Phản bác “Lý thuyết suy sụp kinh tế năm 2028”: AI có thể khiến bạn mất việc, nhưng cũng đồng thời làm cho mọi thứ gần như miễn phí
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Phản bác “Lý thuyết suy sụp kinh tế năm 2028”: AI có thể khiến bạn mất việc, nhưng cũng đồng thời làm cho mọi thứ gần như miễn phí
Đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng, mà còn là một bước tiến hóa táo bạo hướng tới “nền kinh tế hậu nhân loại”.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: David Mattin
Biên dịch: TechFlow
Giới thiệu của TechFlow: Khi toàn ngành đang hoảng loạn trước viễn cảnh “sự sụp đổ kinh tế toàn cầu do AI gây ra vào năm 2028” do Citrini Research phác họa, nhà tư tưởng công nghệ David Mattin đã đứng lên đưa ra một cách diễn giải hoàn toàn khác biệt. Ông cho rằng chúng ta đang ở giữa một “cuộc chuyển đổi trí tuệ toàn cầu”, trong đó các chỉ số kinh tế truyền thống (như GDP, tỷ lệ thất nghiệp) đang dần trở nên lỗi thời. Bài viết này đi sâu phân tích khi trí tuệ trở nên rẻ mạt và dồi dào như không khí, mặc dù đầu thu sẽ bị tổn hại, nhưng đầu chi sẽ sụp đổ nhanh hơn nhiều, từ đó mở ra một kỷ nguyên mới do “năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng” làm động lực. Đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng, mà còn là một bước tiến hóa táo bạo hướng tới một “nền kinh tế hậu nhân loại”.
Toàn văn như sau:
Mọi người đều đang bàn tán về bài báo của Citrini Research mang tên “Cuộc khủng hoảng trí tuệ toàn cầu năm 2028” (The 2028 Global Intelligence Crisis). Đây là một thí nghiệm tư duy tuyệt vời: một bản báo cáo suy đoán xuất phát từ tháng 6 năm 2028, tưởng tượng một kịch bản chuỗi sụp đổ kinh tế do trí tuệ nhân tạo (AI) kích hoạt.
Nội dung tiếp theo đây là phản hồi dành riêng cho bài báo nói trên. Bạn có thể xem đây như một “kịch bản nghịch đảo” suy đoán, được xây dựng trên tinh thần nhất quán với nguyên bản của Citrini: đây là một cuộc tìm kiếm cách quan sát mới, chứ không phải tuyên bố nắm giữ mọi câu trả lời (điều mà chẳng ai có thể làm được). Bài viết này kế thừa nhiều năm nghiên cứu và phân tích mà Raoul Pal và tôi thực hiện tại Global Macro Investor cũng như trong dịch vụ nghiên cứu chuyên sâu về công nghệ do chúng tôi đồng vận hành – “Người theo chủ nghĩa gia tăng” (The Exponentialist).
Bài báo của Citrini Research đã thu hút sự chú ý lớn — điều hoàn toàn dễ hiểu. Đây là một thí nghiệm tư duy được xây dựng rất tinh tế: một bản tóm tắt suy đoán xuất phát từ tháng 6 năm 2028, mô phỏng một tình huống “tan chảy kinh tế chuỗi” do AI gây ra. Chỉ số S&P 500 giảm 38%. Tỷ lệ thất nghiệp đạt 10,2%. Các khoản thế chấp chất lượng cao vỡ nợ. Toàn bộ hệ sinh thái tín dụng tư nhân sụp đổ do một loạt các khoản đặt cược liên quan đến tăng trưởng năng suất lao động văn phòng.
Kịch bản này logic mạch lạc, cơ chế tài chính được phân tích vô cùng chi tiết, và luận điểm cốt lõi của nó — tức là trí tuệ dư thừa cực độ phá hủy nền kinh tế tiêu dùng mà lẽ ra nó phải củng cố — mang tính thách thức cao. Một số phần nội dung có khả năng chứng minh được tính tiên tri của mình. Thực tế, những biến động thật sự, thậm chí là những khó khăn cực đoan, chắc chắn đang chờ phía trước. Quá trình chuyển đổi sang thời đại “trí tuệ dư thừa” tuyệt đối sẽ không hề êm ái.
