Phía trước mới của DeFi: Sự trỗi dậy của thị trường ngầm trên chuỗi, sự kết hợp giữa quyền riêng tư, hiệu quả và tính phi tập trung
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Phía trước mới của DeFi: Sự trỗi dậy của thị trường ngầm trên chuỗi, sự kết hợp giữa quyền riêng tư, hiệu quả và tính phi tập trung
Thị trường ngầm trên chuỗi cung cấp quyền bảo vệ quyền riêng tư cho các nhà giao dịch, đồng thời loại bỏ nhu cầu về trung gian tập trung.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Báo cáo Nghiên cứu Tiger
Biên dịch: TechFlow
Tóm tắt chính
-
Trong thị trường tài chính truyền thống, các giao dịch quy mô lớn của nhà đầu tư tổ chức có thể ảnh hưởng đáng kể đến giá thị trường, dẫn đến rủi ro thua lỗ cho các bên tham gia khác. Để giảm thiểu tác động này, giao dịch "bể tối" (Dark Pool) đã được giới thiệu như một hệ thống giao dịch thay thế, nơi mà chi tiết giao dịch được giữ bí mật trước khi thực hiện.
-
Mặc dù bể tối tiếp tục phát triển kể từ khi ra đời, sự rò rỉ và lạm dụng thông tin từ phía nhà vận hành đã làm suy yếu lòng tin. Do đó, các cơ quan quản lý tại nhiều quốc gia đã hành động nhằm tăng cường giám sát các nền tảng này. Trước bối cảnh đó, các bể tối dựa trên blockchain nổi lên như một giải pháp tiềm năng.
-
Bể tối trên chuỗi cung cấp khả năng bảo vệ quyền riêng tư cho người giao dịch đồng thời loại bỏ nhu cầu về trung gian tập trung. Điều này giải quyết nhiều vấn đề tồn tại trong hệ thống tài chính truyền thống. Ngoài ra, nhu cầu ngày càng tăng đối với giao dịch riêng tư dự kiến sẽ thúc đẩy sự phát triển của thị trường bể tối trên chuỗi trong tương lai gần.
Lưu ý TechFlow: Trong thị trường tài chính truyền thống, bể tối là một nền tảng giao dịch riêng tư cho phép các nhà đầu tư tổ chức thực hiện các giao dịch chứng khoán quy mô lớn mà không công khai thông tin giao dịch. Các giao dịch diễn ra trong bể tối sẽ không được hiển thị công khai theo thời gian thực trên thị trường mở; thông tin giao dịch thường bị trì hoãn hoặc chỉ công bố một phần.
1. Giới thiệu
Độ biến động của thị trường tài chính truyền thống liên tục gia tăng, chủ yếu do sự tiến bộ công nghệ và nhiều yếu tố thị trường khác nhau. Các giao dịch quy mô lớn của nhà đầu tư tổ chức, đặc biệt là sự phát triển của kỹ thuật giao dịch khối lượng lớn và giao dịch tần suất cao (HFT), là nguyên nhân chính gây ra độ biến động này.
Biến động thị trường gia tăng đặt ra rủi ro nghiêm trọng cho các nhà đầu tư cá nhân. Vì vậy, các nhà đầu tư tổ chức đang tìm kiếm các phương án thay thế để thực hiện giao dịch khối lượng lớn mà vẫn giảm thiểu xáo trộn thị trường. Một giải pháp ngày càng được chú trọng là bể tối – một hệ thống giao dịch thay thế nhằm thực hiện giao dịch riêng tư.
Bể tối khác biệt đáng kể so với các sàn giao dịch truyền thống ở một số điểm chính. Thứ nhất, các chi tiết giao dịch như giá lệnh và khối lượng không được công khai trước khi thực hiện. Thứ hai, bể tối chủ yếu phục vụ các đơn hàng khối lượng lớn, một số nền tảng thiết lập quy mô đơn hàng tối thiểu để lọc các giao dịch nhỏ hơn. Cuối cùng, chúng sử dụng các phương thức thực hiện đặc thù, bao gồm ghép nối tập trung các đơn hàng lớn và thực hiện giao dịch tại điểm giữa chênh lệch giá thị trường. Những đặc điểm này cho phép các nhà đầu tư tổ chức thực hiện giao dịch quy mô lớn với giá thuận lợi, đồng thời không tiết lộ chiến lược cạnh tranh, từ đó giảm tác động đến giá thị trường.
Nguồn: Nasdaq
Bể tối chủ yếu phát triển tại Mỹ và châu Âu. Tại Mỹ, bể tối từng chiếm khoảng 15% tổng khối lượng giao dịch, đỉnh điểm đạt tới 40% khối lượng giao dịch hàng ngày. Hiện nay, hơn 50 bể tối đã đăng ký với Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC), con số này vẫn tiếp tục tăng. Tại châu Âu, việc ra mắt Chỉ thị Thị trường Công cụ Tài chính (MiFID) năm 2007 đã thúc đẩy sự phát triển của bể tối.
