Nhìn nhận Layer2 (3,4) từ góc độ kinh tế học không gian khối
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Nhìn nhận Layer2 (3,4) từ góc độ kinh tế học không gian khối
Trong giai đoạn tương lai của "nghịch lý Jevons", khi nói đến việc phân bổ không gian khối, chúng ta có thể đang tồn tại trong một mô hình vượt ra ngoài các tầng lớp (Layers). Sự ám ảnh hiện tại với blockchain chỉ là một triệu chứng của giai đoạn đầu.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: @mattigags, Zee Prime Capital
Biên dịch: Haersiman, ChainCatcher
Hành trình khám phá không gian khối (block space)
Bài viết này đã được viết trong gần một năm. Kể từ bản nháp đầu tiên, tình hình thị trường đã thay đổi mạnh mẽ, nhưng chủ đề và luận điểm cơ bản vẫn giữ nguyên. Sau một thời gian thảo luận, chúng tôi quyết định chỉnh sửa và tiếp tục xuất bản.
Bài viết sẽ thảo luận về:
-
Không gian khối là gì?
-
Tại sao nó lại quan trọng?
-
Không gian khối như một "hàng Veblen" so với không gian khối như một "hàng Giffen"
-
Nghịch lý Jevons đối với không gian khối
-
Tương lai của việc phân bổ không gian khối
Không gian khối là gì?
Blockchain còn được gọi là các máy trạng thái (state machines). Trong khoa học máy tính, trạng thái (state) ám chỉ khả năng ghi nhớ của phần mềm. Ngày nay, Internet chủ yếu dựa vào dữ liệu trạng thái riêng tư và đóng kín. Đằng sau những bức tường thành của các trang web và ứng dụng, ký ức chung của chúng ta đang bị kiểm soát bởi những người canh cổng.
Con người và máy móc liên tục tạo ra lượng lớn thông tin tự do chảy khắp Internet. Do đó, độ tin cậy và sự thật trở nên khan hiếm. Blockchain cho phép chúng ta thuê ngoài dữ liệu lưu trữ chung cho các cỗ máy.
Sự thật giờ đây trở thành vấn đề về tính tất yếu của khối (block finality), vì không gian khối chính là chiếc hộp thời gian của chúng ta. Những ký ức này mang tính đặc thù cao và hạn chế trong biểu đạt. Dựa trên ý chí chi trả của các bên tham gia thị trường, chúng được tải lên "ký ức tập thể" của chúng ta.
Dennis Nazarov từng mô tả Web2 như sau:
"Mô hình kinh doanh của các dịch vụ Internet dựa trên việc thương mại hóa trạng thái (monetizing state). Trạng thái là lợi thế cạnh tranh, và lợi thế này cần được bảo vệ bằng cách duy trì tính độc quyền và khép kín của dịch vụ."
Blockchain đang hiệu quả hóa việc xóa bỏ độc quyền nắm giữ trạng thái khỏi các ứng dụng. Vì blockchain có giới hạn về lượng cập nhật có thể lưu trữ trong một khoảng thời gian nhất định, máy trạng thái sẽ đấu giá khả năng lưu trữ của nó. Khả năng này được xác định bởi không gian khối.
Rob Habermeier cho rằng không gian khối là yếu tố then chốt cho các ứng dụng mới nổi:
"Các ứng dụng mới nổi phụ thuộc vào hệ thống phi tập trung để thanh toán, đồng thuận hoặc thanh toán bù trừ. Do đó, tầng ứng dụng là người tiêu thụ chính không gian khối. Giống như mọi doanh nghiệp, các ứng dụng và nhà phát triển của họ đều nên quan tâm đến chất lượng và khả năng sẵn có của hàng hóa trong chuỗi cung ứng của mình."
