Đừng để cảm xúc phá hủy giao dịch của bạn, một hướng dẫn xây dựng tâm lý từ trader chuyên nghiệp
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Đừng để cảm xúc phá hủy giao dịch của bạn, một hướng dẫn xây dựng tâm lý từ trader chuyên nghiệp
Chìa khóa thành công không nằm ở chỉ số thông minh cao, mà ở các yếu tố tâm lý như sự kiên nhẫn, ý chí bền bỉ, kỷ luật và trạng thái tinh thần lành mạnh.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Route 2 FI
Biên dịch: TechFlow
Tâm lý giao dịch tiết lộ những cuộc đấu trí ẩn giấu đằng sau các giao dịch tiền mã hóa thành công. Là một nhà giao dịch, bộ não của bạn có thể vừa là vũ khí mạnh nhất, cũng có thể trở thành rào cản lớn nhất.
Những thiên kiến cá nhân như thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias) và thái độ tự tin quá mức thường âm thầm ảnh hưởng đến các quyết định tài chính của bạn mà bạn không hề hay biết.
Những nhà giao dịch thành công nhất không nhất thiết phải là người thông minh nhất, mà là những người có khả năng nhìn thấu mô hình tâm lý của bản thân, kiểm soát cảm xúc và đưa ra quyết định hợp lý ngay cả trong điều kiện áp lực cao.
Bằng cách hiểu rõ cơ chế phản ứng tự nhiên của não bộ, bạn có thể rèn luyện kỷ luật, quản lý rủi ro hiệu quả hơn và giúp các giao dịch của mình thoát khỏi những biến động cảm xúc, trở nên lý trí và chiến lược hơn.
Hãy cùng khám phá vấn đề này nhé, các bạn!
Làm thế nào để tránh bẫy tâm lý trong giao dịch tiền mã hóa
Trong biểu đồ phân bố chỉ số IQ, bạn nghĩ mình thuộc kiểu Pepe nào?
Tâm lý giao dịch phản ánh toàn diện cách các nhà giao dịch phản ứng trước các sự kiện thị trường và các yếu tố ảnh hưởng khác. Trạng thái tâm lý của nhà giao dịch gần như quyết định hướng đi của các quyết định giao dịch cũng như sự nghiệp giao dịch của họ.
Có lẽ bạn đã biết rằng chìa khóa cho thành công không nằm ở chỉ số thông minh cao, mà ở các yếu tố tâm lý như kiên nhẫn, bền bỉ, kỷ luật và trạng thái tinh thần lành mạnh.
Trước cùng một tình huống thị trường, các nhà giao dịch khác nhau có thể có phản ứng hoàn toàn khác biệt. Ví dụ, khi $BTC giảm mạnh, một số người sẽ bán tháo vì hoảng loạn, trong khi những người khác lại coi đây là cơ hội mua vào, tin chắc giá sẽ phục hồi. Dựa trên các mẫu hành vi này, các nhà giao dịch có thể được chia thành các kiểu tâm lý sau:
-
Nhà giao dịch bốc đồng: Những nhà giao dịch này thường không có kế hoạch chi tiết, ra quyết định rất nhanh nhưng thường bỏ qua hậu quả. Họ dễ bị cảm xúc chi phối, dẫn đến tổn thất nghiêm trọng.
-
Nhà giao dịch thận trọng: Nhà giao dịch thận trọng luôn phân tích kỹ lưỡng tình hình thị trường và khả năng tài chính cá nhân trước khi hành động. Họ thường có cảm xúc ổn định và khả năng tự quản lý tốt. Tuy nhiên, đôi khi họ lại quá bảo thủ, bỏ lỡ những cơ hội lợi nhuận đòi hỏi phải chấp nhận rủi ro.
-
Nhà giao dịch thực dụng: Nhà giao dịch thực dụng có thể xem là sự kết hợp giữa người liều lĩnh và người thận trọng. Họ am hiểu quản lý rủi ro và hành xử rất tự tin trong giao dịch. Đây là kiểu nhà giao dịch lý tưởng: không phân tích quá mức, đồng thời có thể đánh giá khoa học liệu một giao dịch có kỳ vọng dương (+EV – Expected Value) hay không.
Bạn có thể đã nhận ra mình thuộc kiểu nào, và có thể suy ngẫm về mối liên hệ giữa kiểu tâm lý đó với kết quả giao dịch của mình.
Chắc chắn một điều rằng, tâm lý giao dịch là yếu tố cốt lõi dẫn đến thành công trong giao dịch.
Thiên kiến trong giao dịch
Thiên kiến giao dịch là những sai lệch nhận thức có thể xảy ra trong quá trình ra quyết định của nhà giao dịch, và những thiên kiến này có thể ảnh hưởng đáng kể đến hiệu suất của họ trên thị trường tài chính.
Dưới đây là phân tích chi tiết về một số thiên kiến giao dịch phổ biến:
Thiên kiến xác nhận (Confirmation Bias)
Thiên kiến xác nhận là xu hướng tìm kiếm thông tin hỗ trợ quan điểm hoặc vị thế giao dịch hiện tại, đồng thời phớt lờ các bằng chứng trái ngược. Tâm lý này có thể dẫn đến những quyết định tồi tệ, thậm chí gây ra giao dịch quá mức.
