Từ sự kiện bắt giữ người sáng lập Telegram Pavel Durov nhìn về quyền riêng tư và tính minh bạch – Mặt tối của Moon Punk và chu kỳ
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Từ sự kiện bắt giữ người sáng lập Telegram Pavel Durov nhìn về quyền riêng tư và tính minh bạch – Mặt tối của Moon Punk và chu kỳ
Khi vòng phản hồi tích cực giữa tính ẩn danh và giám sát ngày càng gia tăng, việc tìm ra sự cân bằng giữa bảo vệ quyền riêng tư cá nhân và ứng phó với các thách thức quản lý đã trở thành vấn đề then chốt cần được giải quyết.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: lunar-mining, DarkFi Squad
Biên dịch: Elsa, LXDAO
Lời nói đầu
Trong lĩnh vực tiền mã hóa, đặc biệt là trong bối cảnh giám sát quy mô lớn và kiểm soát ngày càng nghiêm ngặt gần đây, các vấn đề về quyền riêng tư và an toàn đang nổi bật hơn bao giờ hết. Gần đây, vụ bắt giữ Pavel Durov – người sáng lập Telegram (TG) – đã thu hút sự chú ý rộng rãi, phơi bày mối quan hệ phức tạp giữa quyền riêng tư và việc giám sát. Sự kiện này không chỉ làm nổi bật tính dễ bị tổn thương của người dùng khi đối mặt với áp lực quản lý mà còn nhấn mạnh tầm quan trọng của ẩn danh như một cơ chế thích nghi nhằm chống lại sự theo dõi. Khi vòng phản hồi tích cực giữa tính ẩn danh và giám sát liên tục gia tăng, việc tìm ra sự cân bằng giữa bảo vệ quyền riêng tư cá nhân và ứng phó với các thách thức quản lý đã trở thành một vấn đề then chốt cấp thiết cần giải quyết.
Điều này khiến chúng ta nhớ đến Lunarpunk — khái niệm được Rachel-Rose O’Leary lần đầu giới thiệu trong một bài viết năm 2022, cũng chính là bài dịch tuần này có tựa đề "Lunarpunk và Mặt Tối của Chu Kỳ" (Lunarpunk and the Dark Side of the Cycle). Mặt tối của mặt trăng chính là môi trường nuôi dưỡng sự phát triển của Lunarpunk, nhưng lại là điều Solarpunk hiếm khi chạm tới. Lunarpunk và Solarpunk cũng là một cặp đối lập tinh tế: công khai minh bạch và riêng tư, thị trường tăng giá và giảm giá, ánh sáng ban ngày và bóng đêm. Trong cuộc đấu tranh với bóng tối, điều đầu tiên mà Lunarpunk cần có chính là quyền riêng tư.
Xem thêm thảo luận về hai nền văn hóa này tại (liên kết)
Nội dung chính
Tiểu thuyết khoa học viễn tưởng là một dạng bài tập suy đoán. Bằng cách hình dung những tương lai có thể xảy ra, nó mở rộng không gian khả năng. Tiền mã hóa là một hình thức cực đoan của khoa học viễn tưởng, bởi vì nó không chỉ đưa ra một tầm nhìn về tương lai mà còn cung cấp cả công cụ để hiện thực hóa tầm nhìn đó.
Hiện nay, tiền mã hóa đang chịu ảnh hưởng từ một dòng tư tưởng khoa học viễn tưởng gọi là “Solarpunk”. Solarpunk tiến hóa từ Cyberpunk, là một viễn cảnh tương lai kiểu utopia đặc trưng bởi thái độ lạc quan. Với Solarpunk, tương lai là tươi sáng. Nó gạt bỏ những bóng ma phản utopia của Cyberpunk, soi sáng một thế giới nằm ngoài đường chân trời hỗn loạn.
Trong hệ sinh thái Ethereum, các hacker theo chủ nghĩa Solarpunk đang xây dựng "cơ sở hạ tầng minh bạch" (liên kết) để tài trợ cho các hàng hóa công cộng. Tư duy của họ rất đơn giản: phi tập trung và minh bạch sẽ dẫn dắt thế giới đến một tương lai công bằng và công chính hơn. Web3 đang tạo ra một con đường mới cho nhân loại, và các tổ chức cũ chắc chắn sẽ phải đi theo xu hướng này.