Xu hướng này cũng lan rộng sang châu Á. Từ năm 2010, Hồng Kông và Singapore đã áp dụng hệ thống bể tối, trong khi Nhật Bản và Hàn Quốc lần lượt đưa các nền tảng này vào khung quản lý của mình.
Xu hướng giao dịch bể tối tại Nhật Bản, nguồn: JPX
Mặc dù bể tối ban đầu được thiết kế dành riêng cho các nhà đầu tư tổ chức xử lý giao dịch khối lượng lớn, nhưng dữ liệu gần đây cho thấy xu hướng chuyển dịch sang các giao dịch nhỏ hơn. Theo dữ liệu từ FINRA (Hiệp hội Quản lý Ngành Tài chính), quy mô giao dịch trung bình tại năm bể tối lớn nhất nước Mỹ chỉ còn 187 cổ phiếu. Sự chuyển dịch này bắt nguồn từ hai yếu tố: thứ nhất, sự xuất hiện của các nền tảng dành cho nhà đầu tư cá nhân đã đa dạng hóa loại hình giao dịch trong bể tối; thứ hai, các tổ chức ngày càng có xu hướng chia nhỏ đơn hàng lớn thành các giao dịch nhỏ hơn nhằm giảm tác động thị trường, từ đó thay đổi mô hình giao dịch trong các nền tảng này.
2. Thách thức của bể tối trong thị trường tài chính truyền thống
Bể tối mang lại lợi thế rõ rệt nhờ che giấu chi tiết giao dịch trước khi thực hiện, từ đó giảm tác động thị trường và chi phí giao dịch khối lượng lớn. Tuy nhiên, những lời chỉ trích xung quanh bể tối vẫn tồn tại, khiến một số quốc gia hoặc tránh áp dụng hoặc hạn chế việc sử dụng chúng. Điều này chủ yếu xuất phát từ một vài lo ngại chính sau đây.
Thứ nhất, mặc dù bể tối cho phép giao dịch quy mô lớn hiệu quả về chi phí, nhưng điều này đi kèm với việc đánh đổi sự minh bạch. Trên thị trường công cộng, thông tin giao dịch diễn ra trong bể tối bị ẩn giấu cho đến khi hoàn tất. Thiếu minh bạch này khiến việc giám sát và quản lý trở nên khó khăn hơn, từ đó dấy lên lo ngại về những tác động tiêu cực tiềm tàng đến thị trường tài chính. Thứ hai, thanh khoản tập trung trong bể tối làm giảm thanh khoản tại các sở giao dịch công cộng. Điều này làm tăng chi phí giao dịch cho nhà đầu tư cá nhân và có thể làm giảm hiệu quả thị trường.
Thứ ba, mặc dù giao dịch bể tối được giữ bí mật, nhưng đã ghi nhận tình trạng các nhà vận hành cố tình tiết lộ thông tin. Các trường hợp được ghi nhận cho thấy hậu quả gây hại do rò rỉ thông tin, làm sâu sắc thêm sự nghi ngờ đối với bể tối.
3. Tính tất yếu của sự trỗi dậy bể tối trên chuỗi
Một số người cho rằng hệ thống Tài chính phi tập trung (DeFi) có thể giải quyết các vấn đề mà bể tối truyền thống đang gặp phải. Như đã nêu, hoạt động của bể tối chủ yếu dựa trên giả định rằng nhà vận hành sẽ không lợi dụng thông tin khách hàng — yếu tố then chốt đảm bảo tính bảo mật giao dịch. Tuy nhiên, trong lĩnh vực bể tối truyền thống, các trường hợp nhà vận hành tiết lộ thông tin để nhận thù lao xảy ra phổ biến.
Hãy tưởng tượng một kịch bản liên quan đến một bể tối tên là "BlackTiger" và một cổ phiếu tên là "Tiger". Giả sử tổ chức A muốn mua 5 triệu cổ phiếu Tiger từ tổ chức B. Nhà vận hành BlackTiger tiết lộ thông tin này cho nhà đầu tư C để nhận tiền hối lộ. Vì việc thực hiện giao dịch trong bể tối có thể mất thời gian, nhà đầu tư C chờ đợi giá Tiger giảm xuống rồi mua một lượng lớn cổ phiếu. Sau khi giao dịch trong bể tối được công bố, giá cổ phiếu tăng lên, giúp nhà đầu tư C bán ra với lợi nhuận — tận dụng sự bất cân xứng thông tin.