Không gian khối như nhiên liệu
Không gian khối chỉ có thể trở thành nguồn lực điều phối đáng tin cậy khi nó khan hiếm một cách tự nhiên. Hoặc ít nhất phải truyền đạt một chút "tính cấp bách", để thúc đẩy thị trường hành động nhằm giành lấy tài nguyên này.
Giống như việc phát minh ra quy trình tinh luyện dầu mỏ từ dầu thô, việc phát minh ra việc lưu trữ trạng thái chung (shared state-keeping)/blockchain đã tinh chế thời gian thành nhiên liệu tiêu chuẩn — không gian khối. Thời gian là dầu thô của chúng ta, blockchain là nhà máy lọc, các ứng dụng là trạm xăng. Tất cả cùng cung cấp năng lượng cho con đường thông tin mới của việc chuyển giá trị.
Công nghệ là nền tảng mà xã hội sống sót. Khi công nghệ tiến bộ, xã hội cũng thay đổi. Internet tương lai sẽ vận hành trên không gian khối, cung cấp năng lượng cho các dịch vụ ứng dụng được điều phối bởi máy trạng thái (state machine).
Đồng hồ cơ học đã giúp thúc đẩy cuộc Cách mạng Công nghiệp bằng cách cung cấp sự phối hợp phổ quát "giờ làm việc từ sáng đến tối". Không gian khối có thể giúp thúc đẩy cuộc cách mạng thông tin tiếp theo bằng cách cung cấp sự phối hợp phổ quát cho việc chuyển giá trị. Chúng ta đang tinh chế thời gian thành các khoảng thời gian khối, thuê ngoài việc ghi sổ, mở rộng thị trường đến những nơi mà việc ghi sổ tập trung trước đây không thể vươn tới.
Hayek định nghĩa thị trường là một cỗ máy ghi lại sự thay đổi, và là một hệ thống giá cả thúc đẩy việc phối hợp tài nguyên và tri thức xã hội. Không gian khối là sự mở rộng của thị trường, vì nó là một phát minh thúc đẩy việc phối hợp tài nguyên. Nó gắn liền niềm tin với trạng thái, cho phép chúng ta tính toán/xác minh thông tin mà không cần tin tưởng vào nội dung thông tin đó.
Không gian khối như một "hàng Veblen"
Một số phát minh cách mạng ban đầu là hàng xa xỉ. Hãy lấy ví dụ về việc phát minh ra đồng hồ: đồng hồ cơ học thế kỷ 14 rất đắt đỏ để sản xuất và bảo trì, chỉ người giàu mới dùng được. Chỉ vài thế kỷ sau, đồng hồ quả lắc đã khiến việc đo thời gian trở nên dễ tiếp cận và phổ biến hơn.
Xe hơi đời đầu bị tầng lớp giàu chiếm hữu riêng. Việc sử dụng điện từng là một xu hướng xã hội. Điện khí hóa đã biến điều này từ sang trọng thành phổ cập chỉ trong vài thập kỷ.
Ngày nay, mặc dù không gian khối mở cửa cho tất cả người dùng trên chuỗi, nó vẫn mang thuộc tính giống hàng xa xỉ. Đặc biệt là khi giá Gas tăng cao trên Ethereum, việc sử dụng không gian khối gần như là biểu tượng địa vị. Liệu không gian khối ngày nay có phải là một "hàng Veblen"?
Theo Investopedia, đặc điểm của hàng Veblen bao gồm:
-
Hàng Veblen là loại hàng hóa có nhu cầu tăng khi giá tăng;
-
Hàng Veblen thường là hàng chất lượng cao, được làm tốt, độc quyền, là biểu tượng địa vị;
-
Hàng Veblen thường được người tiêu dùng giàu có săn đón, họ coi trọng tính hữu ích của hàng hóa;
-
Đường cầu của hàng Veblen dốc lên.
