BTCFi: Hành trình đổi mới giải phóng vốn hóa nghìn tỷ đô la của Bitcoin
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
BTCFi: Hành trình đổi mới giải phóng vốn hóa nghìn tỷ đô la của Bitcoin
Sự phát triển của BTCFi không thể tách rời khỏi DeFi, trong khi việc mở rộng thêm DeFi lại phụ thuộc vào khả năng mở rộng của blockchain.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Ac-Core, Nhà nghiên cứu tại YBB Capital
TL;DR
Bối cảnh lớn của BTCFi là: 1. Câu chuyện về Ethereum và các chuỗi "giết chết Ethereum" đang dần suy yếu, cơ sở hạ tầng đã gần bão hòa, ngành công nghiệp thiếu hoàn toàn các câu chuyện mới, chỉ còn lại những từ ngữ hào nhoáng mà không có nội dung thực chất; 2. So với các blockchain khác, BTC chưa tạo ra sự độc quyền tài nguyên tổng hợp;
Các giải pháp mở rộng chính của BTC bao gồm kênh trạng thái, sidechain và Rollup, UTXO + xác minh khách hàng, khối lớn và các giao thức tài sản khác, tuy nhiên tất cả các giải pháp này đều phải đối mặt với khó khăn kỹ thuật chung là đảm bảo tính “chính thống” trong xác minh;
Điều kiện tiên quyết để phát triển BTCFi là: khả năng tương tác giữa các chuỗi (cross-chain interoperability), giải pháp mở rộng lớp hai (Layer2), chức năng hợp đồng thông minh, cơ sở hạ tầng và công cụ phát triển không cần xây dựng trùng lặp theo kiểu một cú nhấp chuột;
Những thách thức chính mà BTCFi phải đối mặt là: giới hạn của giao thức Bitcoin và vấn đề thanh khoản, rủi ro an ninh và niềm tin ở cầu nối liên chuỗi (cross-chain bridge), oracle khó thu thập giá chính xác, cũng như việc tìm ra con đường phát triển riêng cho BTCFi.
Một, BTCFi
1.1 BTCFi là gì?
Chuỗi Bitcoin từng là một blockchain ít hoạt động nhất, dù vốn hóa thị trường lên tới hàng nghìn tỷ USD nhưng lại thường xuyên ở trạng thái "ngủ đông". "Fi" nghĩa là Finance (tài chính), do đó mục đích của BTCFi chính là xây dựng một hệ sinh thái tài chính phi tập trung thuộc về Bitcoin trên thị trường trị giá hàng nghìn tỷ đô la này, cho phép người nắm giữ BTC trực tiếp sử dụng các công cụ tài chính phái sinh liên quan đến Bitcoin như thế chấp, vay mượn, làm thị trường... để kết hợp tạo lợi nhuận, tức là đưa DeFi vào hệ sinh thái gốc của Bitcoin nhằm khai thác thêm các giá trị tài chính tiềm năng.
1.2 Bối cảnh
Năm 2023 là năm đánh dấu bước tiến quan trọng khi hệ sinh thái Bitcoin chính thức đạt đến đỉnh cao, nhiều loại token đại diện bởi BRC20 đã tạo ra hiệu ứng giàu có rõ rệt, kích thích tâm lý FOMO trên thị trường. Nhìn lại hiện trạng ngành, ngoài cơn sốt inscriptions (ghi chú dữ liệu), một lý do khác khiến hệ sinh thái Bitcoin trỗi dậy là sức hút câu chuyện của Ethereum và các chuỗi "giết chết Ethereum" đang dần suy yếu, cùng với việc xây dựng cơ sở hạ tầng đã gần bão hòa. Toàn ngành thiếu các câu chuyện mới, chỉ còn những cụm từ mỹ miều mà không có nội dung thực chất. Hệ sinh thái Bitcoin cũng tái hiện đúng tuyến đường phát triển của Ethereum, nhưng bản chất vẫn đối mặt với thách thức lớn nhất là làm sao mở rộng quy mô khối (block expansion) mà không phá vỡ thỏa thuận gốc hoặc gây phân nhánh cứng (hard fork) của Bitcoin.
