Khi một người cha dùng thị trường dự đoán để giảm bớt lo lắng trong việc nuôi dạy con cái
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Khi một người cha dùng thị trường dự đoán để giảm bớt lo lắng trong việc nuôi dạy con cái
Tư duy thị trường dự đoán cuối cùng cung cấp không phải là tính chắc chắn, mà là sự rõ ràng.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Polyfactual
Biên dịch: TechFlow
Vào buổi sáng thứ Ba tuần trước, tôi đứng trong hàng đón trả học sinh tiểu học, tay vịn balô của con trai, người cứng lại. Vừa qua cuối tuần, một vụ xả súng trường học khác lại chiếm trọn các bản tin thời sự.
Khi cậu bé hào hứng chạy vào tòa nhà trường học, tôi cảm nhận được sự căng tức quen thuộc trong ngực – một cảm giác nhói lòng, như thể bất cứ điều gì cũng có thể xảy ra khi chúng ngày càng độc lập hơn trong một thế giới đầy thù địch.
Trên đường lái xe đi làm, tôi bật lên một cuốn sách nói dài đang nghe dở: "Say Nothing", một ghi chép lịch sử về Xung đột Bắc Ireland (The Troubles) – giai đoạn bạo lực phản thực dân kéo dài ba thập kỷ từ năm 1969 đến cuối những năm 1990, trong đó 186 trẻ em đã thiệt mạng.
Bắc Ireland vào một số thời điểm thực sự là khu vực chiến tranh, đường phố tràn ngập bom nổ, vụ bắn súng và hiện diện quân sự. Cuốn sách mô tả chi tiết thảm cảnh của những nạn nhân vô tội, đặc biệt rùng rợn nhất là những đứa trẻ bị thương hoặc giết hại do tai họa. Tuy nhiên, khi bạn thực sự tính toán dữ liệu, bạn thấy rằng trong suốt giai đoạn khủng khiếp đó, nguy cơ một đứa trẻ bị giết mỗi năm khoảng 1,2 trên 100.000 trẻ em.
Tham gia thị trường dự báo (Prediction Markets) khiến phần phân tích trong não tôi thức tỉnh, giúp tôi xử lý những vấn đề từng tưởng chừng không thể giải quyết. Tôi bắt đầu tính toán dữ liệu về các vụ xả súng trường học tại Mỹ.
Hiện tại, nguy cơ tử vong hàng năm của học sinh K-12 do xả súng trường học khoảng 0,06 trên 100.000 học sinh. Con trai tôi – một học sinh trường công năm 2025 – đối mặt với nguy cơ thống kê thấp hơn so với một đứa trẻ học ở Belfast năm 1975. Nói cách khác, xác suất một đứa trẻ bị giết bởi bạo lực trong thời kỳ Xung đột Bắc Ireland cao gấp 20 lần so với xác suất một học sinh Mỹ chết trong vụ xả súng trường học ngày nay.
Nhận thức này không khiến các vụ xả súng trường học trở nên kém bi thảm. Mỗi vụ đều là thảm họa tuyệt đối, là thất bại của xã hội trong việc bảo vệ trẻ em. Nhưng nó mang lại hiệu ứng bất ngờ: nó cho phép tôi để con trai mình sống tự do.
Bẫy lo âu
Có một điều về nuôi dạy con cái trong thời đại thông tin mà chẳng ai nói với bạn: bộ não bạn về bản chất rất tệ trong việc đánh giá rủi ro. Bộ não chúng ta vốn phản ứng mạnh với các mối đe dọa sinh động, đầy cảm xúc – những sự kiện đau thương kèm theo cảnh báo tin tức khẩn cấp và liên tục được đẩy trên Twitter/X. Tuy nhiên, chúng ta lại không giỏi cân đo đong đếm đúng mức độ các mối đe dọa này với xác suất nền tảng và khả năng thống kê.
Đây chính là nơi tư duy thị trường dự báo phát huy tác dụng.
Thị trường dự báo hoạt động bằng cách tập hợp thông tin từ nhiều nguồn và buộc mọi người đặt cược thực tế vào niềm tin của họ. Chúng vượt trội trong việc loại bỏ nhiễu loạn vì trừng phạt suy luận cảm tính và thưởng cho độ chính xác.
Bạn không thể duy trì một lập trường nào đó trong thị trường dự báo chỉ bằng cảm xúc. Bạn phải suy nghĩ theo góc độ xác suất thực tế, gạt bỏ cảm xúc. Tôi không đề xuất tất cả chúng ta trở thành cỗ máy tính toán vô cảm về an toàn con cái.