Nhu cầu về không gian khối trên Ethereum có thể được coi là tiêu dùng phô trương, và đôi khi cũng quyết định lợi nhuận kinh tế. Không gian khối là sòng bạc của những người sáng tạo, trong khi thị trường vẫn đang tìm kiếm những sản phẩm mới, thiết thực, phù hợp với thị trường.
Trong hệ sinh thái Ethereum, giá của các ứng dụng dần bị thay thế bởi các blockchain khác hoặc Rollup, cuối cùng tái khơi dậy sự quan tâm đến các chuỗi ứng dụng (app-chains), tức là các ứng dụng chạy trên máy trạng thái riêng của chúng. Dù có thể rẻ hơn ở nơi khác, hoạt động đắt đỏ và có giá trị vẫn tồn tại trên Ethereum. Các sản phẩm sinh lời cao, có thể kết hợp như Ethena, Pendle, Gearbox và các kho bạc giới hạn của chúng củng cố không gian khối Ethereum như một "hàng Veblen".
Ví dụ, các NFT blue-chip trở nên đắt đỏ một phần nhờ đỉnh Gas khi đúc. Do đó, qua hiệu ứng sở hữu và tính phản chiếu ban đầu đắt đỏ, các NFT này trở thành trục chính của vòng xoáy gia tốc — ngày càng có giá trị hơn.
Cho dù là cơn sốt memecoin năm 2024 hay cơn sốt NFT năm 2021, nhu cầu "đánh bạc" gia tăng khiến không gian khối toàn cầu trở nên hấp dẫn hơn. Với chi phí cao cho mỗi "vé số" ETH và hiệu ứng giàu lên nhanh chóng của SOL, Solana đã trở thành "điểm Schelling" (Schelling point) cho memecoin.
Không gian khối như một "hàng Giffen"
Không phải mọi không gian khối đều bình đẳng. Đây là thứ có tính giai cấp vốn có. Không phải ai cũng đủ tiền mua "trứng cá muối" của Ethereum. Một số người buộc phải chọn "gạo" và "khoai tây" — các blockchain rẻ hơn.
Đối với không gian khối không nổi bật, thuộc tính của nó có thể giống "hàng Giffen". "Hàng Giffen" được coi là hàng thiết yếu chứ không phải hàng xa xỉ, nhưng về mặt lý thuyết lại giống "hàng Veblen" ở chỗ đều có đường cầu dốc lên — tức là nhu cầu tăng khi giá tăng.
Sự tồn tại lý thuyết của loại hàng này bắt nguồn từ việc thiếu hàng thay thế và áp lực thu nhập. Một ví dụ điển hình về "hàng Giffen": Năm 1845, nạn đói Ireland xảy ra, giá khoai tây tăng, nhưng nhu cầu về khoai tây lại tăng. Các lựa chọn thay thế chất lượng cao hơn như trứng cá hay thịt quá xa vời, khiến ngay cả hàng thiết yếu này cũng trở nên được ưa chuộng.
"Vì hàng Giffen là thiết yếu, người tiêu dùng sẵn sàng trả nhiều hơn, nhưng điều này lại hạn chế thu nhập khả dụng, khiến việc mua hàng đắt hơn trở nên bất khả thi. Do đó, người tiêu dùng mua thêm hàng Giffen."
Do đó, không gian khối Ethereum có điểm tương đồng với các loại không gian khối khác. Nếu một người muốn tham gia vào nền kinh tế Meme, không gian khối là hàng hóa thiết yếu và cấp bách. Nhưng không gian khối ETH là một "vé số" rất đắt, và việc gia tăng không gian khối trở nên nổi bật và có nhu cầu cao trong bong bóng tiền mã hóa năm 2021, tiếp tục thu hút vốn đầu cơ. Khi thị trường tiền mã hóa bước vào một thị trường tăng giá mới vào năm 2024, nhiều hoạt động kinh tế diễn ra ngoài Ethereum.