Thói quen này làm suy yếu lòng tin vào các bể tối tập trung trong tài chính truyền thống. Một trong những lý do khiến vấn đề này kéo dài là vì nhà vận hành có thể thu được lợi nhuận đáng kể từ việc khai thác sự bất cân xứng thông tin, thường vượt xa mức phạt nếu bị phát hiện. Dù một số quốc gia đã cố gắng giải quyết bằng các quy định nghiêm ngặt hơn, sự nghi ngờ đối với nhà vận hành bể tối vẫn rất mạnh mẽ.
4. Cách thức triển khai bể tối trên chuỗi
Nguồn: Delphi Digital
Trong lĩnh vực Tài chính phi tập trung (DeFi), một số nền tảng đã từng bước triển khai chức năng bể tối. Các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) như Uniswap cung cấp mức độ ẩn danh nhất định cho người giao dịch thông qua việc sử dụng nhà tạo lập thị trường tự động (AMM), cho phép khớp lệnh token mà không tiết lộ danh tính người tham gia. DEX vận hành dựa trên mạng blockchain và hợp đồng thông minh, loại bỏ nhu cầu về trung gian hay kiểm soát tập trung. Điều này hiệu quả khắc phục vấn đề niềm tin vốn tồn tại trong bể tối truyền thống, nơi nhà vận hành có thể lạm dụng thông tin khách hàng.
Nguồn: Renegade
Tuy nhiên, do tính minh bạch vốn có của công nghệ blockchain, các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) khó có thể tái tạo đầy đủ tính bảo mật như bể tối truyền thống. Địa chỉ ví liên quan đến một số tổ chức hoặc người giao dịch lớn thường bị gắn thẻ và có thể bị theo dõi, trong khi chi tiết giao dịch đều hiển thị công khai trên blockchain. Các dịch vụ như trình duyệt khối và công cụ theo dõi làm cho cả giao dịch đã hoàn tất lẫn đang chờ xử lý đều dễ dàng truy cập. Người giao dịch và nền tảng thường tận dụng tính minh bạch này, điều này có thể dẫn đến gia tăng bất ổn thị trường, sao chép giao dịch và các cuộc tấn công giá trị khai thác tối đa (MEV), tạo ra môi trường kém thuận lợi.
Để giải quyết những thách thức này, bể tối trên chuỗi đã tích hợp các công nghệ như bằng chứng không kiến thức (Zero-Knowledge Proofs - ZKP), tính toán đa bên (Multi-Party Computation - MPC) và mã hóa đồng dạng toàn phần (Fully Homomorphic Encryption - FHE) nhằm xây dựng cơ chế giao dịch riêng tư. ZKP đảm bảo người tham gia có thể chứng minh tính hợp lệ của giao dịch mà không tiết lộ dữ liệu đầu vào thực tế, từ đó duy trì tính bảo mật. Ví dụ, một người giao dịch có thể chứng minh họ có đủ số dư token để thực hiện giao dịch mà không cần tiết lộ toàn bộ số dư của mình.
Nguồn: Renegade
Một bể tối trên chuỗi nổi bật là Renegade, sử dụng tính toán đa bên (MPC) để khớp lệnh và bằng chứng không kiến thức (ZKP) để thực hiện các giao dịch đã khớp. Điều này đảm bảo rằng không có thông tin nào về lệnh hay số dư bị tiết lộ trước khi giao dịch hoàn tất. Ngay cả sau khi hoàn tất, chỉ có token giao dịch là nhìn thấy. Hợp đồng thông minh xác minh ZKP, từ đó giảm thiểu rủi ro hành vi ác ý từ các nhà sản xuất khối hay trình sắp xếp. Các giao thức khác như Panther cũng sử dụng ZKP và công nghệ mã hóa để thúc đẩy giao dịch riêng tư trên chuỗi.
Nguồn: ETH Online 2024
Đồng thời, các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) dựa trên nhà tạo lập thị trường tự động (AMM) như Uniswap và Curve dễ bị tấn công front-running và back-running. Đây là hiện tượng giao dịch bị sao chép hoặc thao túng bởi bên thứ ba theo dõi mempool, dẫn đến kết quả giá bất lợi cho người giao dịch ban đầu.
Để đối phó, các dự án như Fugazi được vinh danh tại ETH Online đã giới thiệu các cơ chế xử lý giao dịch theo đợt và thêm các lệnh nhiễu để ngăn chặn các cuộc tấn công MEV. Fugazi gom các giao dịch người dùng với các lệnh nhiễu ngẫu nhiên, sau đó mã hóa hoàn toàn bằng Fully Homomorphic Encryption (FHE). Việc này ngăn bên thứ ba xác định chi tiết giao dịch cụ thể và thực hiện tấn công front-running. Mặc dù nhiều bể tối trên chuỗi sử dụng hệ thống điểm-điểm (P2P) để giảm trượt giá, nhưng cách tiếp cận kết hợp AMM với các biện pháp giảm thiểu MEV của Fugazi là một bước tiến hứa hẹn trong việc bảo vệ người tham gia.