Tôi đề xuất rằng việc áp dụng một khuôn khổ tư duy xác suất – mô hình tâm lý giúp thị trường dự báo vận hành hiệu quả – có thể trở thành một công cụ thực sự cải thiện cuộc sống.
Phân tích xác suất
Sau buổi sáng đưa con đến trường hôm đó, tôi bắt đầu áp dụng khuôn khổ tư duy này vào nhiều nỗi lo âu khác. Không phải để phủ nhận chúng, mà để đưa chúng về quy mô hợp lý.
Tôi lái xe nhiều hơn người bình thường, nên tôi tra cứu dữ liệu: nguy cơ tử vong do tai nạn xe hơi hàng năm của người Mỹ khoảng 12 trên 100.000 người. Đây thực sự là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu, rủi ro rõ ràng lớn. Nhưng có một điều tôi chưa từng cân nhắc: khi điều chỉnh cho việc tôi là người lái xe tập trung, không phát trực tiếp TikTok khi lái xe, thì rủi ro cá nhân tôi giảm đáng kể.
Còn nhiều yếu tố nữa: tôi không lái xe khi say rượu, luôn thắt dây an toàn nghiêm ngặt, không nhắn tin khi lái xe, và chiếc xe của tôi có các tính năng an toàn hiện đại mà thế hệ cha mẹ tôi chưa từng có. Mỗi yếu tố đều tiếp tục giảm rủi ro.
Thông qua việc tính toán dữ liệu, tôi nhận ra dù lái xe thực sự có rủi ro, nhưng tình trạng rủi ro cụ thể của tôi thấp hơn nhiều so với điều mà các bản tin gợi ý. Quan trọng hơn, nó giúp tôi xác định rõ điều thực sự quan trọng: những yếu tố hành vi mà tôi có thể kiểm soát. Tôi không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro, nhưng tôi có thể thận trọng.
Tư duy thị trường dự báo đặt ra câu hỏi then chốt: trong mọi thông tin sẵn có, điều gì thực sự đáng để tôi chú ý?
Quyết định dưới điều kiện bất định
Cách tư duy này đặc biệt mạnh mẽ trong các quyết định lớn của đời người. Chúng ta có nên chuyển nhà vì cơ hội việc làm? Con chúng ta có nên nhảy lớp? Tôi có nên thử liệu pháp ketamine thí điểm?
Lời khuyên truyền thống là liệt kê ưu nhược điểm hoặc “lắng nghe trực giác”. Nhưng tư duy thị trường dự báo cung cấp phương pháp cấu trúc hơn: ước lượng xác suất của các kết quả khác nhau, gán cho chúng giá trị sơ bộ, rồi xem phép tính giá trị kỳ vọng gợi ý điều gì.
Khi vợ tôi cân nhắc chuyển sang công việc thu nhập thấp hơn nhưng có thể thỏa mãn hơn, chúng tôi rơi vào bế tắc.
Rồi chúng tôi bắt đầu phân tích từng bước:
⇨ Khả năng cô ấy hạnh phúc hơn là bao nhiêu? (chúng tôi ước tính 70%)
⇨ Cô ấy sẽ hạnh phúc đến mức nào? Đo lường bằng thang điểm định lượng sơ bộ.
⇨ Khả năng áp lực tài chính gây ra vấn đề nghiêm trọng là bao nhiêu? (chúng tôi ước tính 20%) • Mức độ nghiêm trọng của các vấn đề đó ra sao?
Chỉ riêng quá trình phân tích này, thậm chí chưa đi đến kết luận cuối cùng, đã làm rõ đáng kể tư duy của chúng tôi. Chúng tôi nhận ra mình đang chú trọng quá mức vào rủi ro tài chính vì nó cụ thể, còn đánh giá thấp yếu tố thỏa mãn vì nó mơ hồ.
Tư duy thị trường dự báo buộc chúng tôi làm rõ các giả định. Chúng tôi đã thay đổi, đôi khi thật khó khăn, nhưng đó là lựa chọn đúng đắn.
Giới hạn của khuôn khổ
Tôi cần làm rõ: đây không phải là biến cuộc sống thành bảng tính. Tuy nhiên, nhiều khó khăn trong đời sống có thể được nhìn nhận như những đe dọa bị phóng đại, hoặc những cơ hội bị bỏ qua do chúng ta căn chỉnh sai rủi ro.