Hơn năm năm qua, tôi đã chìm đắm trong loại suy nghĩ này. Tôi liên tục xây dựng các khuôn khổ nhằm hiểu rõ điều gì sẽ xảy ra khi trí tuệ trở nên dư thừa, khi “vòng xoáy năng lượng–AI” bắt đầu quay, và khi chúng ta chuyển mình từ một nền kinh tế lấy con người làm trung tâm sang một thứ hoàn toàn mới mẻ. Trong các bài viết liên quan, tôi mô tả quá trình này như một sự chuyển đổi sang một hệ thống kinh tế hoàn toàn mới: một dạng “kinh tế học hậu nhân loại” (Post-human Economics). Dựa trên góc nhìn được hình thành từ công trình nghiên cứu này, tôi muốn đưa ra một phản hồi nghiêm túc với luận điểm của Citrini — dựa trên nhiều năm phân tích của chính tôi — và rút ra một kết luận hoàn toàn khác biệt.
Lập luận của Citrini cho rằng trí tuệ dư thừa phá hủy đầu thu của nền kinh tế (Income side) — tiền lương, việc làm, chi tiêu tiêu dùng — từ đó dẫn đến khủng hoảng tài chính. Còn lập luận của tôi là trí tuệ dư thừa đồng thời cũng phá hủy đầu chi của nền kinh tế (Cost side), và có thể còn nhanh hơn. Khi giá cả hàng hóa và dịch vụ sụp đổ cùng với tiền lương, bạn không đối mặt với một cuộc khủng hoảng. Bạn đang ở giữa quá trình chuyển đổi sang một hệ thống hoàn toàn mới; trong đó mọi quy chuẩn, quy tắc và chỉ số đo lường cũ đều mất đi tính nhất quán.
Vậy sai lầm cốt lõi trong bài viết của Citrini là gì? Họ đang sử dụng các “dụng cụ đo lường kinh tế nhân loại” để đánh giá một “nền kinh tế hậu nhân loại”. Sau đó, họ nhầm lẫn sự rối loạn của kim đồng hồ với sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống.
Không ai sở hữu quả cầu pha lê, không ai nắm giữ tất cả câu trả lời. Tất cả chúng ta đều đang ghép nối từng mảnh của một câu đố bảy chiều mà không ai có thể hiểu trọn vẹn. Nhưng tôi tin rằng, dù bài viết của Citrini rất tinh tế, nó vẫn có thể phạm phải một sai lầm sâu sắc và giàu tính gợi mở — và công trình của tôi đang chỉ thẳng vào điều đó.
Khung thời gian tôi áp dụng cũng dài hơn của Citrini. Kịch bản của họ diễn ra trong vòng hai năm. Còn tôi quan sát trên khoảng thời gian từ mười đến hai mươi năm. Tôi thừa nhận rằng phía trước có thể xuất hiện những biến động nghiêm trọng: một khoảnh khắc hỗn loạn kiểu “Lần xoay chuyển thứ tư” (Fourth Turning), bất ổn xã hội và sụp đổ thể chế. Một phiên bản nào đó của những điều họ mô tả có thể thực sự xảy ra. Nhưng luận điểm của tôi là sức mạnh rộng lớn hơn của AI và “Kỷ nguyên gia tăng” (Exponential Age) cuối cùng sẽ đưa chúng ta tiến vào một nền kinh tế hoàn toàn mới — một nền kinh tế thực sự vận hành hiệu quả, và trong nhiều khía cạnh còn tốt hơn mọi thứ mà chúng ta từng biết.
Các tiêu chí đo lường sai lệch
Đây là luận điểm cốt lõi tôi muốn trình bày; nếu tôi đúng, thì mọi thứ sẽ được định hình lại hoàn toàn.
