a16z: Phá vỡ độc quyền nền tảng, dùng blockchain để sửa chữa nền kinh tế người sáng tạo đang bị tổn thương
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
a16z: Phá vỡ độc quyền nền tảng, dùng blockchain để sửa chữa nền kinh tế người sáng tạo đang bị tổn thương
Tương lai do blockchain dẫn dắt sẽ trao lại quyền lực cho những người sáng tạo và người dùng.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Chris Dixon
Biên dịch: TechFlow
Chúng ta lẽ ra đã phải đang sống trong thời đại hoàng kim của những người sáng tạo.
Ngày nay, các công nghệ như Internet, các trang web lưu trữ phương tiện, nền tảng phát trực tuyến, mạng xã hội và điện thoại thông minh đã giúp việc tiếp cận và tương tác với tác phẩm của các nhà sáng tạo trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Nếu bạn muốn nghe bài hit mới nhất của Olivia Rodrigo, xem thử thách mới của Mr. Beast, hay thưởng thức một bộ phim độc lập mới ra mắt, tất cả chỉ cách bạn một cú chạm tay.
Tuy nhiên, phần lớn các nhà sáng tạo hiện nay vẫn khó lòng kiếm sống từ chính tác phẩm của mình.
Dù các nền tảng công nghệ giúp chúng ta khám phá thêm nhiều nghệ sĩ, đặc biệt là nghệ sĩ độc lập, nhưng chỉ có số ít nghệ sĩ nổi tiếng mới có ảnh hưởng thực sự lên các nền tảng này. Taylor Swift từng đơn thương độc mã buộc Apple phải thay đổi chính sách trả tiền cho nghệ sĩ, khi công ty không trả thù lao cho nghệ sĩ trong giai đoạn dùng thử miễn phí. Khi bà đe dọa sẽ gỡ toàn bộ danh mục tác phẩm khỏi Apple, ngay ngày hôm sau, Apple đã thông báo thay đổi chính sách. Swift cảm ơn vì “họ đã lắng nghe chúng tôi” —— và thay đổi chỉ diễn ra trong vòng 17 giờ —— nhưng phần lớn các nghệ sĩ khác và nghệ sĩ nhỏ lẻ đều không có được tầm ảnh hưởng hay quyền lực như vậy.
Đây là vấn đề cấu trúc trong ngành giải trí, cũng liên quan mật thiết đến cách vận hành của nhiều nền tảng công nghệ: các nhà sáng tạo cần quyền lực, mà quyền lực đến từ sự kiểm soát, còn kiểm soát thì bắt nguồn từ quyền sở hữu. Dù một nền tảng không thể tồn tại nếu thiếu nội dung do người dùng đóng góp, nhưng họ lại nhận được phần lợi nhuận rất nhỏ nhoi từ đó. Họ cũng không có tiếng nói trong việc quyết định các vấn đề trên nền tảng.
Vấn đề đặt ra là: làm thế nào để trả lại quyền kiểm soát cho các nhà sáng tạo và người hâm mộ?
Hứa hẹn ban đầu của Internet là kết nối mọi người trực tiếp, loại bỏ các khâu trung gian. Các công ty công nghệ đã giúp kết nối 5 tỷ người trên toàn cầu, nhưng sau đó họ chuyển từ thu hút người dùng sang tận dụng họ. Họ đầu tiên sử dụng những công cụ tiện lợi và hiệu ứng mạng mạnh mẽ để thu hút rồi "khóa chân" chúng ta: càng có nhiều người dùng mạng, giá trị của mạng đó càng tăng đối với mỗi cá nhân. Ngày nay, các nền tảng do những công ty này sở hữu nắm giữ toàn bộ quyền lực. Trái ngược với lời hứa ban đầu, Internet nay trở nên trì trệ và đầy rẫy trung gian y như thời kỳ ba mạng truyền hình thống trị trước đây.