Solarpunk là phần tâm trí tỉnh táo của thế giới tiền mã hóa. Nó rực rỡ, tự tin và hướng về tương lai. Tuy nhiên, mặt đối lập với niềm tin Solarpunk chính là chủ nghĩa hoài nghi của Lunarpunk. Lunarpunk là cái bóng (Shadow-self) của Solarpunk. Nó là phần vô thức trong chu kỳ này. Khi “Solarpunk tham gia DAO” (theo Dylan Ennis), thì Lunarpunk đang chuẩn bị cho chiến tranh và xây dựng các công cụ tăng cường quyền riêng tư để bảo vệ cộng đồng của mình.
Ghi chú biên dịch: Cái bóng (Shadow-self) là một khái niệm tâm lý học, bắt nguồn từ lý thuyết của Carl Jung, chỉ những phần bị dồn nén hoặc chưa được nhận thức trong nội tâm cá nhân. Những phần này thường bao gồm cảm xúc, ham muốn hoặc đặc điểm mà cá nhân không muốn đối diện, có thể mang tính tiêu cực hoặc bị xã hội xem là không chấp nhận được.
Ban đầu, Lunarpunk là một phân nhánh của Solarpunk. Nó luôn ưu tiên công nghệ mã hóa hơn là mô hình minh bạch mà Ethereum cung cấp. Theo thời gian, căng thẳng do xu hướng Solarpunk gây ra ngày càng gia tăng. Lunarpunk buộc phải tách khỏi tàn dư của Solarpunk và xác lập lập trường riêng.
Theo tưởng tượng của Lunarpunk, xung đột giữa thế giới mã hóa và các cấu trúc quyền lực hiện tại là điều tất yếu. Kiểm soát và quản lý sẽ đẩy tiền mã hóa xuống ngầm, làm tăng cường tính ẩn danh. Trong bóng tối vũ trụ, một phe phái mã hóa cực đoan mới sẽ tạo ra một hình thức dân chủ hoàn toàn khác.
Xung đột này bị dồn nén trong tâm lý Solarpunk. Các pha trăng bị từ chối như một cơn ác mộng của thị trường giảm giá. Mâu thuẫn cốt lõi ở đây: lệnh cấm của nhà nước đối với tiền mã hóa — hay còn gọi là FUD, vì nó tạo ra nỗi sợ hãi, khiến mọi người vội vàng rút tiền và chạy trốn.
Ghi chú biên dịch:
FUD: là từ viết tắt của Fear (sợ hãi), Uncertainty (bất định), Doubt (nghi ngờ).
Khi siêu chu kỳ (Supercycle) phân tách, sự dồn nén của Solarpunk ngày càng tăng. Niềm lạc quan của Solarpunk đã đồng nhất với chu kỳ thị trường tăng giá, còn bi quan thì gắn liền với thị trường giảm giá. Lunarpunk cung cấp một góc nhìn vượt ra ngoài những dao động đơn giản này. Đó là khoảnh khắc giác ngộ giữa các chu kỳ thị trường, là một lỗi trong bản đồ toàn ảnh, nơi mã nguồn tỏa sáng.
Sự mong manh của Solarpunk
Những thứ dễ vỡ sẽ tan nát khi bị rung lắc. Những thứ phi-mong manh (antifragile) lại càng mạnh lên sau khi hấp thụ cú sốc.
Vận mệnh của tính phi-mong manh tuân theo đường cong lồi, trong khi tính mong manh lại có dạng lõm.
Tính phi-mong manh (Antifragility) của tiền mã hóa luôn được nhấn mạnh. Tuy nhiên, ngày nay tiền mã hóa tồn tại trong một phổ tính mong manh (fragility). Độ bền của nó chỉ thể hiện rõ khi chịu đủ áp lực bên ngoài. Nếu hàng phòng thủ của tiền mã hóa trụ vững, vận mệnh của nó sẽ đi theo đường cong lồi. Ngược lại, chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc đua lao dốc, mang đặc điểm của đường cong lõm.
Hãy xem xét tình huống sau. Sáng kiến cốt lõi của tiền mã hóa có hai mặt — vừa tăng quyền lực cho người dùng, vừa mở rộng bề mặt tấn công (với tỷ lệ tương đương). Trao quyền cho người dùng và tính mong manh có mối quan hệ nghịch đảo; nhóm người dùng càng mạnh thì mạng lưới càng phi-mong manh.