Ví dụ: Giả sử bạn đang nắm giữ lượng lớn $ETH. Bạn có thể có thói quen tìm kiếm thông tin trên Crypto Twitter (CT - cộng đồng tiền mã hóa trên Twitter) để khẳng định Ethereum là một tài sản đáng nắm giữ dài hạn. Thay vì nghiên cứu lý do tại sao ETH có thể không phải lựa chọn tối ưu, bạn lại có xu hướng đọc những bài viết ủng hộ quan điểm hiện tại của mình.
Thiên kiến sẵn có (Availability Bias)
Thiên kiến sẵn có trong giao dịch tiền mã hóa thể hiện ở việc nhà đầu tư đưa ra quyết định dựa trên thông tin dễ tiếp cận hoặc mới tiếp nhận gần đây, thay vì phân tích toàn diện.
Một ví dụ điển hình là khi một loại tiền mã hóa trở nên phổ biến trên mạng xã hội nhờ người nổi tiếng quảng bá hoặc một meme lan truyền mạnh, các nhà giao dịch có thể đánh giá quá cao tiềm năng của nó và mua vào ồ ạt, dù đồng tiền đó thiếu nền tảng công nghệ hoặc ứng dụng thực tế.
Thiên kiến này có thể dẫn đến sai lầm trong quyết định đầu tư, bởi vì những thông tin dễ tiếp cận thường không phản ánh đúng giá trị thực hay triển vọng dài hạn của tài sản.
Một ví dụ khác là việc nhà giao dịch phản ứng thái quá trước các sự kiện thị trường gần đây. Nếu giá Bitcoin tăng vọt, thiên kiến sẵn có có thể khiến nhà đầu tư lầm tưởng rằng lợi nhuận nhanh chóng này là điều bình thường, từ đó đưa ra các quyết định giao dịch quá lạc quan. Hành vi này có thể dẫn đến chạy theo xu hướng ngắn hạn, bỏ qua chiến lược đầu tư dài hạn ổn định hơn.
Thiên kiến neo giá (Anchoring Bias)
Thiên kiến neo giá là khi nhà giao dịch quá gắn bó với một mức giá hoặc con số cụ thể, dẫn đến việc không thể thích nghi với diễn biến thị trường.
Một ví dụ điển hình là khi nhà đầu tư mua Bitcoin ở mức đỉnh $100,000, dù giá thị trường giảm mạnh, họ vẫn bám chặt vào mức giá “neo” $100,000. Tâm lý này có thể dẫn đến các vấn đề sau:
-
Dù các tín hiệu thị trường cho thấy nên bán, họ vẫn cố gắng giữ, mong chờ giá quay lại $100,000.
-
Phớt lờ thông tin hoặc phân tích mới vì chúng mâu thuẫn với mức giá “neo” của họ.
Thiên kiến này có thể dẫn đến tổn thất tài chính nghiêm trọng, vì nhà giao dịch không kịp điều chỉnh chiến lược, bỏ lỡ cơ hội cắt lỗ hoặc mua vào ở giá thấp.
Một dạng thiên kiến neo giá phổ biến khác là ám ảnh với tổng tài sản ròng. Khi làm nhà giao dịch, bạn thường xuyên theo dõi lãi/lỗ (PnL). Giả sử tổng tài sản tiền mã hóa của bạn là $100,000 và bạn đã mất $20,000, bạn dễ rơi vào lo lắng vì sự sụt giảm con số, cảm thấy rất khó khăn để quay lại điểm ban đầu. Tâm lý này có thể khiến bạn trở nên quá thận trọng trên thị trường, dù gặp cơ hội đầu tư tốt cũng ngại rủi ro và giảm mức độ chấp nhận rủi ro.
Thiên kiến ghét thua lỗ (Loss Aversion Bias)
Thiên kiến ghét thua lỗ là khi cảm giác đau đớn do thua lỗ mang lại thường mạnh hơn niềm vui từ lợi nhuận tương đương. Xu hướng tâm lý này thường khiến nhà giao dịch giữ vị thế thua lỗ quá lâu hoặc đóng lệnh lời quá sớm.
Trong giao dịch tiền mã hóa, thiên kiến này có thể được minh họa bằng một tình huống phổ biến: Giả sử một nhà giao dịch mua Bitcoin ở $100,000, kỳ vọng giá tăng. Khi giá giảm xuống còn $80,000, thay vì bán để cắt lỗ, họ tiếp tục giữ, hy vọng giá sẽ quay lại mức mua vào. Hành vi không chịu bán này thực chất xuất phát từ việc nhà giao dịch không muốn đối mặt với nỗi đau tâm lý khi "thực hiện thua lỗ", dù các chỉ báo thị trường có thể đã cho thấy giá sẽ tiếp tục giảm.
Một ví dụ khác là khi một đồng coin tăng 10%, nhà giao dịch có thể vội vàng bán ra vì sợ lợi nhuận bị rút lại; nhưng khi một đồng khác đã giảm 20%, họ lại do dự không bán, hy vọng nó sẽ hồi phục. Hành vi này cho thấy mức độ nhạy cảm với thua lỗ cao hơn nhiều so với lợi nhuận.