Không thích những nền tảng này? Tất nhiên, bạn có thể chọn rời bỏ Apple, Facebook, Instagram, Netflix, Spotify, TikTok hay X/Twitter. Nhưng bạn không thể mang theo danh sách người theo dõi, dữ liệu, thậm chí cả các mối quan hệ xã hội và lịch sử tương tác của mình. Đôi khi, bạn thậm chí không thể lấy lại nội dung của chính mình. Vì vậy, các mạng xã hội phổ biến này nắm chặt khán giả trong tay, và do đó có thể thu mức "tỷ lệ hoa hồng" cao ngất. Tỷ lệ hoa hồng ở đây ám chỉ phần trăm nền tảng khấu trừ từ doanh thu, thay vì phân phối nhiều hơn cho những người tham gia trên mạng lưới. Với Instagram và X, con số này gần như 100%. (Hơn nữa, các điều khoản này thường thiếu minh bạch.)
Còn tệ hơn nữa, các CEO của những nền tảng này có quyền lực gần như tuyệt đối để tùy ý thay đổi quy tắc người dùng. Họ không chỉ có thể nâng tỷ lệ hoa hồng bất cứ lúc nào, mà còn có thể đuổi nghệ sĩ và nhà phát triển ra khỏi nền tảng mà không đền bù, hoặc thay đổi thuật toán chi phối sự chú ý của chúng ta chỉ trong một đêm (ảnh hưởng trực tiếp đến lượt xem và lượt phát của nghệ sĩ). Chúng ta đều đã chứng kiến vô số thách thức mà các nhà sáng tạo đương đại phải đối mặt: từ cuộc đình công của các biên kịch Hollywood về quyền lợi từ doanh thu phát trực tuyến, đến câu hỏi ai mới thực sự sở hữu tác phẩm của người sáng tạo (Taylor Swift hiểu rõ điều này), cho tới tình trạng các nhạc sĩ dù có hàng ngàn lượt phát nhưng vẫn chỉ nhận được khoản thù lao bèo bọt.
Làm sao để các nhà sáng tạo nhận được phần thưởng xứng đáng? Một số nhà lập pháp đề xuất giải quyết vấn đề bằng cách siết chặt quản lý các nền tảng, nhưng thực tế, biện pháp này chỉ làm tăng chi phí tuân thủ cho các công ty nhỏ, từ đó củng cố thêm vị thế độc quyền của các tập đoàn lớn. Năm ngoái, Taylor Swift một lần nữa thúc đẩy các nhà hoạch định chính sách khắp nước Mỹ —— từ Minnesota đến New York, Texas và Washington —— thách thức vị thế độc quyền của Ticketmaster. Một vài nhà lập pháp cũng đưa ra luật ở cấp liên bang nhằm đảm bảo minh bạch giá cả, v.v. Nhưng những biện pháp này chỉ là giải pháp tạm thời, nhằm giảm nhẹ tổn hại mà các nền tảng gây ra cho nghệ sĩ và người hâm mộ, chứ chưa giải quyết được vấn đề cấu trúc căn bản.
Đồng thời, một số người đặt hy vọng vào sự thay đổi tự thân của các nền tảng. Jack Stratton, trưởng nhóm ban nhạc độc lập Vulfpeck, kêu gọi Apple “giành lại quyền kiểm soát thị trường âm nhạc”. Ông cho rằng Apple có thể tạo thêm cơ hội để nghệ sĩ nhận tài trợ trực tiếp từ người hâm mộ, thay vì dựa vào mô hình phân phối doanh thu dựa trên lượt phát hiện nay. Stratton cũng đề xuất Apple thay đổi tỷ lệ chia doanh thu hiện tại từ 70/30 thành 90/10, nghiêng về phía người sáng tạo hơn. Dù đây là ý tưởng hay, nhưng để hiện thực hóa lại không hề dễ dàng.