Liệu không gian khối mới có tiếp tục mang thuộc tính hàng Giffen? Giá cho người tham gia thị trường mới có vượt quá khả năng chi trả không gian khối Ethereum? Điều này hàm ý gì cho tương lai định giá không gian khối?
Tôi tin rằng khi thị trường sản phẩm phù hợp với không gian khối ngày càng mở rộng, các hoạt động kinh tế liên quan đến không gian khối sẽ dần thể hiện đặc điểm của hàng Veblen-Giffen, tức là nhu cầu về không gian khối tăng khi giá tăng.
Nghịch lý "Jevons" đối với không gian khối
"Nghịch lý Jevons" là nghịch lý kinh tế: càng tối ưu tiêu thụ năng lượng thì lại càng tiêu thụ nhiều hơn. Thế kỷ 19, Willian Stanley Jevons quan sát thấy động cơ hơi nước hiệu quả hơn lại dẫn đến tiêu thụ than cao hơn. Vậy, liệu đến một lúc nào đó chúng ta sẽ cạn kiệt không gian khối?
Khi không gian khối hiệu quả hơn xuất hiện, nhu cầu về nó có khả năng tăng, đặc biệt khi ngày càng nhiều ứng dụng sáng tạo đổ thông tin vào không gian khối. Cũng giống như mở rộng đường không ngăn được tắc nghẽn giao thông.
Không gian khối sẽ không hoàn toàn trở thành hàng hóa, vì chất lượng hay trạng thái của nó khác nhau. Như các khu vực đô thị đông dân đi lại nhiều gặp tắc nghẽn nghiêm trọng hơn, chúng ta sẽ gặp các trung tâm không gian khối đắt đỏ hơn.
Tăng thêm không gian khối thì đơn giản, nhưng về bản chất giống như xây cao tốc giữa sa mạc. Ai muốn lái xe xuyên sa mạc mỗi ngày? Vấn đề không chỉ là tăng thêm không gian khối, mà còn là cách phân bổ hiệu quả không gian khối có nhu cầu cao.
Khả năng lập lịch > Khả năng mở rộng
Nguồn cung toàn cầu về không gian khối đang tăng. Khi ngành tiền mã hóa trải qua giai đoạn sôi động (thường theo sau là báo chí đại chúng đưa tin), chúng ta rất có thể chứng kiến nhu cầu toàn cầu về không gian khối bùng nổ.
Trong giai đoạn tải nặng, dù là không gian khối chất lượng cao (và đắt) hay rẻ, nhu cầu đều tăng vọt. Người tham gia thị trường trưởng thành hơn cần đảm bảo giao hàng không gian khối. Khi giá trị kinh tế của một số giao dịch ngày càng tăng, khả năng lập lịch (scheduling) của không gian khối chất lượng cao sẽ trở nên quan trọng hơn nhiều so với khả năng sẵn có của bất kỳ không gian khối nào.
Đây là lý do tại sao không gian khối có lẽ sẽ không bao giờ trở thành hàng hóa thuần túy. Bất kỳ trường hợp sử dụng hữu ích nào trong tương lai của blockchain đều liên quan đến yếu tố tài chính (đồng thuận phi tập trung không miễn phí), do đó những người tham gia thông minh sẽ trả tiền để đảm bảo giao dịch. Nhà giao dịch Citadel và người dùng Robinhood chơi các trò chơi khác nhau, người giàu dùng ngân hàng khác với tầng lớp trung lưu. Người tham gia blockchain cũng không ngoại lệ.
Hiệu quả phân bổ không gian khối được nhấn mạnh, mục tiêu là "...tối đa hóa lượng không gian khối hiện có, và đảm bảo nó luôn được phân bổ cho máy trạng thái cần nhất: liên tục tạo ra và phân bổ tài nguyên đồng thuận toàn cầu cho những người cần nhất. Đó là một sứ mệnh không bao giờ lãng phí."
