Toàn cảnh giao thức xã hội phi tập trung: Nhu cầu liên thông giao thức đang trở nên cấp thiết, lưu trữ hỗn hợp trên chuỗi và ngoài chuỗi đang là xu hướng
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Toàn cảnh giao thức xã hội phi tập trung: Nhu cầu liên thông giao thức đang trở nên cấp thiết, lưu trữ hỗn hợp trên chuỗi và ngoài chuỗi đang là xu hướng
Mạng phi tập trung có tiềm năng thay đổi cách con người giao tiếp, chia sẻ thông tin và xây dựng cộng đồng.
Chuyên sâu báo cáo Web3Viết bởi: 1kx Accelxr
Biên dịch: TechFlow
Dưới động lực thương mại, sự xuất hiện của các nền tảng mạng xã hội do doanh nghiệp kiểm soát đã làm suy giảm nghiêm trọng kỳ vọng ban đầu về văn hóa tham gia trực tuyến. Công nghệ thông tin mạng nên về bản chất dân chủ hóa sản xuất văn hóa, nhưng ngày nay những nền tảng này chủ yếu giới hạn và định hình hoạt động trực tuyến vì mục đích lợi nhuận — chức năng “thích” (like) không còn là cách thể hiện cảm ơn đối với một nội dung mà đã trở thành công cụ thương mại hóa, thúc đẩy sản xuất văn hóa. Đây là thuật toán vận hành theo động lực thương mại.
Các nền tảng mạng xã hội thay thế được xây dựng trên các giao thức phi tập trung và liên kết mang lại khả năng quay trở lại ý tưởng ban đầu về mạng xã hội trực tuyến. Người dùng kiểm soát dữ liệu, được phân tán trong cơ sở dữ liệu phi tập trung, cộng đồng dẫn dắt giao diện người dùng, quản lý phản ánh sở thích của cộng đồng, người dùng lựa chọn thuật toán, tinh thần mã nguồn mở thúc đẩy đổi mới.
Lịch sử của mạng xã hội phi tập trung
Trước khi mạng Internet trở thành trung tâm cho kinh doanh, giải trí và tương tác xã hội, nó ban đầu là một công cụ học thuật và quân sự. Tim Berners-Lee khi phát triển giao thức web đầu tiên đã mang theo tầm nhìn bình đẳng – Internet ban đầu được thiết kế như một mạng lưới phi tập trung, nơi thông tin tự do lưu chuyển giữa các nút mà không có điểm kiểm soát hay lỗi đơn lẻ nào.
Tuy nhiên, cùng với sự trỗi dậy của Internet trong lĩnh vực thương mại, các nền tảng tập trung như công cụ tìm kiếm và các gã khổng lồ mạng xã hội đã trở thành thống trị. Dù các thực thể này mang lại giá trị đáng kể, họ lại đi chệch khỏi triết lý phi tập trung ban đầu, dẫn đến thời đại Web2 như hiện nay.
Sáng kiến then chốt trên dòng thời gian mạng xã hội thay thế là khái niệm về giao thức liên kết. Mạng liên kết đề cập đến hệ thống nhiều máy chủ độc lập hoặc "nút" hợp tác để tạo thành một mạng xã hội duy nhất, trái ngược với nền tảng tập trung do một tổ chức duy nhất kiểm soát tất cả máy chủ.
Trong hệ thống liên kết, mỗi máy chủ chạy phần mềm tương thích, tuân theo giao thức chung, cho phép chúng giao tiếp với nhau. Người dùng đăng ký trên một máy chủ có thể theo dõi, tương tác và chia sẻ nội dung một cách liền mạch với người dùng trên các máy chủ khác như thể họ đang ở cùng một nền tảng. Các ví dụ về giao thức này bao gồm ActivityPub và OStatus, hỗ trợ các nền tảng liên kết như Mastodon và PeerTube.