Mọi dữ liệu được sử dụng để xây dựng lập luận trong bài viết của Citrini — tỷ lệ thất nghiệp 10,2%, chỉ số S&P 500 giảm 38%, tỷ lệ chậm thanh toán thế chấp tại San Francisco tăng vọt, tốc độ lưu thông tiền tệ đình trệ — đều được định giá theo hệ thống cũ. Mỗi chỉ số này đều bắt nguồn từ nền kinh tế mà chúng ta từng sống. Đó là nền kinh tế xoay quanh lao động con người, điều kiện khan hiếm vật chất và sử dụng GDP như bảng điểm.
Các tác giả bài viết nhìn vào những con số này và thấy thảm họa — điều dễ hiểu. Nhưng nếu những chỉ số này không ghi nhận cái chết của nền kinh tế, mà ghi nhận cái chết của một “khung đo lường kinh tế”, một khung đo lường đã không còn khả năng mô tả thực tế đang diễn ra?
Hãy thử suy ngẫm theo một góc độ khác. Bài viết của Citrini đề cập đến một khái niệm mạnh mẽ ở trung tâm lập luận: “GDP ma” (Ghost GDP) — tức là sản lượng xuất hiện trong tài khoản quốc gia nhưng chưa từng luân chuyển trong nền kinh tế thực. Họ coi đây là bằng chứng của sự trục trặc. Nhưng tôi hoàn toàn đảo ngược quan điểm này. “GDP ma” không phải là một lỗi (Bug), mà là một tín hiệu. Nó đang nói với chúng ta rằng chính GDP, như một chỉ số có ý nghĩa để đo lường hiện trạng, đang sụp đổ. Thiết bị đo lường đã hỏng, còn Citrini lại lấy kết quả đọc được từ thiết bị hỏng để chẩn đoán tình trạng bệnh nhân.
Trong nghiên cứu về kinh tế học hậu nhân loại của tôi, tôi từng lập luận rằng khi chúng ta chuyển mình sang một nền kinh tế dựa trên đầu vào tự động hóa và sự dư thừa cực độ, GDP trở nên thiếu nhất quán. Nó không thể nắm bắt một nền kinh tế trong đó chi phí của nhiều hàng hóa và dịch vụ đang tiến gần về mức không — dù tốc độ không đều và mức độ khác nhau giữa các lĩnh vực, nhưng xu hướng giảm là có thật. Nó không thể nắm bắt mức độ cải thiện phúc lợi con người khổng lồ khi trí tuệ trở nên cực kỳ dồi dào và gần như miễn phí. Và nó càng không thể nắm bắt sự nổi lên của “hoạt động kinh tế tự chủ” (Autonomous Economic Activity) — tức là các giao dịch giữa AI với AI — vốn hoàn toàn không liên hệ thực chất với thị trường lao động con người.
Trong nền kinh tế hậu nhân loại, GDP không còn là một chỉ số nhất quán để đo lường bất cứ điều gì. Vậy chúng ta nên quan sát những chỉ số nào?
Năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng
Đây là câu trả lời của tôi; ý tưởng này nằm ở trung tâm suy tư của tôi về nền kinh tế hậu nhân loại tương lai.
Trong nền kinh tế sắp tới, chỉ số nhất quán nhất để đo lường sự thịnh vượng là năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng (Intelligence output per unit energy). Hiệu suất chuyển đổi năng lượng thành trí tuệ hữu ích của nền văn minh chúng ta thực sự cao đến mức nào?
Đây chính là chỉ số giải quyết nghịch lý cốt lõi trong kịch bản của Citrini. Bởi vì ngay lúc kịch bản của họ cho thấy GDP suy giảm, chỉ số S&P lao dốc và tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt, thì “năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng” lại đang tăng vọt theo chiều thẳng đứng.
Hãy suy ngẫm xem điều gì đang thúc đẩy cuộc khủng hoảng mà Citrini dự báo. Các mô hình AI ngày càng mạnh hơn, chi phí tính toán ngày càng thấp, chi phí suy luận (Inference) thậm chí còn rớt xuống đáy. Các hệ thống năng lượng do AI quản lý ngày càng hiệu quả hơn. Mỗi yếu tố này — chính là những lực lượng đang phá hủy các chỉ số kinh tế cũ — đồng thời cũng đẩy “năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng” vọt lên trời cao.