Trong thị trường tiền mã hóa biến động mạnh, thiên kiến ghét thua lỗ có thể dẫn đến các hậu quả sau:
-
Giữ dài hạn các tài sản hiệu suất kém, làm tăng rủi ro thua lỗ
-
Bỏ lỡ các cơ hội sinh lời tiềm năng hơn
-
Chịu áp lực cảm xúc lớn hơn, dẫn đến các quyết định phi lý
Chia sẻ trải nghiệm cá nhân
Thành thật mà nói, thiên kiến ghét thua lỗ là một cái bẫy tâm lý kinh điển, tôi gần như gặp phải mỗi ngày. Ví dụ: Gần đây tôi đang short một số altcoin yếu. Giả sử ban đầu tôi lãi $10,000, nhưng sau đó giá điều chỉnh nhẹ, lợi nhuận giảm còn $5,000. Lúc này, tôi thường rơi vào cái bẫy tâm lý: Từ chối đóng lệnh ở mức lãi $5,000 trừ khi có thể kiếm lại $10,000 hoặc nhiều hơn. Dù cả hai đều là lãi, tôi vẫn cảm thấy mình "mất" $5,000 vì trước đó đã từng lãi $10,000. Tâm lý này khiến tôi khó chấp nhận lợi nhuận giảm, và tôi tin rằng nhiều người cũng cảm thấy như vậy.
Thiên kiến tự tin quá mức (Overconfidence Bias)
Thiên kiến tự tin quá mức là khi nhà giao dịch thường đánh giá quá cao kiến thức và năng lực của bản thân, tin rằng mình có thể dự đoán chính xác xu hướng thị trường. Tâm lý này có thể dẫn đến mạo hiểm quá mức và giao dịch quá thường xuyên.
Một ví dụ điển hình xảy ra trong giai đoạn thị trường tăng giá Bitcoin năm 2021. Nhiều nhà giao dịch vì tự tin quá mức, đánh giá quá cao khả năng dự đoán thị trường của mình, đã sử dụng đòn bẩy cao, tin chắc rằng giá Bitcoin sẽ tiếp tục tăng.
Khi Bitcoin vượt ngưỡng $60,000 vào đầu năm 2021, nhiều nhà đầu tư bị cuốn theo đà tăng gần đây, tin rằng giá sẽ tiếp tục leo dốc. Họ phớt lờ rủi ro thị trường có thể điều chỉnh.
Tuy nhiên, khi thị trường cuối cùng đảo chiều, giá Bitcoin giảm xuống dưới $30,000 vài tháng sau, những nhà giao dịch tự tin quá mức này đã chịu tổn thất nặng nề. Vụ việc này cho thấy rõ cách mà sự tự tin thái quá khiến nhà giao dịch phớt lờ rủi ro và trả giá đắt.
Sợ hãi và Tham lam (Fear and Greed)
Sợ hãi và tham lam là hai cảm xúc chủ đạo trong giao dịch. Sợ hãi có thể khiến nhà giao dịch rời thị trường quá sớm vì lo ngại thua lỗ, trong khi tham lam có thể khiến họ giữ lệnh quá lâu để trục lợi thêm.
Ví dụ, khi thị trường biến động, nhà giao dịch có thể vì sợ thua lỗ mà đóng lệnh sớm, bỏ lỡ cơ hội sinh lời tiếp theo; ngược lại, cũng có thể vì tham lam mà phớt lờ rủi ro, cuối cùng dẫn đến thua lỗ.
Hai cảm xúc này đặc biệt phổ biến trong thị trường tiền mã hóa, và nhà giao dịch cần luôn cảnh giác để tránh ra quyết định theo cảm tính.
Thiên kiến gần đây (Recency Bias)
Thiên kiến gần đây là khi nhà giao dịch dành quá nhiều trọng số cho các sự kiện hoặc thông tin gần đây, từ đó phớt lờ xu hướng dài hạn hoặc dữ liệu lịch sử.
Ví dụ, khi giá $ETH giảm mạnh, nhà giao dịch có thể cho rằng xu hướng giảm sẽ kéo dài, vội vàng bán ra, và cuối cùng bỏ lỡ cơ hội phục hồi của thị trường.
Hiện tượng này rất rõ ràng trên Crypto Twitter (CT). Sau vài ngày thị trường giảm, nhiều người trên CT tuyên bố thị trường đã kết thúc, kêu gọi bán ra. Tuy nhiên, thị trường thường sau đó lại phục hồi, chứng minh những đánh giá ngắn hạn này là sai.
Thiên kiến bầy đàn (Herding Bias)
Thiên kiến bầy đàn là khi nhà giao dịch có xu hướng đi theo đám đông thay vì ra quyết định dựa trên phân tích riêng. Tâm lý này rất phổ biến trong thị trường tiền mã hóa, đặc biệt dưới tác động của mạng xã hội.
Một ví dụ điển hình là sự thay đổi giá Ethereum trong giai đoạn 2020–2021. Trong thời gian này, giá Ethereum tăng từ khoảng $130 đầu năm 2020 lên mức cao kỷ lục $4,859 vào tháng 11 năm 2021, tương đương mức tăng 3.756%.