Ngày nay, chúng ta đang sa lầy trong sự mất cân bằng chưa đầy đủ của cơn sốt L2(3,4) — mỗi Rollup mới đều thêm không gian khối. Dù điều này có thể sinh lời ngắn hạn (đối với nhà đầu tư và người sáng lập), nhưng đuôi dài của không gian khối cô lập với nhu cầu cực kỳ bất ổn không phải là cách bền vững để sản xuất và phân phối quy mô lớn.
Lý do là các ứng dụng cần môi trường thực thi toàn diện và ổn định hơn. Thị trường không gian khối hiện tại phân mảnh và khó đoán. Tư duy mở rộng "thêm nhiều không gian khối hơn" giống như xây thêm cầu giữa các ngã tư đông đúc, mà không nghĩ đến đèn giao thông hay các ramp cao tốc.
Vấn đề này có thể cuối cùng được giải quyết bằng giải pháp dựa trên thị trường. Bản thân không gian khối như một công cụ sơ khai đã mở rộng thị trường đến nhiều trường hợp sử dụng mới, nhưng lại thiếu chính thị trường đó. Trước khi không gian khối có thị trường thích hợp (bao gồm giao hàng và khả năng phòng ngừa rủi ro), tiềm năng đầy đủ của nó có thể chưa được thực hiện.
Chúng ta đã từng thấy ví dụ như vậy. Những năm 1970, "cha đẻ quỹ phòng hộ" Ray Dalio đã giúp McDonald's phòng ngừa chi phí nguyên liệu gà rán thông qua hợp đồng tương lai (một phát minh còn khá mới lúc đó), từ đó đảm bảo chi phí ổn định và cung cấp sản phẩm mới. Trước đó, chi phí gà rán biến động quá lớn để trở thành sản phẩm khả thi.
Bản thân không gian khối cần một thị trường, có thể là thị trường chi phí Gas thực sự hoặc tương tự. Có lẽ câu trả lời không phải là hợp đồng tương lai nhân tạo như ví dụ trên, nhưng chúng tôi dự đoán sẽ xuất hiện phương pháp phân bổ không gian khối phức tạp hơn trong tương lai.
Khi nhu cầu về không gian khối tăng, nhu cầu về đảm bảo thực thi cụ thể và phân bổ blockchain toàn cục (chứ không phải địa phương) cũng tăng. Trong tương lai của "nghịch lý Jevons", khi nói đến phân bổ không gian khối, chúng ta có thể tồn tại trong một mô hình vượt qua phân tầng (layers). Sự ám ảnh hiện tại với blockchain chỉ là triệu chứng của giai đoạn đầu.
Xét đến tính phụ thuộc lộ trình của tiền mã hóa, bản chất động của các ràng buộc thiết kế và định giá tính toán khó đoán, rất khó hình dung ra ván bài cuối cùng. Dù là các ý tưởng xung quanh trao đổi không gian khối/Gas, trừu tượng hóa chuỗi hay mô hình thời gian cốt lõi (Polkadot), tất cả đều đại diện cho những suy nghĩ ban đầu vượt ra ngoài thiết kế phân tầng.
Điều thực sự quan trọng là không gian khối và việc sở hữu thực sự các ứng dụng của người dùng. Mọi thứ ở giữa chỉ là hoạt động giải trí do nhà đầu tư tài trợ, và theo thời gian sẽ bị trừu tượng hóa. Đây chính là cách ngành công nghiệp chuyển từ câu chuyện entropy khai thác giá trị sang câu chuyện negentropy tạo giá trị do ứng dụng làm chủ.
Cảm ơn Ankit, Hasu, Rob, Luffi và long_solitude đã góp ý và phản hồi.
Theo định hướng này, chúng tôi đã kiên định đầu tư vào Lastic — thị trường không gian khối mô-đun, một dự án trừu tượng hóa chuỗi chưa công bố, hỗ trợ Biconomy từ năm 2020, và nắm giữ DOT.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@ZeePrimeCap