Đây mới là chìa khóa của sự nhận thức: Trên biểu đồ có hai đường. Một đường — GDP, việc làm, chi tiêu tiêu dùng — đang giảm; còn một đường khác — năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng — đang tăng theo cấp số nhân. Bài viết của Citrini chỉ tập trung vào đường đang giảm và kết luận rằng chúng ta đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng. Còn tôi khẳng định rằng đường đang tăng mới là tín hiệu thực sự, còn đường giảm chỉ là tiếng ồn phát ra khi hệ thống cũ đang chết đi.
Trong một thế giới nơi trí tuệ trở nên cực kỳ dư thừa, mọi thứ đều nằm ở hạ lưu của trí tuệ tốt hơn và dồi dào hơn. Những đột phá khoa học, vật liệu mới, y tế tiên tiến, năng lượng rẻ hơn, cơ sở hạ tầng tốt hơn, sản xuất hiệu quả hơn — tất cả đều bắt nguồn từ cùng một nguồn gốc: khả năng của chúng ta trong việc chuyển đổi năng lượng thành trí tuệ đang không ngừng và không khoan nhượng gia tăng.
Bài viết của Citrini nhìn thấy cụm GPU tại Bắc Dakota và nói: Cỗ máy đó vừa phá hủy 10.000 việc làm văn phòng tại Manhattan. Còn tôi nhìn vào cùng cụm GPU ấy và nói: Cỗ máy đó vừa khiến chi phí nghiên cứu thuốc, khoa học vật liệu, dịch vụ pháp lý, giáo dục, quản lý năng lượng và phát triển phần mềm sụp đổ. Cả hai quan sát đều đúng, nhưng bài viết kia chỉ chăm chú vào đầu thu trong sổ sách, gần như bỏ qua hoàn toàn đầu chi.
Và đây mới là sai lầm sâu sắc hơn.
Sự thịnh vượng cách mạng
Vâng, sản lượng đang ngày càng tách rời thị trường lao động. Citrini đúng ở điểm này. Nhưng cùng một lực lượng phá hủy tiền lương cũng đồng thời phá hủy chi phí. Khi AI đẩy giá dịch vụ pháp lý tiến gần về mức không, bạn sẽ không còn cần mức lương 180.000 đô la mỗi năm để thuê luật sư; khi AI làm sụp đổ chi phí chẩn đoán y khoa, bạn sẽ không cần bảo hiểm y tế đắt đỏ để được chẩn đoán. Khi các “đại lý lập trình” (Coding agents) khiến phần mềm gần như miễn phí, thì khoản chi phí gia hạn SaaS hàng năm 500.000 đô la mà Citrini lo lắng không chỉ là vấn đề của nhà cung cấp — mà còn là khoản tiết kiệm khổng lồ cho người mua.
Qua lăng kính GDP, điều này trông giống như sự sụp đổ của nền kinh tế tiêu dùng; nhưng dưới một góc nhìn khác, đây là sự ra đời của sự thịnh vượng giảm phát (Deflationary Prosperity) — sự giàu có do sự dư thừa mang lại. Ngay cả khi thu nhập danh nghĩa giảm, sức mua thực tế lại bùng nổ. Khả năng tiếp cận của người dân bình thường tăng vọt theo những cách mà các chỉ số truyền thống không thể nắm bắt.
Nếu một người kiếm được 50.000 đô la, nhưng sống trong một thế giới nơi AI đã đẩy chi phí chăm sóc y tế, giáo dục, tư vấn pháp lý, hoạch định tài chính, phần mềm, giải trí và dịch vụ sáng tạo tiến gần về mức không, thì anh/cô ta giàu hơn hay nghèo hơn so với người kiếm được 180.000 đô la vào năm 2024?
Bài luận của Citrini chưa từng cân nhắc đến vấn đề này. Nó theo dõi sự suy giảm tiền lương, nhưng lại không theo dõi sự suy giảm đồng thời của “chi phí duy trì cuộc sống”.