Hiện tượng này phần lớn được thúc đẩy bởi tâm lý bầy đàn. Khi ngày càng nhiều nhà đầu tư đổ xô vào thị trường, giá tiếp tục tăng, tạo thành vòng phản hồi tích cực. Tuy nhiên, hành vi bầy đàn này cũng dễ dẫn đến bong bóng thị trường, và khi xu hướng đảo chiều, nhà đầu tư có thể đối mặt với tổn thất lớn.
Sự tăng giá ngoạn mục này được thúc đẩy bởi một số yếu tố then chốt, cho thấy đặc điểm của hành vi bầy đàn:
-
FOMO (Fear of Missing Out, sợ bỏ lỡ): Khi giá Ethereum liên tục tăng mạnh trong các năm 2020 và 2021, ngày càng nhiều nhà đầu tư vì sợ bỏ lỡ lợi nhuận tiềm năng mà đổ xô vào thị trường. Cảm xúc này được khuếch đại bởi mạng xã hội và các cuộc thảo luận, khiến ngày càng nhiều người mua đuổi theo giá tăng.
-
Tâm lý thị trường: Tâm lý tích cực chung của thị trường tiền mã hóa là yếu tố quan trọng thúc đẩy hành vi bầy đàn. Hiệu suất tuyệt vời của Bitcoin trong giai đoạn này cùng sự gia tăng đầu tư tổ chức đã tăng mạnh lòng tin của nhà đầu tư, và tâm lý này lan sang cả thị trường Ethereum.
-
Tiến bộ công nghệ: Kế hoạch chuyển đổi sang Ethereum 2.0 và đề xuất EIP-1559 được thực hiện vào tháng 8 năm 2021 (giới thiệu cơ chế đốt phí giao dịch nhằm giảm lạm phát Ether) đã mang lại kỳ vọng và cảm xúc lạc quan mới cho thị trường. Những nâng cấp công nghệ này được xem là cột mốc quan trọng trong sự phát triển dài hạn của hệ sinh thái Ethereum, thu hút sự chú ý của nhiều nhà đầu tư hơn.
-
Trào lưu DeFi: Với vai trò là nền tảng chính cho các ứng dụng tài chính phi tập trung (DeFi), nhu cầu và mức sử dụng mạng lưới Ethereum đã tăng đáng kể trong giai đoạn này. Sự bùng nổ của DeFi không chỉ nâng cao mức sử dụng mạng Ethereum mà còn củng cố vị thế của nó như một nhà lãnh đạo trong ngành công nghiệp blockchain.
-
Sự quan tâm từ tổ chức: Khi ngày càng nhiều tổ chức bắt đầu chấp nhận tiền mã hóa, Ethereum cũng nhận được nhiều sự chú ý hơn. Ví dụ, Sở giao dịch Chicago (CME) ra mắt hợp đồng tương lai Ethereum vào tháng 2 năm 2021, mang lại độ tin cậy cho tài sản này và thu hút thêm nhiều người tham gia từ thị trường tài chính truyền thống.
Đáng chú ý, sau khi đạt mức cao kỷ lục $4,859 vào tháng 11 năm 2021, giá Ethereum đã điều chỉnh mạnh vào năm 2022, giảm xuống khoảng $900 vào tháng 6 năm 2022. Đợt điều chỉnh này khiến nhiều nhà đầu tư bất ngờ, và nhắc nhở mọi người về rủi ro của hành vi bầy đàn: Khi tâm lý thị trường đảo chiều, việc mù quáng đi theo đám đông có thể dẫn đến tổn thất nghiêm trọng.
Hiệu ứng khung (Framing Effect)
Hiệu ứng khung là khi cách trình bày thông tin ảnh hưởng đáng kể đến quyết định của con người, dù nội dung thông tin là như nhau. Đối với nhà giao dịch, cách diễn đạt tích cực hay tiêu cực có thể khiến họ phản ứng hoàn toàn khác nhau với thị trường.
Lấy Solana làm ví dụ, ta có thể minh họa hiện tượng này qua hai tiêu đề tin tức sau:
-
"Solana tăng 10% trong 24 giờ qua, cho thấy sự tăng trưởng mạnh mẽ của hệ sinh thái."
-
"Solana dù tăng 10% nhưng vẫn chưa chạm tới mức cao kỷ lục trước đó."
Cả hai tin tức đều mô tả mức tăng 10% giống nhau của Solana, nhưng tiêu đề đầu tiên nhấn mạnh tăng trưởng và sức mạnh hệ sinh thái, có thể khơi dậy cảm xúc lạc quan, khuyến khích nhà đầu tư mua hoặc giữ Solana. Trong khi đó, tiêu đề thứ hai tập trung vào việc chưa phá đỉnh, có thể khiến nhà đầu tư thất vọng hoặc thận trọng, thậm chí chọn bán ra. Ảnh hưởng của hiệu ứng khung này đặc biệt rõ rệt trong thị trường tiền mã hóa. Nhà giao dịch thường bị dẫn dắt bởi tiêu đề và cách diễn đạt tin tức, bỏ qua phân tích khách quan. Chẳng hạn, một số nhà đầu tư có thể chỉ dựa vào cách diễn đạt tích cực trong tiêu đề đầu tiên để coi đó là tín hiệu tăng giá, từ đó tăng vốn đầu tư; nhưng khi đối mặt với tiêu đề thứ hai, dù mức tăng như nhau, họ có thể do dự hoặc rời thị trường vì cách diễn đạt tiêu cực.