Trong môi trường liên kết, người dùng có thể chọn tin tưởng vào máy chủ nào, di chuyển sang máy chủ khác hoặc tự tạo máy chủ riêng, từ đó giành được quyền tự chủ lớn hơn. Thuật ngữ “Fediverse” là sự kết hợp giữa “liên bang” (federated) và “vũ trụ” (universe), dùng để mô tả các hệ thống như vậy. Fediverse bắt nguồn từ các nền tảng như GNU social và tiền thân của nó (StatusNet và Laconica), nhưng bước ngoặt thực sự là sự phát triển và phổ biến của giao thức ActivityPub, được Liên minh World Wide Web (W3C) công bố dưới dạng tiêu chuẩn khuyến nghị vào năm 2018.
Trong Web3, mạng xã hội liên kết là trạng thái mặc định sau khi hệ thống phi tập trung chuyển dữ liệu lên chuỗi. Blockchain đóng vai trò là máy chủ hậu cần trung lập lưu trữ nội dung, giao diện trước chỉ mục nội dung này và cung cấp trực tiếp cho người dùng. Danh tính được xử lý bằng cặp khóa công khai - riêng tư vốn đã quản lý ví người dùng, giúp họ dễ dàng xác thực mọi dữ liệu hoặc nội dung họ tạo ra. Ngoài ra, việc sử dụng nguyên tố trên chuỗi (như NFT) có thể gói nội dung đã lưu trữ vào siêu dữ liệu và đóng vai trò như tên miền hoặc định danh phi tập trung (DID).
Tương tự cách thức hoạt động của ActivityPub, các giao thức Web3 tìm cách dẫn dắt sơ đồ xã hội thông qua các mối quan hệ đã xác thực giữa các nút người dùng. Vì bất kỳ giao diện trước nào cũng có thể chỉ mục và cung cấp nội dung này, nên tầng giao diện trước tồn tại cạnh tranh cực độ, dẫn đến cảnh quan phong phú về tính năng. Hơn nữa, do dữ liệu nằm trên chuỗi, người dùng có thể lựa chọn sử dụng thuật toán mà họ cảm thấy thoải mái, và có thể được khuyến khích sử dụng thuật toán cụ thể nào đó nhằm tái thu thập giá trị từ dữ liệu của chính họ. Điều này kết hợp với các phương tiện thương mại hóa nội dung trực tiếp hơn, mang lại trải nghiệm tổng thể tốt hơn cho người sáng tạo, dù nội dung của họ chính là yếu tố thúc đẩy nhu cầu trên các nền tảng này nhưng lại bị phần lớn các nền tảng hiện tại bỏ qua trong khía cạnh kiếm tiền.
So sánh giao thức
Để thực sự hiểu được sự đổi mới trong các giao thức mạng xã hội phi tập trung, cần thiết phải nắm rõ những chi tiết kỹ thuật đằng sau việc triển khai chúng. Cần lưu ý rằng, ở đây chúng tôi không liệt kê tất cả các giao thức xã hội, mà chỉ chọn ra một số phổ biến nhất.
Danh tính (Identity) / Không gian tên (Namespace)
Trong bối cảnh giao thức sơ đồ xã hội hoặc mạng liên kết và phi tập trung, “không gian tên” (namespace) đề cập đến miền hoặc phạm vi mà các định danh người dùng hoặc tài nguyên khác là duy nhất. Đây là cách phân biệt tài nguyên hoặc danh tính đến từ một miền/máy chủ với một miền/máy chủ khác, đảm bảo không xảy ra xung đột hoặc mơ hồ khi tích hợp hoặc giao tiếp xuyên nhiều miền.
Danh tính và không gian tên liên quan trong các giao thức xã hội phi tập trung bao gồm từ các cặp khóa đơn giản (Nostr, Scuttlebutt) đến URI trỏ tới URL HTTPS chứa hồ sơ cá nhân (ActivityPub), cho đến các mô hình phức tạp hơn sử dụng nguyên tố trên chuỗi như NFT (và gần đây là mở rộng ERC-6551, ví dụ Lens v2).