Tôi có thể nghe thấy một số độc giả đang hét vào tôi. Tôi không ngây thơ. Một số hàng hóa và dịch vụ quan trọng sẽ không sớm giảm chi phí, thậm chí có thể không bao giờ giảm — ví dụ như nhà ở, thực phẩm vật chất và (ít nhất trong một thời gian) năng lượng. Quá trình này sẽ cực kỳ mất cân bằng. Một số lĩnh vực sẽ chứng kiến sự sụp đổ chi phí trong vài năm, trong khi các lĩnh vực khác có thể cần tới mười năm hoặc lâu hơn. Sự chuyển đổi này sẽ gây đau đớn cho nhiều người — đây là một thực tế xã hội then chốt mà chúng ta buộc phải đối mặt, mức độ sâu sắc của nó vượt xa phạm vi thảo luận trong bài viết này, nhưng tôi đã viết về điều đó ở nơi khác. Tôi từng viết về “điểm rẽ đột ngột” phía trước và cảnh báo rằng khoảnh khắc “Lần xoay chuyển thứ tư” (Fourth Turning) rất có thể sẽ xuất hiện. Sẽ có bất ổn xã hội và chính trị, và tôi hoàn toàn không phản bác điều này.
Vòng xoáy lớp nền: Cơ chế hãm thực sự
Nhưng kịch bản của Citrini mô tả quá trình chuyển đổi này như một vòng xoáy một chiều dẫn tới hủy diệt. Họ cho rằng ở đây không tồn tại “cơ chế hãm tự nhiên” (Natural brake), và “vòng thay thế” (Displacement loop) không có đáy.
Tôi không đồng ý. Cơ chế hãm chính là sự dư thừa đó.
Điều này dẫn đến động cơ mà tôi gọi là vòng xoáy lớp nền (Foundation Layer Flywheel).
Ngay từ năm 2023, tôi đã viết về mối quan hệ cộng sinh sâu sắc giữa AI và năng lượng sạch. AI cần một lượng năng lượng khổng lồ, nhưng AI cũng là công nghệ duy nhất có khả năng quản lý các hệ thống năng lượng phức tạp và phân tán đến mức cực độ mà chúng ta đang xây dựng. Nhiều AI hơn sẽ mở khóa nhiều năng lượng hơn, và nhiều năng lượng hơn sẽ thúc đẩy nhiều AI hơn. Vòng tuần hoàn cứ thế lặp lại.
Vòng xoáy này là nền tảng của toàn bộ Kỷ nguyên gia tăng. Nó nâng đỡ mọi thứ đang diễn ra ở phía trên. Cũng vì vậy mà “vòng thay thế” của Citrini có một cơ chế hãm tự nhiên — điều mà mô hình của họ không hề tính đến.
Khi “năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng” gia tăng, vòng xoáy quay nhanh hơn. AI rẻ hơn và dồi dào hơn khiến hệ thống năng lượng thông minh hơn; hệ thống năng lượng thông minh hơn cung cấp năng lượng rẻ hơn; năng lượng rẻ hơn khiến AI trở nên rẻ hơn. Và AI rẻ hơn sẽ thấm sâu vào mọi thứ ở hạ lưu: khoa học vật liệu rẻ hơn, sản xuất rẻ hơn, y tế rẻ hơn, cơ sở hạ tầng rẻ hơn.
Bài viết của Citrini tưởng tượng một vòng phản hồi tiêu cực: AI phá hủy việc làm → người thất nghiệp giảm chi tiêu → các công ty mua thêm AI → lặp lại, và không có phanh tự nhiên nào.
Nhưng song song với nó còn tồn tại một vòng phản hồi tích cực, ít nhất cũng mạnh mẽ không kém: AI trở nên thông minh hơn → năng lượng trở nên rẻ hơn → “năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng” tăng lên → chi phí của mọi thứ ở hạ lưu trí tuệ đều giảm → ngay cả khi GDP danh nghĩa suy giảm, điều kiện vật chất của cuộc sống vẫn được cải thiện.