Có một vòng phản hồi tích cực giữa việc trao quyền cho người dùng và độ phi-mong manh của hệ thống. Nhưng vòng lặp này cũng có thể chạy ngược lại. Trong một hệ thống minh bạch, người dùng bị phơi bày. Nếu môi trường bên ngoài trở nên thù địch, thông tin này có thể bị sử dụng như vũ khí chống lại họ. Đối mặt với sự đàn áp, người dùng sẽ chọn rút lui, kích hoạt sự sụp đổ của tính mong manh.
Tâm lý Solarpunk về bản chất là lạc quan. Tính minh bạch trong hệ thống Solarpunk là biểu hiện của tinh thần lạc quan đó. Bằng cách xây dựng các hệ thống minh bạch, Solarpunk truyền tải niềm tin rằng: tôi tin luật pháp sẽ không quay lưng chống lại tôi. Chính sự kiên định với niềm lạc quan này khiến nó không thể chuẩn bị cho kịch bản xấu nhất. Đây chính là cốt lõi của sự mong manh trong Solarpunk.
Lựa chọn bóng tối
Lập luận của Taleb về tính phi-mong manh dựa trên tính bất định. Theo Taleb, tương lai là u tối: không thể dự đoán với mức độ chắc chắn ý nghĩa nào. Ông mô tả tính lựa chọn (optionality) như "vũ khí của tính phi-mong manh", vì nó có thể tận dụng bóng tối này để giành lợi thế. Tính lựa chọn giả định rằng phần lớn tiên đoán của bạn đều sai. Chi phí cho sai lầm rất thấp, trong khi phần thưởng cho đúng lại tương đối lớn.
Lunarpunk tích hợp tính lựa chọn, bởi vì nó phát triển mạnh trong kịch bản tồi tệ nhất. Nếu lập luận của Lunarpunk sai, siêu chu kỳ sẽ tiếp tục. Nếu đúng, tiền mã hóa sẽ bước vào giai đoạn tiếp theo với các biện pháp phòng thủ phù hợp. Một hàng rào tốt nghĩa là ẩn mình: sử dụng mã hóa để bảo vệ danh tính và hoạt động của người dùng. Đây là nền tảng cốt lõi của tính lồi trong Lunarpunk.
Trong tương lai của Solarpunk, người dùng sẽ bỏ chạy khi bị đàn áp. Nhưng Lunarpunk cung cấp sự bảo vệ cho người dùng. Những người tham gia mạng ẩn danh có quyền từ chối hợp lý. Những thay đổi về quản lý không ảnh hưởng đến họ. Lý do duy nhất khiến người dùng rời mạng là khi họ tự nguyện làm vậy.
Tính phi-mong manh của tiền mã hóa chỉ thể hiện khi ẩn danh kết hợp với sự đàn áp. Tuy nhiên, để thực sự phi-mong manh, tiền mã hóa không chỉ cần sống sót dưới các đợt tấn công quản lý. Nó phải phát triển mạnh trong các cuộc tấn công. Lunarpunk tin rằng, thông qua tính ẩn danh, xung đột leo thang sẽ chỉ làm tăng sức mạnh của thế giới mã hóa, và sự gia tăng sức mạnh này có mối quan hệ hàm mũ với sự suy yếu của kẻ tấn công.
Tính lồi: một lời tiên tri
Tính ẩn danh ban đầu xuất hiện như một phương thức thích nghi trước việc giám sát quy mô lớn. Nhưng sự tồn tại của nó cũng đồng thời củng cố tính hợp pháp cho hành vi giám sát. Đây là một vòng phản hồi tích cực, có nghĩa là ẩn danh và giám sát chắc chắn sẽ leo thang lẫn nhau.
Trong một mô hình định nghĩa bởi sự giám sát, tính ẩn danh của tiền mã hóa khiến nó trở thành dị biệt. Sau khi vận hành đủ lâu, vòng lặp này sẽ kích hoạt giai đoạn tiếp theo trong tính lồi của Lunarpunk — tôi gọi đó là "bẫy quản lý". Trong giai đoạn này, kẻ tấn công sẽ lấy sự gia tăng ẩn danh làm cái cớ, huy động toàn bộ quyền lực để chống lại thế giới mã hóa.
Tuy nhiên, bằng cách tấn công mã hóa, các lực lượng thù địch chỉ càng củng cố thêm tính chính đáng cho nó. Tính hữu ích của lĩnh vực mã hóa tỷ lệ thuận với mức độ đàn áp: mỗi lần tấn công đều mở rộng phạm vi của nó một cách không cân xứng. Đó là tính phi-mong manh.