Farcaster là một ví dụ điển hình về các công nghệ này. Tài khoản Farcaster đại diện cho một thực thể độc lập trên mạng. Mỗi tài khoản có một định danh số duy nhất gọi là Farcaster ID (fid). Danh tính được phát hành và quản lý trên chuỗi thông qua hợp đồng Ethereum tên là IdRegistry. Người dùng gửi giao dịch tới IdRegistry để nhận fid mới. Địa chỉ sở hữu fid trở thành địa chỉ lưu trữ của người dùng. IdRegistry đảm bảo rằng fids có thể được chuyển giữa các địa chỉ và không có hai địa chỉ nào có cùng fid. Farcaster còn mở rộng không gian tên này để hỗ trợ tên ENS được đăng trên chuỗi hoặc ngoài chuỗi. Người dùng phải gửi bằng chứng chữ ký để tuyên bố tên người dùng.
Ngược lại, ActivityPub xác định mỗi người dùng bằng một URI duy nhất (thường là URL HTTPS). URI này trỏ tới hồ sơ người dùng, đóng vai trò là định danh toàn cục trong Fediverse. Để giúp các URI này thân thiện hơn với người dùng, nhiều nền tảng ActivityPub sử dụng hệ thống có tên Webfinger. Webfinger cho phép người dùng có danh tính kiểu “@tênngười_dùng@domain.com”.
Lens và CyberConnect quản lý hồ sơ người dùng như NFT. Trong trường hợp Lens, địa chỉ người dùng nắm giữ ProfileNFT, một địa chỉ có thể sở hữu nhiều ProfileNFT. Mỗi Profile NFT đóng gói toàn bộ lịch sử hoạt động của người dùng, bao gồm các bài viết, sao chép (mirror), bình luận và các loại nội dung khác. Thêm vào đó, Profile NFT có FollowModule, về cơ bản là một tập hợp quy tắc xác định cách các tài khoản khác nhau có thể nhận được Follow NFT. Những Follow NFT này dùng để ghi lại kết nối giữa các tài khoản và giữa các hồ sơ chính trực tiếp trên chuỗi.
Dữ liệu
Dữ liệu có lẽ là chức năng quan trọng nhất trong mạng phi tập trung, vì việc tạo ra và chuẩn hóa dữ liệu là nền tảng để các hệ thống này vận hành. Kỹ thuật phổ biến nhất để quản lý dữ liệu ở đây là sử dụng các định dạng chuẩn như JSON và các đối tượng quan hệ thông thường (ví dụ: like, follow). Các đối tượng dữ liệu cốt lõi thường bao gồm:
-
Thành phần và đối tượng: “Thành phần” (ví dụ: người dùng hoặc nhóm) và “đối tượng” (ví dụ: bài viết hoặc tin nhắn) được định nghĩa rõ ràng.
-
Publications: Bài viết hoặc bình luận được đóng gói thành “Publications”, thường được liên kết với nội dung bên ngoài thông qua URL.
-
Nội dung trong nhật ký bổ sung: Mỗi mục, dù là bài viết hay cập nhật, đều là một mục nội dung rời rạc, được thêm và lưu trữ theo thứ tự.
Hãy đi sâu vào một vài ví dụ để hiểu cách chúng hoạt động với giao thức cụ thể.
ActivityPub sử dụng định dạng dữ liệu ActivityStreams 2.0, một cấu trúc dựa trên JSON dùng để biểu diễn các tương tác xã hội khác nhau như bài viết hoặc lượt thích. Giao thức phân biệt hai thành phần chính: client-to-server (C2S) và server-to-server (S2S). C2S cho phép người dùng tương tác với máy chủ tương ứng của họ thông qua ứng dụng client. Ngược lại, S2S thúc đẩy giao tiếp giữa các máy chủ, hiện thực hóa bản chất liên kết mạnh mẽ của giao thức.
Trong ActivityPub, các thực thể được phân loại thành “thành phần” (“actors”, thường là tài khoản người dùng hoặc nhóm) và “đối tượng” (content hoặc action như bài viết hoặc like). Khi một thành phần thực hiện hành động lên một đối tượng, nó tạo ra một “hoạt động” (“activity”), ví dụ như “tạo”, “theo dõi” hoặc “thích”.