Vòng nào sẽ chiếm ưu thế? Đó mới là vấn đề. Theo tôi, vòng tích cực được hỗ trợ bởi các định luật vật lý. Nó được thúc đẩy bởi sự gia tăng theo cấp số nhân trong việc chuyển đổi năng lượng thành trí tuệ — đường cong này trong nhiều năm qua liên tục dốc hơn và hoàn toàn không có dấu hiệu chậm lại. Trong khi đó, vòng tiêu cực lại do tính ì thể chế và chính trị điều khiển: ví dụ như thị trường thế chấp di chuyển chậm, chính sách tài khóa và điều chỉnh thị trường lao động. Những yếu tố này là có thật và gây ra nỗi đau thực sự, nhưng chúng không phải là định luật tự nhiên bất biến. Chúng do con người tạo ra, và con người có thể thay đổi chúng.
AI và robot là một phần của nhân khẩu học
Còn một điểm nữa, bài viết của Citrini hoàn toàn bỏ qua — mà đây lại là một trong những lực lượng vĩ mô quan trọng nhất của thời đại chúng ta.
Nhân khẩu học.
Các nước phát triển đang giảm lực lượng lao động. Dân số trong độ tuổi lao động tại Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc đang giảm mạnh. Đây chính là “vòng xoáy tận thế nhân khẩu học” mà tôi thường viết đến. Số trẻ sơ sinh giảm, tuổi thọ tăng, và kim tự tháp dân số trở nên cao vút — điều chưa từng tồn tại trong lịch sử nhân loại.
Như Raoul luôn nhấn mạnh rõ ràng trong thời gian dài, quy luật vàng là: Tăng trưởng GDP = Tăng trưởng dân số + Tăng trưởng năng suất + Tăng trưởng nợ. Tăng trưởng dân số đã biến mất. Nó đã biến mất từ lâu rồi. Điều đó có nghĩa là phương thức duy nhất để duy trì trò chơi GDP là tăng nợ. Chúng ta đang vay mượn tiền của ngày mai để tiếp tục tiệc tùng hôm nay.
Bây giờ hãy suy ngẫm xem điều gì sẽ xảy ra khi trí tuệ nhân tạo và robot giống người bước vào môi trường này. Bài viết của Citrini mô tả sự xuất hiện của trí tuệ máy móc như một cuộc xâm nhập vào thị trường lao động khỏe mạnh. AI ồ ạt tràn vào, hàng triệu công nhân bị bỏ lại phía sau.
Đây mới chính là nền kinh tế hiện ra ở phía bên kia “điểm kỳ dị”. Đó không phải một vùng đất chết chóc đầy thất nghiệp quy mô lớn, mà là một thế giới nơi nền kinh tế cũ đã bị phân hủy thành phân bón để nuôi dưỡng một thứ gì đó hoàn toàn mới, kỳ lạ và trong nhiều khía cạnh còn giàu có hơn.
Nhưng thực tế không phải như vậy. AI đang bước vào một thế giới khẩn thiết cần nó. Chúng ta đang thiếu nhân lực. Dân số trong độ tuổi lao động tại các nước phương Bắc đang giảm nhanh chóng, và nếu không có AI và robot, tăng trưởng GDP dù sao cũng sẽ rơi vào tình trạng suy giảm cấu trúc.
Kevin Kelly gọi điều sắp xảy ra là “sự bàn giao”. Khi dân số con người đạt đỉnh và bắt đầu giảm, hàng tỷ đại lý AI và hàng chục triệu sinh vật giống người sẽ lần lượt đổ vào để lấp đầy khoảng trống này. Chúng ta đang giao nền kinh tế cho các chủ thể phi nhân loại.
Điều này không làm giảm nỗi đau thực sự của những cá nhân trải qua sự chuyển đổi. Những người thực sự mất đi công việc chân chính sẽ đối mặt với những khó khăn thực tế, và chúng ta cần trực diện với điều đó. Nhưng xét trên tầm vĩ mô, AI và robot không phải đang thay thế người lao động, mà đang lấp đầy một khoảng trống nhân khẩu học sắp nuốt chửng toàn bộ nền kinh tế.
Kịch bản của Citrini tưởng tượng một thế giới nơi AI phá hủy thị trường việc làm và không ai có thể tìm được việc. Nhưng nếu thực tế vào năm 2028 lại giống thế này: AI và sinh vật giống người lấp đầy hàng triệu vị trí trống do thiếu hụt lao động, còn những con người bị thay thế khỏi các vị trí tri thức thì — dù đau đớn, nhưng được hỗ trợ — chuyển sang nền kinh tế mới nổi mà tôi sắp mô tả?