Bẫy quản lý buộc tiền mã hóa phải đi ngầm. Điều này kéo theo nhiều hệ quả:
-
Ý thức chính trị gia tăng
Tính ẩn danh là chất xúc tác cho ý thức chính trị trong thế giới mã hóa. Sau các đợt đàn áp quản lý, ranh giới giữa tiền mã hóa và thế giới tiền pháp định trở nên rõ ràng hơn. Chỉ khi thiết lập được sự tách biệt này, tiền mã hóa mới có thể xây dựng một thế giới mới phản ánh các giá trị của nó.
-
Loại bỏ trung tâm
Tiền mã hóa trong trạng thái chiến tranh là tiền mã hóa được tôi luyện. Những phe phái sẵn sàng thỏa hiệp với lực lượng thù địch sẽ hòa nhập vào giới quyền lực hoặc bị tiêu diệt. Đây là sự tuyệt chủng của các dự án đạo đức thiếu kiên định. Theo thời gian, bằng cách làm rõ các yếu tố mang tính ý thức hệ nhất, điều này sẽ trao quyền mạnh mẽ hơn cho thế giới mã hóa.
-
Lợi nhuận tốt hơn
Thế giới mã hóa đầy rẫy những thi thể của thiết kế khuyến khích tồi. Không có thi thể nào dày đặc và tập trung hơn các đồng tiền riêng tư (privacy coins) cũ. Chúng là bài học kinh điển về phân bổ tiền tệ kém và chính sách lạm phát. Hệ quả ngược lại là, giá trị thực sự của các dự án riêng tư có thể cao hơn rất nhiều.
Một làn sóng mới các lập trình viên riêng tư nắm vững kỹ thuật tài chính. Do đó, giai đoạn cuối cùng của tính lồi Lunarpunk là kinh tế. Chỉ những ai tự nguyện từ chối mô hình tiền pháp định mới có thể gia nhập các khu định cư mặt trăng. Thế giới ngoại lai ẩn danh mang lại một lợi nhuận cách mạng cho những người có tư tưởng kiên định, giúp họ vượt qua vùng đất không người.
Chu kỳ mặt trăng
Mặt trời vừa là biểu tượng của tự nhiên, vừa là biểu tượng của chuyên chế. Thông qua việc kiên trì với minh bạch và danh tính, Solarpunk thừa hưởng đặc tính kép từ biểu tượng cốt lõi này. Các hệ thống Solarpunk giống như cảnh quan sa mạc, nơi người dùng sống trong tình trạng nguy hiểm và phơi bày.
Lunarpunk giống rừng hơn. Lớp che phủ dày đặc của mã hóa bảo vệ các bộ tộc và cung cấp nơi ẩn náu cho những người bị bức hại. Rừng cây là hàng phòng thủ then chốt. Cảnh quan mặt trăng tuy tối tăm nhưng tràn đầy sinh khí.
Công nghệ mặt trăng thuộc về nhân dân, do nhân dân vận hành, phục vụ tự do của họ. Các khu định cư mặt trăng là nơi trú ẩn, nơi sự khác biệt được nuôi dưỡng và bảo vệ. Chu kỳ mặt trăng bảo vệ công nghệ dân chủ chống lại công nghệ chuyên chế, bảo vệ tự do chống lại giám sát, bảo vệ đa dạng chống lại nền văn hóa đơn nhất.
Lunarpunk tin rằng tự do chỉ có thể tìm thấy bên ngoài logic cai trị. Nghĩa là xã hội mặt trăng phải hoàn toàn tách khỏi mô hình hiện tại. Do đó, tương lai của Lunarpunk được sinh ra từ xung đột — điều mà Solarpunk tìm cách tránh né.
Sự dồn nén của Solarpunk là điểm yếu chí mạng. Nếu Solarpunk đã hòa nhập vào chính sự áp bức mà nó muốn thoát khỏi, thì nó sẽ không thể xây dựng được tầm nhìn mà nó theo đuổi. Bằng cách ưu tiên tính minh bạch trong hệ thống của mình, Solarpunk đang bi kịch hóa số phận của chính nó. Giám sát — cơ chế của chủ nghĩa chuyên quyền (Authoritarianism) — gắn chặt với vận mệnh của Solarpunk.
Để Solarpunk thành công, nó phải tích hợp phần vô thức của Lunarpunk. Hy vọng duy nhất của Solarpunk là hướng về bóng tối.
Cuối cùng, xin cảm ơn Paul, Amir và Matti đã góp ý, cảm ơn Armor đã cung cấp các biểu đồ và tác phẩm nghệ thuật.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@LXDAO_Official