Sơ đồ xã hội Web3 áp dụng ý tưởng cốt lõi từ ActivityPub nhưng triển khai trên chuỗi. Ví dụ, Lens Protocol giới thiệu “Publications”, đóng gói các loại nội dung do người dùng tạo ra như bài viết, sao chép, bình luận và các dạng phương tiện khác. Mỗi Publications được liên kết với một ContentURI, trỏ đến nội dung cụ thể được lưu trữ trên giao thức phi tập trung (như IPFS hoặc Arweave), hoặc cũng có thể lưu trên dịch vụ tập trung như AWS S3. Cấu hình này đảm bảo hồ sơ người dùng và tất cả Publications liên quan được lưu an toàn trong ví cá nhân của họ, thoát khỏi sự phụ thuộc vào cơ sở dữ liệu tập trung.
Hơn nữa, Web3 dễ dàng hơn Web2 trong việc thương mại hóa nội dung và ảnh hưởng của người dùng. Người dùng có thể thu phí để鑄 (mint) Follow NFT, hoặc tích hợp Collect Module vào Publications của họ. Lựa chọn thứ hai cho phép họ thu phí鑄 NFT liên quan đến ContentURI đã đăng. Ngoài các chức năng này, Lens Protocol còn cung cấp API GraphQL để che giấu các thành phần blockchain ở giao diện trước, do đó mang lại trải nghiệm thân thiện với người dùng hơn so với các nỗ lực mạng xã hội phi tập trung trước đây.
Cuối cùng, nhiều giao thức mạng xã hội phi tập trung tạo ra cấu trúc dữ liệu chỉ bổ sung, được xác thực bằng khóa người dùng. Ví dụ, trên CyberConnect, dữ liệu trung tâm của mỗi người dùng được biểu diễn dưới dạng luồng dữ liệu, chỉ cho phép chủ sở hữu dữ liệu thực hiện cập nhật. Mỗi lần cập nhật dữ liệu được thêm vào cuối luồng dữ liệu, tạo thành một nhật ký commit chỉ bổ sung; cấu trúc dữ liệu kết quả được gọi là Merkle DAG, một cấu trúc dữ liệu liên kết bằng hash. Các loại dữ liệu bao gồm nội dung, sưu tập, bình luận và đăng ký theo dõi.
Scuttlebutt cũng sử dụng nhật ký chỉ bổ sung. Mỗi người dùng có nhật ký riêng, mỗi tin nhắn hoặc hành động mới được gắn chữ ký bằng danh tính người dùng (cặp khóa Ed25519 liên quan) rồi thêm vào cuối. Nó cũng hỗ trợ chia sẻ dữ liệu nhị phân, gọi là “blob”. Đây có thể là hình ảnh, video hoặc bất kỳ nội dung nhị phân nào khác. Các blob được lưu trữ riêng biệt với nhật ký chỉ bổ sung, nhưng tham chiếu (hash) đến các blob này có thể được đưa vào nhật ký.
Với Farcaster, các tin nhắn là các cập nhật công khai như đăng bài, theo dõi ai đó hoặc thêm ảnh hồ sơ, được mã hóa thành protobuf và phải được băm và ký bởi người ký của tài khoản. Miễn là còn đủ dung lượng lưu trữ, người dùng có thể đăng tin nhắn lên Hub. Hub sẽ kiểm tra tính hợp lệ của người ký trước khi chấp nhận mỗi tin nhắn.
Lưu trữ
Phương pháp lưu trữ dữ liệu ban đầu trong các giao thức phi tập trung chủ yếu là ngoài chuỗi, mặc dù có phần giống với sự đồng thuận trên chuỗi. Ví dụ, Scuttlebutt sử dụng mạng Gossip ngang hàng, đặt trách nhiệm lưu trữ lên thiết bị cục bộ của người dùng. Phương pháp này đảm bảo chủ quyền dữ liệu, vì người dùng hoàn toàn kiểm soát thông tin của mình. Tuy nhiên, điều này cũng có nghĩa là tính sẵn có của dữ liệu phụ thuộc vào việc thiết bị người dùng có trực tuyến hay không, hoặc các peer khác trong mạng có giữ bản sao dữ liệu hay không. Theo thời gian, để quản lý không gian lưu trữ, một số client Scuttlebutt có thể cần triển khai chiến lược dọn dẹp rác để loại bỏ dữ liệu cũ hoặc ít liên quan.