Ảo giác kiểm soát (Illusion of Control)
Ảo giác kiểm soát là khi con người sai lầm cho rằng mình có thể ảnh hưởng đến các sự kiện ngẫu nhiên hoặc kết quả không thể kiểm soát. Trong giao dịch, thiên kiến tâm lý này có thể dẫn đến tự tin thái quá và chấp nhận rủi ro không cần thiết.
Ví dụ, một nhà giao dịch có thể dành hàng giờ nghiên cứu mô hình giá Fartcoin và tin chắc rằng mình đã tìm ra chiến lược bắt đáy đáng tin cậy. Vì vậy, họ có thể đặt cược phần lớn danh mục vào Fartcoin, tin rằng phân tích của mình sẽ đảm bảo thành công. Tuy nhiên, diễn biến thực tế của thị trường thường chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố vĩ mô rộng lớn hoặc sự kiện ngẫu nhiên, chứ không phải năng lực phân tích cá nhân.
Ảo giác kiểm soát đặc biệt phổ biến trong giai đoạn thị trường tăng. Khi thị trường tiền mã hóa nói chung đi lên, hầu hết các đồng tiền đều tăng theo. Nhà giao dịch thường nhầm lẫn sự tăng trưởng phổ biến này là thành quả của riêng mình. Họ có thể nghĩ: "Tôi biết hôm nay altcoin này sẽ tăng 30%, vì phân tích kỹ thuật của tôi." Trên thực tế, sự tăng giá này có thể chỉ đơn giản là do xu hướng tích cực chung của thị trường.
Nguy hiểm của ảo giác kiểm soát nằm ở chỗ nó khiến nhà giao dịch phớt lờ tính ngẫu nhiên và rủi ro của thị trường, quá phụ thuộc vào phán đoán cá nhân, từ đó dẫn đến tổn thất nghiêm trọng. Do đó, nhà giao dịch cần luôn nhắc nhở bản thân rằng thị trường là phức tạp và không thể kiểm soát, thành công phụ thuộc nhiều hơn vào quản lý rủi ro chứ không phải "kiểm soát" thị trường.
Ảo giác cụm nhóm (Clustering Illusion)
Ảo giác cụm nhóm là thiên kiến nhận thức khi con người có xu hướng phát hiện ra các mẫu hình trong dữ liệu ngẫu nhiên. Trong giao dịch tiền mã hóa, thiên kiến này có thể khiến nhà giao dịch đưa ra quyết định đầu tư sai lầm dựa trên biến động ngắn hạn.
Ví dụ, một nhà đầu cơ rủi ro cao nhận thấy giá một đồng tiền tăng trong 5 ngày liên tiếp. Anh ta suy luận rằng thị trường đang hình thành xu hướng tăng và quyết định đầu tư mạnh. Tuy nhiên, 5 ngày tăng này có thể hoàn toàn là hiện tượng ngẫu nhiên, không phản ánh bất kỳ xu hướng thực sự nào.
Ví dụ này minh họa rõ đặc điểm của ảo giác cụm nhóm:
-
Nhà giao dịch phát hiện "mẫu hình" trong một đoạn dữ liệu ngắn (biến động giá 5 ngày).
-
Anh ta gán quá nhiều ý nghĩa cho mẫu hình này, phớt lờ bối cảnh thị trường rộng hơn hoặc dữ liệu dài hạn.
-
Quyết định đầu tư của anh ta dựa trên giả định rằng mẫu hình ngắn hạn này sẽ tiếp tục, trong khi bỏ qua thực tế rằng biến động thị trường có thể là ngẫu nhiên. Trong thị trường tiền mã hóa, biến động giá thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như môi trường vĩ mô, thay đổi chính sách và tâm lý thị trường. Việc nhầm lẫn biến động ngẫu nhiên ngắn hạn thành xu hướng có ý nghĩa có thể khiến nhà giao dịch đưa ra quyết định phi lý. Thiên kiến tâm lý này là hiện tượng mà nhiều nhà giao dịch đều trải qua. Dù phân tích đầu tư cần dựa trên dữ liệu, nhưng việc giải thích quá mức các biến động ngắn hạn có thể phản tác dụng.
Thiên kiến tiêu cực (Negativity Bias)
Thiên kiến tiêu cực là xu hướng tâm lý khi con người chú ý nhiều hơn đến thông tin tiêu cực và coi nhẹ thông tin tích cực. Trong giao dịch, thiên kiến này có thể khiến nhà giao dịch bỏ lỡ cơ hội hoặc trở nên quá bảo thủ.