Tuy nhiên, những thay đổi như vậy vẫn chỉ là giải pháp tạm thời, bởi các nhà sáng tạo vẫn bị phụ thuộc vào quyết định của chủ sở hữu nền tảng. Điều nghệ sĩ thực sự cần là quyền tự chủ lớn hơn trên nền tảng mà họ đóng góp. Cụ thể hơn, họ cần tỷ lệ chia doanh thu cao hơn, khả năng tương tác trực tiếp với người hâm mộ, và khả năng rời khỏi nền tảng mà không mất đi mối liên hệ, nội dung hay dữ liệu. Quan trọng nhất, các nhà sáng tạo cần có quyền tham gia vào việc xây dựng quy tắc nền tảng, để tránh những thay đổi bất ngờ ảnh hưởng đến lợi ích của họ.
Dĩ nhiên, các nền tảng hiện tại có thể trở nên thân thiện hơn với người dùng, nhưng điều đó vẫn chưa giải quyết được vấn đề gốc rễ: quyền sở hữu. Chính tại đây, các công nghệ mới nổi —— như tiền mã hóa và blockchain —— có thể phát huy vai trò. Gạt sang một bên những câu chuyện về giá Bitcoin hay trò đùa về Dogecoin, blockchain không chỉ là nơi chứa tiền mã hóa, mà còn là nền tảng để xây dựng một Internet hoàn toàn mới —— một Internet chuyển quyền lực từ các công ty sang cộng đồng, bao gồm cả cộng đồng người hâm mộ và người sáng tạo.
Blockchain là những mạng lưới chống sửa đổi, không cần cho phép, do cộng đồng sở hữu và vận hành —— nghĩa là bạn không cần sự chấp thuận từ bất kỳ trung gian nào để chạy hoặc tham gia vào mạng lưới. Người dùng (dù là người sáng tạo hay người hâm mộ) không cần phải tin tưởng vào lời hứa của các nền tảng công nghệ khổng lồ, bởi vì bản thân công nghệ đã mã hóa sẵn những lời hứa đó. Nhờ blockchain, các nghệ sĩ có thể nhận được tiền bản quyền liên tục, quyết định cách âm nhạc của họ được remix hay sử dụng, thậm chí cho phép người hâm mộ tham gia sâu hơn và sở hữu một phần tác phẩm của họ. Các nhà sáng tạo và nghệ sĩ có thể giành lại quyền kiểm soát sinh kế trực tuyến của mình.
Nhờ công nghệ blockchain, các nhà sáng tạo có thể thực sự sở hữu tài sản quan trọng nhất của họ —— mạng lưới của chính họ —— từ đó kiểm soát vận mệnh của bản thân. Khi người dùng có thể kiểm soát các mối quan hệ của mình, họ có thể lựa chọn rời khỏi một nền tảng và chuyển hoạt động sang nơi khác. Khả năng này buộc các nền tảng phải công bằng. Sự tự do này hiệu quả trong việc giảm tỷ lệ hoa hồng mà nền tảng thu từ người sáng tạo và người dùng: ví dụ, hiện nay một số nền tảng sáng tạo dựa trên blockchain có tỷ lệ hoa hồng cực thấp, chỉ từ 1% đến 2,5%. Trong khi đó, các nền tảng truyền thống như YouTube có tỷ lệ hoa hồng lên tới gần 50%.
Thật vậy, thế giới kỹ thuật số và sáng tạo của chúng ta nay rộng lớn, phong phú và tiện lợi hơn bao giờ hết. Nhưng điều đó cũng đi kèm một cái giá lớn: các nhà sáng tạo quá phụ thuộc vào một vài công ty công nghệ nắm giữ toàn bộ quyền lực. Những công ty này hoàn toàn sống nhờ vào những người dùng ứng dụng và nền tảng của họ, nhưng lại hiếm khi chia sẻ quyền kiểm soát, quyền sở hữu hay lợi nhuận. Các nghệ sĩ tên tuổi có thể chịu đựng được, nhưng các nghệ sĩ trung bình và nhỏ thì khó lòng phát triển. Đã đến lúc thay đổi hiện trạng này. Một tương lai do blockchain dẫn dắt sẽ trả lại quyền lực cho các nhà sáng tạo và người dùng. Blockchain đồng nghĩa với quyền sở hữu, và quyền sở hữu thì đồng nghĩa với độc lập.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
a16z