Tư duy xác suất không có nghĩa là vô cảm hay tính toán, mà là trung thực với điều ta thực sự biết so với điều ta sợ hãi. Nó có nghĩa là phân biệt giữa “điều này cảm giác kinh khủng” và “điều này thực sự nguy hiểm”.
Thị trường dự báo trong đời sống hàng ngày
Thực tế như sau:
Trước khi ra quyết định: Đừng hỏi “Tôi nên làm gì?”, hãy hỏi “Kết quả có thể là gì? Xác suất mỗi kết quả là bao nhiêu?” Viết ra và gán tỷ lệ phần trăm sơ bộ. Bạn có thể phát hiện nơi tư duy của mình chưa rõ ràng.
Khi cảm thấy lo âu: Hỏi bản thân bằng chứng nào sẽ thay đổi đánh giá của bạn. Nếu không có bằng chứng nào thay đổi được (ví dụ dù rủi ro là 0,001% hay 10%, bạn đều lo lắng như nhau), thì bạn đang đối mặt không phải với lo âu được căn chỉnh, mà là lo âu lan tỏa cần xử lý bằng phương pháp khác.
Với những lo lắng lặp lại: Ghi chép chúng. Tôi bắt đầu ghi lại mỗi lần lo lắng về tình huống cụ thể có thể xảy ra với con. Một tuần sau, tôi thấy không một kịch bản sinh động nào tôi lo lắng đã xảy ra, nhưng thực sự có vài điều tôi chưa từng lo lắng xảy ra (như chấn thương trên sân chơi, hoặc một vấn đề hành vi mới mà tôi không lường trước). Điều này không khiến tôi ngừng lo lắng hoàn toàn, nhưng giúp tôi nhìn thế giới khách quan hơn.
Khi xung đột với bạn đời: Đừng tranh cãi một việc nào đó “quá nguy hiểm” hay “hoàn toàn an toàn”, hãy gán con số cho nó. Ví dụ: kết quả của liệu pháp ketamine lâm sàng là gì? Có bao nhiêu người trong nhóm nghiên cứu trải nghiệm tồi tệ, và bao nhiêu người trải nghiệm tái sinh tinh thần hoàn toàn cùng cải thiện sức khỏe tâm thần? Thu thập dữ liệu, rồi ra quyết định.
Sống trong phân bố xác suất
Thông tuệ sâu sắc nhất từ cách tư duy này không nằm ở bất kỳ quyết định đơn lẻ nào, mà là chấp nhận rằng chúng ta sống trong một vũ trụ xác suất. James Clerk Maxwell từng nói: “Lôgic thực sự của thế giới này là phép tính xác suất.”
Việc xấu xảy ra, việc tốt cũng xảy ra. Phần lớn mọi chuyện nằm ở giữa hai thái cực. Bạn không thể tối ưu để đạt rủi ro bằng không, và cố gắng làm vậy có thể khiến bạn bỏ lỡ chất liệu trọn vẹn của cuộc sống.
Khi nghĩ về các bậc phụ huynh thời Xung đột Bắc Ireland, những người mỗi ngày vẫn đưa con đến trường dù xung quanh có bạo lực thực sự, tôi không cho rằng họ bất cẩn. Họ đã đưa ra lựa chọn hợp lý: cuộc sống phải tiếp diễn, và lựa chọn khác – nhốt con trong nhà vì sợ hãi – là một dạng bi kịch khác.
Tư duy thị trường dự báo cuối cùng không mang lại tính chắc chắn, mà là sự rõ ràng. Không phải không sợ hãi, mà là lo âu có mục tiêu. Không phải loại bỏ rủi ro, mà là phân biệt khôn ngoan giữa những nguy hiểm nào nên thay đổi hành vi của ta và những nguy hiểm nào thì không.
Tôi vẫn sẽ lo lắng khi đưa con trai đến trường, có lẽ mãi mãi như vậy. Nhưng giờ đây, khi ngực bắt đầu siết chặt, tôi có thể dừng lại và tự hỏi: nỗi sợ này có tương xứng với rủi ro thực tế không, hay não tôi đang làm điều nó thường làm – khuếch đại thảm họa, tìm kiếm đe dọa, cố gắng bảo vệ điều tôi yêu quý nhất?
Thường thì là điều thứ hai. Và tôi đang từ từ học cách để con dễ dàng bước qua cổng trường, đồng thời cũng làm nhẹ lòng mình thêm chút nữa.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@polyfactual