Ví dụ, một nhà giao dịch liên tục có lợi nhuận trong vài tháng, nhưng một ngày do tin tức tiêu cực về quy định, thị trường sụt giảm mạnh khiến anh ta thua lỗ nghiêm trọng. Dù nhìn chung hiệu suất tốt, anh ta lại quá chú ý đến trải nghiệm tiêu cực này. Kết quả là anh ta có thể:
-
Trở nên quá thận trọng, bỏ lỡ cơ hội sinh lời tiềm năng dù tình hình thị trường đã cải thiện.
-
Luôn cảnh giác cao độ với các sự kiện tiêu cực tương tự, đóng lệnh sớm hoặc đặt lệnh cắt lỗ quá nghiêm ngặt.
-
Phớt lờ các tín hiệu hoặc tin tức tích cực từ thị trường, chỉ tập trung vào rủi ro và mối đe dọa tiềm tàng. Thiên kiến tâm lý này không chỉ ảnh hưởng đến quyết định ngắn hạn mà còn có thể khiến hành vi đầu tư dài hạn trở nên quá bảo thủ. Ví dụ, một số người sau khi bán một tài sản đang tăng giá, lại nuôi hi vọng nó đừng tiếp tục tăng để tránh cảm giác tiếc nuối. Thiên kiến tiêu cực nhắc nhở chúng ta rằng giao dịch không chỉ là cuộc đua về con số và chiến lược, mà còn là một trận đấu tâm lý. Nhà giao dịch cần cân bằng đánh giá giữa rủi ro và cơ hội, tránh bỏ lỡ lợi nhuận tiềm năng vì quá chú trọng vào thông tin tiêu cực.
Thiên kiến tự gán nhận (Self-Attribution Bias)
Thiên kiến tự gán nhận là khi nhà giao dịch có xu hướng gán thành công cho năng lực và phán đoán của bản thân, nhưng đổ lỗi thất bại cho các yếu tố bên ngoài. Thiên kiến tâm lý này có thể cản trở nhà giao dịch học hỏi và cải thiện từ kinh nghiệm.
Ví dụ, một nhà giao dịch mua Bitcoin ở mức 80.000 USD và bán ở 105.000 USD, thu được lợi nhuận lớn. Anh ta gán thành công này cho năng lực phân tích thị trường và kỹ năng giao dịch vượt trội của mình. Tuy nhiên, khi cùng nhà giao dịch đó mua Ethereum ở 3.500 USD, giá giảm xuống còn 3.000 USD, anh ta lại đổ lỗi cho thao túng thị trường, chính sách quy định bất ngờ hoặc việc "cá voi" bán tháo – những yếu tố bên ngoài.
Nguy hiểm của thiên kiến này là nó khiến nhà giao dịch phớt lờ nguyên nhân thực sự của thất bại. Ví dụ, tính ngẫu nhiên của thị trường hoặc sai lầm trong quyết định cá nhân mới là nguyên nhân chính dẫn đến thua lỗ, nhưng nhà giao dịch lại chọn lọc bỏ qua những yếu tố này, do đó không thể cải thiện chiến lược của mình.
Thực tế, hiện tượng này rất phổ biến trong lĩnh vực tiền mã hóa, đặc biệt trên mạng xã hội, nơi chúng ta gần như ngày nào cũng thấy những ví dụ tương tự.
Thiên kiến hồi cố (Hindsight Bias)
Thiên kiến hồi cố là khi con người, sau khi sự việc xảy ra, có xu hướng cho rằng kết quả đó có thể dự đoán được. Thiên kiến tâm lý này có thể khiến nhà giao dịch quá tự tin vào dự đoán tương lai, từ đó phớt lờ tính phức tạp và bất định của thị trường.
Ví dụ, một nhà giao dịch mua Solana ở mức 200 USD vào đầu tháng 1 năm 2025, đến giữa tháng giá tăng lên 250 USD. Khi nhìn lại, nhà giao dịch này có thể nói: "Tôi đã biết trước Solana sẽ tăng 25%. Tâm lý thị trường lúc đó rất tốt, các chỉ báo kỹ thuật cũng rất lạc quan, tất cả đều báo hiệu giá sẽ tăng."
Tuy nhiên, quan điểm này đã bỏ qua các thực tế sau:
-
Nhà giao dịch đã thổi phồng khả năng dự đoán xu hướng giá Solana của bản thân, đồng thời đánh giá thấp tính ngẫu nhiên của thị trường.
-
Thị trường tiền mã hóa (đặc biệt là altcoin) biến động rất cao, biến động giá ngắn hạn thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố không thể kiểm soát.
-
Việc giá tăng có thể là do môi trường thị trường tổng thể hoặc sự kiện tin tức cụ thể, chứ không phải do phán đoán cá nhân của nhà giao dịch.
Tác hại của thiên kiến hồi cố là nó có thể khiến nhà giao dịch quá tự tin vào các giao dịch tương lai. Ví dụ, họ có thể phớt lờ rủi ro tiềm tàng hoặc các tín hiệu thị trường ngược chiều, thậm chí tập trung quá mức vào một vài tài sản mà không đa dạng hóa danh mục.