5. Dilemma của bể tối trên chuỗi: Tính minh bạch
Một trong những lo ngại chính xung quanh bể tối trên chuỗi là liệu chúng có ảnh hưởng đến tính minh bạch của mạng blockchain hay không. Kể từ khi công nghệ blockchain ra đời, nó đã đối mặt với một loạt thách thức như “Dilemma blockchain” (cân bằng giữa khả năng mở rộng, phi tập trung và bảo mật). Tương tự, vấn đề minh bạch do bể tối trên chuỗi mang lại cũng là một thách thức mới, đòi hỏi nghiên cứu và thử nghiệm sâu rộng để giải quyết.
Nguồn: blog của vitalik buterin
Về bản chất, trong hệ thống blockchain có thể tồn tại sự đánh đổi giữa tính minh bạch và bảo mật. Việc phát triển bể tối trên chuỗi nhằm giảm thiểu rủi ro an ninh và tác động thị trường, là phản ứng trước tính minh bạch vốn có của blockchain. Ngay cả Vitalik Buterin, người sáng lập Ethereum, cũng đã đề xuất khái niệm địa chỉ ẩn danh để giảm nhẹ các vấn đề về quyền riêng tư phát sinh từ thông tin công khai như địa chỉ ví và hồ sơ ENS (Ethereum Name Service). Điều này cho thấy, mặc dù tính minh bạch là một ưu thế lớn của blockchain, nhưng để đạt được việc áp dụng đại trà, có thể cần tìm sự cân bằng giữa minh bạch và quyền riêng tư người dùng mà không ảnh hưởng đến trải nghiệm.
6. Triển vọng của bể tối trên chuỗi
Nguồn: blocknative
Tiềm năng tăng trưởng của bể tối trên chuỗi dự kiến sẽ tăng mạnh. Điều này được chứng minh qua sự gia tăng nhanh chóng của các giao dịch riêng tư trong mạng Ethereum. Trong khi các giao dịch riêng tư chỉ chiếm 4,5% tổng giao dịch Ethereum vào năm 2022, gần đây chúng đã tăng vọt lên chiếm hơn 50% tổng phí gas. Điều này cho thấy nỗ lực ngày càng tăng nhằm tránh các bot ảnh hưởng đến kết quả giao dịch.
Người dùng có thể sử dụng mempool riêng tư để thực hiện giao dịch riêng, nhưng điều này vẫn phụ thuộc vào việc tin tưởng một nhóm nhỏ nhà vận hành kiểm soát các mempool này. Mặc dù mempool riêng tư cung cấp khả năng chống kiểm duyệt tốt hơn so với mempool công cộng, nhưng vấn đề cốt lõi vẫn tồn tại: các nhà sản xuất khối vẫn có thể theo dõi và có thể lợi dụng thông tin giao dịch. Trước những thách thức này, thị trường bể tối trên chuỗi — nơi giao dịch có thể được ẩn an toàn đồng thời vẫn duy trì khả năng truy cập minh bạch — dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng.
7. Bể tối trên chuỗi có thể cách mạng hóa thị trường tài chính?
Bể tối trong thị trường tài chính truyền thống đang đối mặt khủng hoảng niềm tin nghiêm trọng do các sự kiện rửa tiền, tấn công mạng và rò rỉ thông tin. Do đó, các khu vực từng đi đầu trong việc áp dụng bể tối như Mỹ và châu Âu đã ban hành quy định nhằm tăng cường minh bạch và đặt ra các điều kiện rõ ràng cho giao dịch không công khai. Ngược lại, tại các thị trường như Hồng Kông, việc sử dụng bể tối bị hạn chế, tham gia bị giới hạn và cấm hoàn toàn nhà đầu tư cá nhân tham gia giao dịch trong bể tối.
Dù đối mặt với những thách thức này, bể tối trên chuỗi với khả năng chống kiểm duyệt mạnh mẽ và độ bảo mật cao có thể mang lại sự thay đổi cách mạng cho ngành tài chính. Tuy nhiên, để đạt được việc áp dụng rộng rãi bể tối trên chuỗi, hai vấn đề then chốt cần được giải quyết. Thứ nhất, các nền tảng và thực thể vận hành các bể này phải được kiểm tra kỹ lưỡng để đảm bảo tính ổn định và độ tin cậy, vì chúng phụ thuộc vào mạng blockchain và hợp đồng thông minh. Thứ hai, bể tối trên chuỗi hiện thiếu khung khổ quản lý rõ ràng. Các nhà đầu tư tổ chức cần tham gia một cách thận trọng và đảm bảo tuân thủ đầy đủ các yêu cầu quản lý liên quan trước khi tham gia thị trường này.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@tiger_research