Theo thống kê ngày 1 tháng 10, hệ sinh thái Bitcoin xuất hiện tình trạng gọi vốn thường xuyên, với tổng cộng 14 lần gọi vốn công khai, tổng số tiền vượt quá 71,1 triệu USD. Cơ hội duy nhất hiện tại của BTCFi là, dù với người dùng hay các nhà VC, hệ sinh thái Bitcoin vẫn còn đầy cơ hội, so với các blockchain khác thì chưa hình thành sự độc quyền tài nguyên toàn diện. Ngoài các tài sản không thuộc nhóm gọi vốn từ VC, cũng đã xuất hiện nhiều giao thức tài sản như BRC20, ORC20, ARC20, SRC20, CAT20... Từ việc khám phá vàng kỹ thuật số BTC đến BTCFi đầy tranh cãi, liệu "Fi" của Bitcoin có phải là một mệnh đề giả? Điểm tranh luận cốt lõi nằm ở việc đảm bảo an toàn tài sản và lựa chọn phương pháp mở rộng hiệu quả.
1.3 Điểm bùng nổ đầu tiên của thị trường: Giao thức tài sản dựa trên chỉ mục
Tài sản theo chỉ mục nói chung được chia thành hai loại: tài sản không gắn với UTXO như BRC20 và tài sản gắn với UTXO như ARC20. Tiêu chuẩn token đồng nhất ARC20 dựa trên đơn vị nhỏ nhất của Bitcoin là "satoshi", mỗi token tương đương 1 satoshi, đảm bảo giá trị tối thiểu của token là 1 satoshi. Tiêu chuẩn này được áp dụng trên blockchain Bitcoin thông qua giao thức Atomicals, giúp công nghệ "colored coin" (tiền xu nhuộm màu) có thể thực hiện được trong hệ sinh thái Bitcoin, đồng thời cho phép các token này được chia tách và kết hợp giống như Bitcoin thông thường, đồng thời mở đường cho AVM đầy tiềm năng trong tương lai.
Các giao thức tài sản khác
ORC20: Là một tiêu chuẩn token mở rộng dựa trên giao thức Ordinals của Bitcoin. Giao thức Ordinals cho phép người dùng đánh dấu duy nhất từng satoshi (đơn vị nhỏ nhất của Bitcoin) trên mạng lưới Bitcoin. Mục tiêu của ORC20 là tạo ra một tiêu chuẩn token tương tự như ERC20 trên Ethereum, cho phép người dùng phát hành và giao dịch token trên mạng lưới Bitcoin;
SRC20: Là một tiêu chuẩn token khác cho Bitcoin được phát triển theo tư tưởng tương tự ORC20, nhưng khác biệt ở chỗ SRC20 nhấn mạnh vào cơ chế phát hành và chuyển nhượng token đơn giản và hiệu quả hơn. Nó cố gắng giảm độ phức tạp của hợp đồng token, hạ phí giao dịch và nâng cao hiệu suất, có thể được sử dụng để xây dựng giao thức token trên blockchain Bitcoin;
CAT20: Là một tiêu chuẩn token tương tự, chủ yếu dùng để phát hành token tùy chỉnh (Custom Asset Token). So với ORC20 và SRC20, CAT20 tập trung hơn vào việc tạo token tùy chỉnh cho cá nhân hoặc doanh nghiệp trên chuỗi Bitcoin. Nó cho phép người dùng định nghĩa lượng cung cấp, tên và các tham số khác của token, sau đó lưu thông và quản lý tài sản số trên mạng Bitcoin.
Hai, Giải pháp mở rộng lớp hai: Tiềm năng thị trường BTCFi sẽ thuộc về ai?
Sự phát triển của BTCFi không thể tách rời khỏi DeFi, và việc mở rộng DeFi lại phụ thuộc vào khả năng mở rộng quy mô của blockchain. Tuy nhiên, hiện tại con đường mở rộng blockchain vẫn chưa có sự phân chia rõ ràng và thống nhất, các hướng đi khác nhau vẫn đang tranh cãi về sự cân bằng giữa khả thi, mức độ phi tập trung và an toàn, tất cả đều đối mặt với một điểm khó kỹ thuật chung: phải đáp ứng yêu cầu xác minh mang tính “chính thống” của Bitcoin.