Một phương pháp thay thế cho cách tiếp cận ngang hàng này là để các máy chủ lưu trữ dữ liệu, mặc dù có sự dư thừa so với các nền tảng truyền thông truyền thống. Ví dụ Matrix, nhiều máy chủ chính lưu trữ bản sao lịch sử phòng và đồng bộ với nhau. Khi người dùng gửi tin nhắn (hoặc bất kỳ sự kiện nào) trong phòng, máy chủ chính của họ sẽ phát sự kiện đó đến các máy chủ chính khác tham gia, rồi các máy chủ này lưu trữ và chuyển tiếp sự kiện đến các client kết nối. Tương tự, ActivityPub lưu trữ dữ liệu trong mỗi instance (hoặc máy chủ) của mạng, thường là trong cơ sở dữ liệu. Việc lựa chọn cơ sở dữ liệu (quan hệ, NoSQL...) phụ thuộc vào cách triển khai cụ thể phần mềm ActivityPub. Ví dụ, Mastodon, một nền tảng ActivityPub phổ biến, sử dụng cơ sở dữ liệu PostgreSQL.
Các giao thức như CyberConnect, Farcaster và Lens đã sử dụng blockchain để lưu trữ. Việc sử dụng lưu trữ trên chuỗi đảm bảo tính bất biến và có thể kiểm chứng của dữ liệu, cung cấp nền tảng vững chắc cho các ứng dụng phi tập trung sử dụng cơ chế đồng thuận cơ bản để đồng bộ trạng thái. Tuy nhiên, phương pháp này có thể dẫn đến thách thức về khả năng mở rộng, vì mỗi mảnh dữ liệu đều cần được lưu trên chuỗi, có thể gây ra chi phí giao dịch cao và thời gian truy xuất chậm.
Điều này khiến nhiều giao thức mạng xã hội Web3 thử nghiệm phương pháp lai: sử dụng lưu trữ trên chuỗi cho các thao tác ít xảy ra (ví dụ hồ sơ, đăng ký theo dõi), tải lên chuỗi theo đợt cho các sự kiện tần suất cao (ví dụ like, chia sẻ, bình luận) hoặc dữ liệu theo khoảng thời gian định kỳ, đồng thời dùng lưu trữ ngoài chuỗi như biện pháp trung gian tạm thời.
Để xử lý hiệu quả các cập nhật thường xuyên giữa kết nối người dùng, CyberConnect sử dụng danh sách liên kết băm trong lưu trữ dữ liệu phi tập trung. Khi thiết lập kết nối, một “nhật ký thao tác” được tạo. Các thay đổi trạng thái sau đó, ví dụ như chuyển đổi giữa theo dõi và hủy theo dõi, được thêm vào nhật ký này dưới dạng nút mới. Mặc dù các cập nhật này ban đầu được lưu trên máy chủ trung tâm, chúng sẽ được tải lên định kỳ theo đợt lên các nền tảng lưu trữ phi tập trung như Arweave hoặc IPFS. Để truy xuất dữ liệu nhanh chóng, các nút trong nhật ký thao tác được lưu tập trung. Tuy nhiên, người dùng có thể tự kiểm chứng tính toàn vẹn dữ liệu bằng cách duyệt danh sách liên kết băm này. Ngay cả khi một số truy vấn dữ liệu vẫn phụ thuộc vào máy chủ tập trung, hệ thống của CyberConnect được thiết kế đủ phi tập trung đồng thời vẫn đảm bảo hiệu suất cao.