Những vấn đề giao dịch tôi từng trải qua
Củng cố ngẫu nhiên (Random Reinforcement)
Củng cố ngẫu nhiên là một hiện tượng tâm lý khi con người củng cố một hành vi hoặc niềm tin do thành công hoặc thất bại ngẫu nhiên. Trong giao dịch, hiện tượng này có thể khiến nhà giao dịch có nhận thức sai lầm về năng lực của bản thân, từ đó ảnh hưởng đến quyết định lý trí.
Ví dụ, một nhà giao dịch nghiệp dư có thể vì thắng liên tiếp mà nhầm tưởng mình đã nắm được quy luật thị trường, trong khi một nhà giao dịch giàu kinh nghiệm lại có thể vì thua liên tiếp mà nghi ngờ năng lực của bản thân. Thực tế, những tình huống này thường chỉ là may mắn, nhưng củng cố ngẫu nhiên khiến nhà giao dịch rơi vào bẫy tự tin thái quá hoặc tự nghi ngờ.
Ví dụ, tôi thường mắc sai lầm này: Giả sử ngày hôm đó tôi kiếm được lợi nhuận lớn từ giao dịch $TIA. Có thể là bất kỳ tài sản nào, nhưng nếu tôi bắt đầu ngày với một khoản lời lớn, tôi thường trở nên quá tự tin, thậm chí tiếp tục giao dịch dù không có lập luận rõ ràng.
Tư duy của tôi có thể là: "Vì tôi đã kiếm được nhiều như vậy rồi, tôi có thể mạo hiểm hơn. Thua cũng chẳng sao, vì giờ tôi đang dùng 'tiền miễn phí' mà."
Tuy nhiên, cách suy nghĩ này có lỗ hổng rõ ràng. Nó phớt lờ tính ngẫu nhiên của biến động thị trường và bỏ qua tầm quan trọng của quản lý rủi ro. Nhà giao dịch cần nhận thức rằng sự tự tin thái quá có thể dẫn đến quyết định hấp tấp, và những quyết định này thường gây ra tổn thất lớn hơn.
Sợ bỏ lỡ (Fear of Missing Out, FOMO)
Sợ bỏ lỡ (FOMO) là cảm giác lo âu mạnh mẽ vì sợ bỏ lỡ cơ hội. Trong giao dịch, FOMO thường bị kích hoạt bởi mạng xã hội, tin tức hoặc tâm lý bầy đàn, khiến người ta tin rằng chỉ cần hành động ngay lập tức thì sẽ kiếm được lợi nhuận lớn. Tuy nhiên, cảm xúc này thường dẫn đến giao dịch hoảng loạn, loại bỏ lý trí và tính hợp lý.
Tôi gần như cảm nhận được cảm xúc này mỗi ngày trên Crypto Twitter (CT). Luôn có những đồng tiền được cho là có thể "bay lên mặt trăng", điều này khiến việc giữ bình tĩnh trở nên khó khăn.
Một độc giả từng chia sẻ trải nghiệm của anh ấy:
"Từ năm 2019, tôi chưa từng nghỉ phép lần nào, vì tôi cảm thấy chỉ cần tôi nghỉ một tuần, thị trường sẽ tăng vọt ngay khi tôi vắng mặt. Tôi tin rằng nhiều người khác cũng có cảm giác tương tự, vì FOMO mà không thể tận hưởng trọn vẹn cuộc sống."
Hiện tượng này thật sự buồn, nhưng cũng rất phổ biến. Đặc biệt khi tôi chưa mở đầy vị thế, hoặc thị trường đang trong giai đoạn gấu và tôi đang đứng ngoài, tôi cũng cảm thấy lo lắng tương tự.
Cần lưu ý rằng FOMO thường khiến nhà giao dịch mua cao bán thấp hoặc giao dịch quá mức, cuối cùng làm tổn hại đến lợi nhuận đầu tư. Nếu bạn vào thị trường vì FOMO vào một "ngày xanh" (ngày thị trường tăng), thì khi thị trường điều chỉnh thực sự, bạn có thể đã không còn đủ vốn để hành động.
Vì vậy, nếu nhất định phải vào thị trường vì FOMO, hãy thử chọn một "ngày đỏ" (ngày thị trường giảm), ít nhất bạn có thể mua ở mức giá thấp hơn. Quan trọng hơn, nhà giao dịch cần học cách kiểm soát cảm xúc, tránh đưa ra quyết định phi lý do biến động ngắn hạn của thị trường.
Giao dịch trả thù (Revenge Trading)
Giao dịch trả thù là hành vi rất nguy hiểm, không những không lấy lại được thua lỗ mà còn có thể làm xấu đi tình hình tài chính của nhà giao dịch.
Hãy tưởng tượng bạn có một tuần thuận lợi, thu được lợi nhuận ổn định. Tuy nhiên, trong một giao dịch cuối tuần, bạn bỗng mất sạch lợi nhuận, thậm chí còn thua thêm. Trong trường hợp này, nhiều nhà giao dịch sẽ phát sinh cảm giác "trả thù" mạnh mẽ, cố gắng bù đắp thua lỗ bằng các giao dịch nhanh chóng.
Thú vị là, "sự trả thù" này thực chất là nhằm vào thị trường. Nhà giao dịch có thể mất lý trí, lao vào giao dịch các đồng tiền rác (shitcoins) một cách mù quáng, hy vọng lấy lại tiền nhanh chóng, nhưng thường phạm thêm sai lầm nghiêm trọng hơn.