Nguồn ảnh: DeFiLlama — Bitcoin Sidechains / Tổng giá trị khóa trên mọi chuỗi
Qua quan sát dữ liệu từ DeFiLlama ngày 5 tháng 11 năm 2024, ta thấy rằng hiện tại trong các dự án liên quan đến sidechain, bốn dự án CORE, Bitlayer, BSquared và Rootsock chiếm tỷ lệ TVL cao nhất, tổng cộng đạt 76,56%. So sánh BTCFi hiện tại với các mô hình kiếm lợi nhuận dựa trên "lồng ghép" và "ETHFi", ta nhận thấy những đặc điểm tương tự sau:
Lợi nhuận theo định hướng token của BTCFi đến từ: phần thưởng Babylon + LRT + phần thưởng chuỗi mở rộng BTC + giỏ lợi nhuận LRT từ chuỗi mở rộng ETH (tương tự Pendle và Swell);
Lợi nhuận theo định hướng token của ETHFi đến từ: lãi POS + phần thưởng tái thế chấp + phần thưởng LRT + phần thưởng chuỗi mở rộng ETH.
Nguồn ảnh: Pendle / BTC Bonanza
2.1 Kênh trạng thái (State Channels)
Kênh trạng thái là một giải pháp mở rộng, cho phép người dùng thực hiện nhiều giao dịch bên ngoài mạng chính, chỉ gửi lên mạng chính khi kênh mở hoặc đóng. Hiện tại trong Bitcoin có Lightning Network và Ark, người dùng gửi BTC vào một địa chỉ đa chữ ký, sau đó thực hiện giao dịch hàng ngày thông qua kênh trạng thái, cuối cùng kết quả giao dịch được xác minh bởi sự đồng thuận của mạng chính, đảm bảo an toàn.
2.2 Sidechain và Rollup
Xét từ góc độ phát triển thị trường hệ sinh thái Bitcoin, để đạt được tốc độ giao dịch nhanh, đầy đủ Turing và khả năng tương tác, sidechain và Rollup phù hợp hơn với sự phát triển của hệ sinh thái Bitcoin. Sidechain và Rollup của Bitcoin có tính độc lập cao, Rollups nhằm di chuyển các thao tác phức tạp lên Layer2, trong khi mạng chính chỉ chịu trách nhiệm xác minh bằng chứng (Proof) mà Layer2 gửi lên định kỳ, từ đó tăng thông lượng. Cơ chế này đảm bảo sổ cái của Layer2 an toàn như mạng chính. Trong khi đó, mạng chính không thể xác minh trực tiếp tính hợp pháp của hành vi liên chuỗi trên sidechain, cầu nối liên chuỗi sẽ khóa tài sản trên mạng chính và ánh xạ tài sản sang sidechain. Hai bên thường bổ sung các phương thức xác minh khác để tăng mức độ phi tập trung, đảm bảo an toàn tài sản. Về giải phóng thanh khoản, hiện tại các giải pháp sidechain và Rollup vẫn có hiệu suất thị trường tốt.
2.3 UTXO + Xác minh khách hàng
Xét về tính gốc và an toàn, giải pháp UTXO nổi bật hơn, phù hợp hơn với định nghĩa “chính thống”. UTXO + xác minh khách hàng là một giải pháp ngoại chuỗi dựa trên đặc điểm của Bitcoin, nhằm nâng cao hiệu quả giao dịch và tính riêng tư, đồng thời kế thừa độ an toàn của Bitcoin. Vì Bitcoin gốc sử dụng mô hình UTXO (đầu ra giao dịch chưa tiêu dùng) chứ không phải mô hình tài khoản, tư tưởng cốt lõi của xác minh khách hàng là chuyển việc xác minh giao dịch từ tầng đồng thuận của blockchain xuống ngoại chuỗi, do khách hàng liên quan đến giao dịch chịu trách nhiệm xác minh. Cụ thể, người dùng cần xác minh tính hợp lệ của tuyên bố chuyển khoản trên khách hàng của mình, đảm bảo giao dịch an toàn và hiệu quả. Cách này giảm tải cho blockchain, đồng thời mỗi khách hàng chỉ lưu trữ dữ liệu liên quan đến bản thân, đảm bảo riêng tư người dùng.