Di sản nhân loại
Bởi vì đây là điều bài viết của Citrini chưa từng cân nhắc. Khi nền kinh tế cũ co lại, một nền kinh tế mới đang tự kích hoạt từ nền tảng.
Tôi từng viết về sự trỗi dậy của các nhà công nghiệp độc lập. Sam Altman từng nói về những công ty trị giá hàng tỷ đô la do một người điều hành. Trong một số lĩnh vực, các công cụ và đại lý AI cho phép một cá nhân có năng suất cao tạo ra đầu ra tương đương với hàng trăm nhân viên ngày nay. Chúng ta sẽ chứng kiến hàng triệu người tham gia nền kinh tế mới như vậy — những người vận hành độc lập và các nhóm nhỏ quản lý hàng loạt đại lý AI — tạo ra giá trị khổng lồ theo những cách mà khung nền kinh tế cũ không thể tiên đoán.
Nghiên cứu của Anthropic về cách người dùng sử dụng Claude đã hé lộ dáng dấp của tương lai này: phát triển phần mềm, tư vấn, dịch vụ tài chính, tiếp thị, sáng tạo nội dung. Trong mỗi lĩnh vực, những cá nhân có năng lực cao được trang bị AI đang dần trở thành doanh nghiệp một người. Đây là hoạt động kinh tế mới. Và phần lớn nội dung này sẽ diễn ra ngoài cấu trúc mà bài viết của Citrini đang giám sát.
Nhưng một sự chuyển đổi sâu sắc hơn đang diễn ra. Khi trí tuệ máy móc đảm nhận toàn bộ công việc trí óc — lập trình, soạn thảo văn bản pháp lý, phân tích tài chính, xử lý dữ liệu — giá trị kinh tế sẽ di chuyển lên trên bậc thang Maslow, tiến tới những mức độ mà chỉ con người mới có thể cung cấp.
Tôi gọi đây là “di sản nhân loại”. Đó là giá trị tạo ra yêu cầu một người thực sự đóng vai trò là con người. Đó là sự chú ý, đồng cảm và công nhận thực sự từ một người thực sự nhìn thấy bạn. Đó là nghệ thuật và câu chuyện đến từ những người trải nghiệm thực tế. Đó là nhà tư vấn giúp bạn vượt qua việc chuyển nhà đầy căng thẳng, là người hướng dẫn giúp bạn đối mặt với khủng hoảng cuộc sống, là người xây dựng cộng đồng khiến bạn cảm thấy mình thuộc về.
Khi AI hoàn thành mọi công việc giấy tờ, điều gì còn lại là khan hiếm? Chính là cảm xúc. Là kết nối. Là ý nghĩa. Xung quanh những sản phẩm nhân loại không thể giản lược này, một nền kinh tế mới khổng lồ sẽ hình thành. Nó sẽ tạo ra giá trị to lớn. Nhưng giá trị đó sẽ không phản ánh trong GDP, cũng không được các chỉ số mà bài viết Citrini theo dõi nắm bắt.
Đây mới chính là nền kinh tế hiện ra ở phía bên kia “điểm kỳ dị”. Không phải một vùng đất chết chóc với thất nghiệp quy mô lớn. Mà là một thế giới nơi nền kinh tế cũ bị phân hủy thành phân bón để nuôi dưỡng một điều gì đó mới mẻ, kỳ lạ và trong nhiều khía cạnh còn giàu có hơn.
Sự chuyển đổi hệ thống
Hãy tổng hợp tất cả những điều trên.
Bài viết của Citrini đặt ra một câu hỏi cốt lõi: Khi một đầu vào khan hiếm (trí tuệ) trở nên dư thừa thì điều gì sẽ xảy ra?
