự xây dựng sản phẩm để thu hút người dùng.
Điều này cũng giải thích cho bước đi của World trong lĩnh vực thanh toán và sự mở rộng sang lĩnh vực tin nhắn. World đang hợp tác với đội của Shane Mac để tích hợp trực tiếp giao thức truyền tin phi tập trung XMTP vào ứng dụng. So với các giải pháp tập trung như Signal, WhatsApp hay Telegram, cách này mang lại lợi thế riêng tư đáng kể. Thực tế chứng minh, nếu bạn muốn trở thành lớp danh tính vô hình của internet, trước tiên bạn có thể cần thể hiện khả năng của mình bằng cách xây dựng sản phẩm truyền tin tốt hơn.
Trước khi sự kiện bắt đầu, Shane Mac đã cho tôi xem dự án thử nghiệm mới nhất của anh ấy – Convos. Ứng dụng này cũng dựa trên XMTP, cho thấy khả năng tương tác của công nghệ mã hóa không chỉ giới hạn ở dịch vụ tài chính, mà còn có thể mở rộng đến các công cụ giao tiếp mà mọi người sử dụng hàng ngày. Convos sử dụng công nghệ mật mã để mang lại trải nghiệm sử dụng không cần đăng ký, không cần số điện thoại, không lịch sử hay theo dõi. Tất nhiên, nó cũng hoàn toàn không phụ thuộc vào máy chủ tập trung.
Điểm bán hàng ở đây là, đây có thể là ứng dụng tin nhắn “không dấu vết” thực sự đầu tiên. Trong một thế giới mà mọi tin nhắn Slack và email đều được lưu vĩnh viễn, những cuộc trò chuyện thực sự biến mất đang trở thành một thứ xa xỉ bậc nhất. Tôi nghĩ những người dùng đầu tiên có thể là các nhà báo điều tra, nhưng tầm nhìn rộng lớn hơn là thiết lập lại giao tiếp riêng tư như chế độ mặc định của tương tác con người, chứ không phải là một ngoại lệ đáng ngờ.
Nhìn chung, dù các thử nghiệm này vẫn ở giai đoạn sơ khai, nhưng xu hướng phát triển đã rõ ràng. Cơ sở hạ tầng công nghệ mã hóa cuối cùng cũng bắt đầu theo kịp với những tuyên ngôn ban đầu. Mọi thứ mà những người đam mê mã hóa tưởng tượng cách đây mười năm đang dần trở nên “nhàm chán” đến mức đủ thực dụng, và tất cả đang xảy ra đúng vào thời điểm then chốt. Khi trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng, khả năng sử dụng mật mã để xác minh sự thật không còn chỉ là sở thích triết học của những cypherpunk, mà đã trở thành cơ sở hạ tầng không thể thiếu cho toàn bộ nền kinh tế số.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
Forbes