Giao thức RGB là hiện thực cụ thể của khái niệm này, bắt nguồn từ ý tưởng “niêm phong một lần” và “xác minh khách hàng” do Peter Todd đề xuất năm 2016. RGB sử dụng UTXO của Bitcoin như một “niêm phong”, liên kết thay đổi trạng thái tài sản ngoại chuỗi với UTXO của Bitcoin, từ đó đảm bảo thay đổi trạng thái an toàn ngoài chuỗi mà không xảy ra việc chi tiêu kép. Qua cách này, RGB giữ được độ an toàn mạnh mẽ của mạng Bitcoin.
Dù giải pháp này mang lại lợi thế rõ rệt về hiệu suất và riêng tư, nó vẫn tồn tại một số khuyết điểm. Khách hàng của người dùng chỉ lưu trữ dữ liệu giao dịch liên quan đến họ, dẫn đến vấn đề “đảo dữ liệu”, cản trở sự phát triển của các ứng dụng như DeFi. UTXO + xác minh khách hàng đạt được xác minh giao dịch ngoại chuỗi hiệu quả và thân thiện với riêng tư nhờ kế thừa độ an toàn của Bitcoin, nhưng vẫn còn khoảng cách lớn cần cải thiện về tính minh bạch dữ liệu, tiện ích thao tác và sự hoàn thiện của công cụ phát triển.
2.4 Khối lớn – Thay đổi thỏa thuận gốc
Thay đổi thỏa thuận gốc đồng nghĩa với việc thay đổi Bitcoin hiện tại, điều này gặp phải các vấn đề cứng nhắc về đồng thuận và phát triển hệ sinh thái trong hành trình hiện thực hóa tầm nhìn BTCFi, phần này chỉ trình bày sơ lược.
BCH (Bitcoin Cash) là một phân nhánh cứng (hard fork) của Bitcoin tại khối 478558 (ngày 1 tháng 8 năm 2017) do vấn đề mở rộng quy mô. Kích thước khối của Bitcoin Cash là 8M, trong khi kích thước khối Bitcoin cùng ngày được quyết định tăng từ 1MB lên 2MB trong vòng sáu tháng. Kế hoạch Bitcoin Cash do công ty khai thác máy đào Bitcoin Trung Quốc Bitmain đề xuất trước tiên, các token phân nhánh cứng liên quan khác bao gồm BSV.
Ba, BTCFi cần giải phóng thanh khoản tốt hơn
Nguồn ảnh: pixabay.com
Như đã nói ở phần mở đầu, dù vốn hóa thị trường Bitcoin lên tới hàng nghìn tỷ USD nhưng không thể cho vay lấy lãi như Ethereum, luôn ở trạng thái ngủ đông dài hạn. Phương thức lưu trữ chủ yếu chỉ là ví phần cứng an toàn hoặc sàn giao dịch tập trung đáng tin cậy. Vậy BTCFi phải làm thế nào từng bước lưu thông giá trị khổng lồ này thông qua các phương tiện tài chính hóa trên chuỗi?
3.1 Điều kiện tiên quyết để phát triển
1. Khả năng tương tác giữa các chuỗi (Cross-chain Interoperability)
Blockchain Bitcoin khác với các nền tảng hợp đồng thông minh như Ethereum, kiến trúc của nó không hỗ trợ chức năng hợp đồng thông minh gốc. Nhiệm vụ hàng đầu của BTCFi là phát triển các cầu nối liên chuỗi đáng tin cậy, để Bitcoin có thể tham gia vào các ứng dụng DeFi trên các blockchain khác có hỗ trợ hợp đồng thông minh. Những cây cầu này cho phép "ánh xạ" Bitcoin sang các chuỗi khác, giữ nguyên giá trị đồng thời mở rộng chức năng;
2. Giải pháp mở rộng lớp hai (Layer2)
So với Layer2 của Ethereum, Layer2 của Bitcoin khó cân bằng ba yếu tố tam giác (decentralization, security, scalability) hơn, thường phải hy sinh một phần nào đó về mức độ phi tập trung. Nhưng với thị trường, sự phát triển thiên về tập trung thường dễ tạo ra hiệu ứng làm giàu mới. Làm thế nào để đội ngũ dự án mang lại hiệu ứng giàu có lớn hơn để bù đắp cho sự thiếu hụt về mức độ phi tập trung có lẽ là vấn đề cần cân nhắc hàng đầu;
3. Chức năng hợp đồng thông minh
Để hỗ trợ các ứng dụng DeFi, Bitcoin cần một dạng chức năng hợp đồng thông minh. Hiện tại mạng Bitcoin chưa có hợp đồng thông minh gốc, các nhà phát triển đang tìm cách cung cấp hỗ trợ hợp đồng thông minh cho Bitcoin thông qua các giải pháp lớp hai (ví dụ RSK, AVM, Bitvm) hoặc sidechain. Điều này sẽ cho phép Bitcoin trực tiếp hỗ trợ các chức năng DeFi như cho vay, cung cấp thanh khoản, phái sinh…;
4. Công cụ phát triển và cơ sở hạ tầng mạnh mẽ
Các nhà phát triển cần công cụ và cơ sở hạ tầng đầy đủ để tạo và triển khai các ứng dụng BTCFi, tuy nhiên dường như hệ sinh thái Bitcoin không cần xây dựng trùng lặp theo kiểu một cú nhấp chuột để tạo chuỗi.