Tôi định nghĩa giao dịch trả thù là: Sau khi thua lỗ trong một giao dịch, cố gắng bù đắp bằng một loạt giao dịch bốc đồng và chất lượng thấp. Hành vi này không những không giải quyết vấn đề mà còn có thể dẫn đến tổn thất lớn hơn.
Thay vì vội vã, hãy bình tĩnh lại và xem xét lại chiến lược giao dịch của bạn. Tìm một cơ hội giao dịch chất lượng cao cần thời gian, chứ không phải sự bốc đồng nhất thời. Khi bạn thua lỗ, điều quan trọng nhất là tạm dừng giao dịch, suy ngẫm về vấn đề của bản thân. Bằng cách phân tích lịch sử giao dịch, tìm ra nguyên nhân sai lầm, bạn không chỉ tránh lặp lại lỗi cũ mà còn nâng cao năng lực giao dịch. Các công cụ như CoinMarketMan và TradeStream có thể cung cấp phân tích dữ liệu chi tiết, giúp bạn hiểu rõ hơn về hành vi giao dịch của mình.
Nếu bạn cảm thấy khó thoát khỏi vòng luẩn quẩn của giao dịch trả thù, hãy cân nhắc tìm kiếm sự giúp đỡ từ chuyên gia. Một người hướng dẫn hoặc huấn luyện viên giàu kinh nghiệm có thể đưa ra lời khuyên quý giá, giúp bạn xây dựng chiến lược giao dịch lý trí và hiệu quả hơn.
Tâm lý cờ bạc (Gambling Psychology)
Trong giao dịch, tâm lý cờ bạc là hiện tượng phổ biến. Mặc dù bản chất giao dịch nên là một hoạt động lý trí dựa trên kế hoạch, kỷ luật nghiêm ngặt và học hỏi liên tục, nhưng nhiều nhà giao dịch lại coi đó như một hành vi cờ bạc.
Những nhà giao dịch mang tâm lý cờ bạc thường coi nhẹ tầm quan trọng của cơ chế giao dịch, không muốn dành thời gian xây dựng chiến lược hợp lý. Họ hành động theo may rủi, bị thúc đẩy bởi adrenaline và cảm giác phấn khích ngắn ngủi khi chiến thắng. Tâm lý này đặc biệt phổ biến ở các nhà giao dịch mới, nhưng cũng xuất hiện ở một số chuyên gia muốn làm giàu nhanh chóng.
Tác hại lớn nhất của tâm lý cờ bạc là khiến nhà giao dịch rơi vào bẫy của quyết định bốc đồng, trong khi thiếu kế hoạch giao dịch suy nghĩ kỹ lưỡng thường dẫn đến thua lỗ tất yếu. Về lâu dài, hành vi này còn có thể gây ra kiệt quệ cảm xúc, ảnh hưởng thêm đến sức khỏe tinh thần và năng lực giao dịch.
Để vượt qua tâm lý cờ bạc, nhà giao dịch cần nhận thức rằng bản chất giao dịch là một cuộc chơi dài hạn, thành công phụ thuộc vào chiến lược hệ thống, quản lý rủi ro nghiêm ngặt và học hỏi không ngừng, chứ không phải may mắn hay bốc đồng nhất thời. Bằng cách rèn luyện kỷ luật và thói quen giao dịch lý trí, bạn mới có thể đạt được lợi nhuận bền vững.
Tâm lý bầy đàn (Herd Instinct)
Tâm lý bầy đàn là một hiện tượng tâm lý quan trọng, thể hiện rõ rệt trong giao dịch. Bị thúc đẩy bởi nỗi sợ thất bại, nhà giao dịch thường có xu hướng đi theo đám đông thay vì ra quyết định độc lập dựa trên phân tích thị trường toàn diện. Việc phụ thuộc vào đám đông này có thể dẫn đến giao dịch hoảng loạn, ra quyết định phi lý và cuối cùng gây thua lỗ.
Để trở thành một nhà giao dịch thành công, việc quản lý trạng thái tâm lý là vô cùng quan trọng. Giữ bình tĩnh, lý trí và khả năng suy nghĩ độc lập là những nguyên tắc không thể thiếu trong quá trình giao dịch.
Hãy lấy một ví dụ về tâm lý bầy đàn:
Giả sử một người có ảnh hưởng tên Ansem đăng thông tin về một đồng tiền mới trên Twitter. Ngay sau đó, giá đồng tiền này tăng mạnh.
Liền đó, các nhân vật có ảnh hưởng khác cũng bắt đầu bàn luận về đồng tiền này, tâm lý thị trường nhanh chóng nóng lên. Vì có sự tham gia của đám đông, bạn cảm thấy an toàn và chọn đi theo dòng chảy. Tuy nhiên, nếu bạn không theo sát diễn biến thị trường, bạn có thể bị mắc kẹt ở vùng giá cao, vì tâm lý thị trường thường đảo chiều trong thời gian ngắn. Hiện tượng này rất phổ biến trên thị trường.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@Route2FI