Đây là một câu hỏi hoàn toàn đúng đắn. Trong suốt lịch sử kinh tế hiện đại, trí tuệ con người luôn là đầu vào khan hiếm, có thể đổi lấy mức phí cao. Họ cho rằng mức phí này đang tan biến — điều này đúng. Trong ngày càng nhiều nhiệm vụ, trí tuệ máy móc đã trở thành một lựa chọn thay thế đủ khả năng và tiến hóa nhanh chóng cho trí tuệ con người. Về điểm này, chúng ta hoàn toàn đồng thuận.
Nhưng Citrini kết luận rằng sự tan biến của mức phí trí tuệ con người chính là “cuộc khủng hoảng”. Còn tôi cho rằng, đó chính là “sự chuyển đổi”. Họ đang chăm chú vào quá trình tan rã của con sâu bướm, rồi hét lên rằng sinh vật này đang chết đi. Theo một nghĩa nào đó, họ cũng không sai — con sâu bướm thực sự đang chết đi. Nhưng bên trong chiếc kén, một thứ khác đang hình thành.
Thứ đang hình thành là một nền kinh tế hậu nhân loại (Post-human Economy). Trong nền kinh tế này, trí tuệ không còn khan hiếm, mà trở nên dư thừa như không khí. Trong nền kinh tế này, chi phí lao động tri thức và cuối cùng là nhiều hoạt động sản xuất vật chất sẽ tiến gần về mức không — điều này không xảy ra trong một đêm, và cũng không phân bổ đều giữa các lĩnh vực, nhưng tiến trình này là không thể ngăn cản. Trong nền kinh tế này, tiêu chí căn bản để đo lường sự thịnh vượng sẽ không còn là chúng ta sản xuất bao nhiêu đầu ra kinh tế danh nghĩa, mà là chúng ta chuyển đổi năng lượng thành trí tuệ hiệu quả đến mức nào. Trong nền kinh tế này, giá trị mà con người trao đổi với nhau sẽ chuyển từ lao động trí óc sang những nơi sâu sắc hơn: đồng cảm, ý nghĩa, kết nối, sáng tạo, và trải nghiệm thuần túy khi sống chung với những sinh vật có ý thức khác.
Chúng ta không đang tiến tới “cuộc khủng hoảng trí tuệ toàn cầu”, mà đang tiến tới “cuộc chuyển đổi trí tuệ toàn cầu”. Chúng ta đang bước vào một hệ thống kinh tế hoàn toàn mới — một hệ thống mà tất cả chúng ta đều đang nỗ lực để hiểu. Đúng vậy, giai đoạn chuyển đổi sẽ đầy sóng gió, thậm chí có thể là những biến động dữ dội. Sẽ có hỗn loạn, đau đớn và chấn động chính trị. “Lần xoay chuyển thứ tư” rất có thể là điều có thật. Một số kịch bản mà Citrini mô tả — thất nghiệp, sự sụp đổ của ngành SaaS, ma sát bằng không — rất có thể đang đến, và còn nhanh hơn nhiều so với đa số người dự đoán.
Nhưng nếu đứng trên khung thời gian dài hơn mà tôi quan sát — từ mười đến hai mươi năm, chứ không phải chỉ hai năm ngắn ngủi — thì kết luận của họ bắt đầu trở nên thiếu vững chắc. Một cuộc suy thoái đủ sức so sánh với Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu (GFC), với mức sụt giảm 57% và không có cơ chế hãm tự nhiên nào? Kết luận này hoàn toàn phụ thuộc vào một giả định: các chỉ số đo lường cũ vẫn phản ánh đúng bản chất của hệ thống.
Tôi không nghĩ chúng còn làm được điều đó. Sẽ có nỗi đau thực sự, nhưng nỗi đau đó là đặc trưng của quá trình chuyển đổi, chứ không phải bằng chứng cho thấy đích đến nhất định là thảm họa.
Trên biểu đồ có hai đường:
- GDP đang giảm.
- Năng suất trí tuệ trên mỗi đơn vị năng lượng đang tăng.
Một trong hai đường là tín hiệu thực sự, còn đường kia chỉ là tiếng ồn phát ra từ một hệ thống đo lường đang chết.
Nếu chúng ta muốn hiểu được mọi điều đang diễn ra xung quanh mình, chúng ta cần đảm bảo rằng mình đang theo dõi cả hai đường này.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@DMattin