3.2 Những thách thức chính phải đối mặt
1. Giới hạn của giao thức Bitcoin
Thiết kế Bitcoin nhằm trở thành một phương tiện lưu trữ giá trị an toàn, đáng tin cậy, chứ không linh hoạt như Ethereum hay các blockchain khác được thiết kế chuyên cho DeFi. Do thiếu chức năng hợp đồng thông minh tích hợp sẵn, việc phát triển ứng dụng BTCFi phải vượt qua các giới hạn vốn có của giao thức, có thể đòi hỏi những đổi mới kỹ thuật phức tạp;
2. Vấn đề thanh khoản
Dù đã đưa Bitcoin vào Ethereum và các blockchain hỗ trợ hợp đồng thông minh khác thông qua cầu nối liên chuỗi, thanh khoản của Bitcoin trong DeFi vẫn thấp xa so với các token như Ethereum. Thiếu thanh khoản hiện tại có thể hạn chế sự phổ biến của BTCFi;
3. Vấn đề an toàn và niềm tin ở cầu nối liên chuỗi
Công nghệ cầu nối liên chuỗi là then chốt cho sự phát triển BTCFi, nhưng bản thân các cầu nối này tiềm ẩn rủi ro an ninh. Trong những năm gần đây, các cuộc tấn công vào cầu nối liên chuỗi diễn ra thường xuyên, gây thất thoát tài sản lớn. Làm thế nào đảm bảo an toàn cho cầu nối liên chuỗi, ngăn ngừa rủi ro từ tập trung hóa hoặc lỗi kỹ thuật, vẫn là một thách thức quan trọng đối với BTCFi;
4. Oracle khó thu thập giá chính xác
Do giới hạn kiến trúc blockchain Bitcoin, dịch vụ oracle không thể dễ dàng triển khai trên Bitcoin như Chainlink trên Ethereum. Hạn chế này khiến việc triển khai hệ thống oracle trong hệ sinh thái BTCFi trở nên phức tạp hơn, có thể phải dựa vào giải pháp lớp hai hoặc sidechain. Với sự phụ thuộc vào cầu nối liên chuỗi và thách thức đồng bộ giá, BTCFi trong tương lai có thể chủ yếu dựa vào việc ánh xạ Bitcoin sang các chuỗi khác để đồng bộ giá liên chuỗi. Nhìn chung, BTCFi đối mặt với thách thức kỹ thuật và an ninh lớn hơn Ethereum về độ chính xác của oracle;
5. Có thể tìm ra con đường phát triển riêng, không chỉ mãi bắt chước Ethereum?
Mục tiêu cốt lõi ban đầu của Bitcoin là ưu tiên an toàn hơn chức năng, thậm chí trong thiết kế BTCFi, mức độ chấp nhận của thị trường sẽ luôn đặt an toàn lên hàng đầu thay vì chức năng. Việc áp dụng Bitcoin trên toàn cầu chủ yếu tập trung vào lưu trữ giá trị và thanh toán, do đó BTCFi có thể tập trung vào các sản phẩm tài chính liên quan đến thanh toán và lưu trữ giá trị. Khái niệm PayFi không chỉ phù hợp với Solana mà còn phù hợp hơn nữa với Bitcoin.
Tài liệu tham khảo:
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@YBBCapital