Farcaster cũng áp dụng phương pháp lai: các hợp đồng trên chuỗi được dùng cho các thao tác ít xảy ra nhưng yêu cầu tính nhất quán và phi tập trung cao. Tài khoản, tên người dùng, lưu trữ và khóa được quản lý bằng một loạt hợp đồng Ethereum. Hệ thống ngoài chuỗi được dùng cho các thao tác thường xuyên, nơi hiệu suất là yếu tố then chốt. Các tin nhắn tạo tài khoản người dùng được lưu trữ và lan truyền trên mạng ngang hàng của Farcaster Hub.
Thảo luận
Các giao thức mạng xã hội phi tập trung hứa hẹn sẽ cách mạng hóa trải nghiệm người dùng trong tương tác kỹ thuật số. Nhờ động lực từ Web3 và như một biện pháp tích cực chống lại nội dung do AI tạo ra, việc áp dụng nhanh chóng các cặp khóa công khai - riêng tư sẽ thúc đẩy sự hiểu biết và làm quen rộng rãi hơn với nguyên tố danh tính trong bối cảnh này, trong khi sự kiểm soát liên tục và thu thập dữ liệu của các công ty mạng xã hội Web2 sẽ công khai thúc đẩy ngày càng nhiều người dùng tìm kiếm các giải pháp thay thế. Chúng tôi dự đoán các giao thức này sẽ đón làn sóng áp dụng tăng tốc.
Để thúc đẩy sự tiến hóa của các ứng dụng mới, các nhà phát triển giao thức và cộng tác viên mã nguồn mở cần cấp thiết vượt ra ngoài các kiểu dữ liệu cơ bản và đối tượng quan hệ hiện đang được dùng ở tầng cơ sở hạ tầng. Dù các nguyên tố hiện tại đủ để bao hàm các chức năng mạng xã hội Web2 truyền thống, nhưng tiềm năng mở rộng và đổi mới vẫn rất lớn. Hầu hết các giao thức được thảo luận ở đây về bản chất đều hỗ trợ khả năng mở rộng trong hệ thống, đặt nền móng vững chắc cho phát triển trong tương lai và đóng góp mã nguồn mở.
Tuy nhiên, cần nhấn mạnh tầm quan trọng của tính tương tác. Dù các nhà phát triển giao diện trước có khả năng độc lập nâng cao tính năng, nhưng nếu những cải tiến này không tương thích với các ứng dụng khác được xây dựng trên cùng giao thức nền tảng, thì hành động đó có thể làm suy yếu lợi ích tập thể của hệ thống. Đảm bảo tính tương thích và tích hợp liền mạch giữa các ứng dụng khác nhau là điều thiết yếu đối với thành công lâu dài và sự phổ biến của các giao thức mạng xã hội phi tập trung.
Trong lĩnh vực lưu trữ dữ liệu, xu hướng đồng thuận mới nổi trong các giao thức mạng xã hội Web3 thiên về phương pháp lai. Xét khối lượng lớn nội dung và tương tác xã hội, việc phân bổ tài sản có giá trị cao như danh tính và nội dung chính lên các công cụ cơ bản trên chuỗi là thực tế, trong khi ủy thác nội dung rủi ro thấp hơn như lượt thích và phản ứng cho các giải pháp ngoài chuỗi. Cách tiếp cận cân bằng này không chỉ bảo vệ tính toàn vẹn và an toàn của dữ liệu quan trọng mà còn cung cấp trải nghiệm người dùng tương tự các nền tảng mạng xã hội truyền thống.
Mạng phi tập trung hứa hẹn sẽ thay đổi cách con người giao tiếp, chia sẻ thông tin và xây dựng cộng đồng. Bằng cách ưu tiên quyền tự chủ người dùng, quyền riêng tư và thúc đẩy các mối quan hệ tự nhiên, những mạng lưới này đang mở đường cho một cảnh quan kỹ thuật số công bằng và lấy người dùng làm trung tâm hơn. Hơn nữa, bản chất phi tập trung của các mạng này góp phần dân chủ hóa việc tiếp cận thông tin và tài nguyên, từ đó giảm thiểu các rủi ro liên quan đến kiểm soát tập trung.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
1kx
