Mô hình phát hành tài sản mới: Làn sóng giao thức siêu dữ liệu Bitcoin tiếp theo đã đến
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Mô hình phát hành tài sản mới: Làn sóng giao thức siêu dữ liệu Bitcoin tiếp theo đã đến
Sự khác biệt chính giữa các giao thức siêu dữ liệu khác nhau nằm ở vị trí lưu trữ dữ liệu khác nhau trên blockchain, cách thức ghi dữ liệu khác nhau và phương pháp duy trì sổ cái khác nhau.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Thực tập sinh giao dịch PSE
Năm nay, các giao thức phát hành tài sản trên chuỗi Bitcoin đã trở thành chủ đề được mọi người bàn luận. Tất cả những giao thức này đều thuộc nhóm giao thức siêu dữ liệu (metadata), tức là thông qua việc ghi lại một số thông tin trong một giao dịch Bitcoin để định nghĩa một loại tài sản. Điểm khác biệt nằm ở vị trí và phương pháp ghi dữ liệu, và chính những khác biệt này quyết định sự khác nhau giữa các giao thức.
1. Siêu dữ liệu là gì?
Blockchain là một cấu trúc danh sách liên kết sử dụng con trỏ băm, về bản chất là một cơ sở dữ liệu do các nút phân tán duy trì trạng thái. Satoshi Nakamoto đã quyết định dùng blockchain để ghi lại dữ liệu giao dịch được mã hóa bằng hàm đường cong elliptic và hàm băm, từ đó tạo ra Bitcoin. Điều then chốt ở đây là, chỉ cần tìm ra cách ghi lại thông tin tại một nơi nào đó về việc địa chỉ nào chuyển bao nhiêu lượng tài sản loại nào tới địa chỉ nào, đồng thời có thể xác minh một cách súc tích rằng nguồn gốc tài sản hợp lệ, tài sản chưa từng bị chi tiêu, chữ ký giao dịch hợp lệ... thì việc tạo ra một tài sản kỹ thuật số là hoàn toàn khả thi.
Vào thời kỳ sơ khai của Bitcoin, đã có người nghĩ đến việc ghi thông tin này vào đầu ra op_return, như vậy có thể kế thừa tính bảo mật của Bitcoin và phát hành tài sản mới trực tiếp trên chuỗi Bitcoin mà không cần một chuỗi mới. Đó chính là giao thức Colored Coin – giao thức siêu dữ liệu đầu tiên trong lịch sử. Tuy nhiên, tiếc thay, tư tưởng của Colored Coin lúc đó quá tiên tiến; khi ấy, người ta vẫn còn nghi ngờ về giá trị thực sự của Bitcoin. Cách làm thuyết phục hơn lúc đó là xây dựng thêm một blockchain khác, tìm một "sổ cái" mới để ghi lại việc chuyển nhượng tài sản.
2. BRC-20: Mô hình mới trên trường chứng kiến
Vào tháng 2 năm 2023, sự xuất hiện của giao thức Ordinals một lần nữa mở rộng trí tưởng tượng của cộng đồng về hệ sinh thái Bitcoin. Giao thức Ordinals cấp cho mỗi satoshi một số thứ tự dựa theo trình tự đào được, đồng thời ghi bất kỳ dữ liệu nào vào trường chứng kiến tách biệt (witness field) của một giao dịch Bitcoin, gọi đó là "inscription" (bản khắc), và định nghĩa rằng người sở hữu satoshi đầu tiên trong UTXO của giao dịch đầu ra sẽ sở hữu bản quyền đối với inscription này.
Khi đã có thể đặt bất kỳ dữ liệu nào vào trường chứng kiến, hiển nhiên ta cũng có thể đưa dữ liệu văn bản ghi lại thông tin giao dịch vào đó. Đây chính là loạt giao thức BRC-20, chúng đưa dữ liệu dạng văn bản gồm phiên bản giao thức, loại thao tác, tên tài sản phát hành và số lượng chuyển khoản vào trường chứng kiến của đầu vào giao dịch Bitcoin, từ đó định nghĩa việc triển khai, khắc ghi và chuyển nhượng một tài sản BRC-20.
Giao thức BRC-20 đã thu hút phản ứng mạnh mẽ, với các tài sản nổi bật như $Ordi, $Sats, v.v. $Ordi là token khởi chạy đầu tiên của giao thức BRC-20, được triển khai ngày 8 tháng 3 năm nay, và được khắc toàn bộ trong vòng chưa đầy hai ngày, tổng cung 21 triệu chiếc. Giá trị vốn hóa của nó từng đạt mức 630 triệu USD vào tháng 5, hiện tại khoảng 410 triệu USD. Sức nóng của $Ordi khiến hàng loạt tài sản BRC-20 khác được triển khai, trong đó tiêu biểu nhất là $Sats, được triển khai ngày 9 tháng 3, tổng cung 2100 nghìn tỷ chiếc, và phải đến ngày 24 tháng 9 mới được khắc xong. Vốn hóa $Sats từng vượt qua $Ordi, hiện tại khoảng 270 triệu USD.
Sau BRC-20, một loạt giao thức phát hành tài sản dựa trên Ordinals bắt đầu xuất hiện, nhưng về bản chất chúng không có nhiều khác biệt, đều là việc đưa siêu dữ liệu vào trường chứng kiến. Ưu điểm lớn nhất của chúng là triển khai tự do, công khai việc khắc ghi, đơn giản dễ hiểu và độ minh bạch cao — mọi thông tin đều công khai trên chuỗi, bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra rõ ràng mình đang giao dịch gì. Chính đặc điểm này đã tạo nên bầu không khí sôi động quanh BRC-20, các "tay cờ bạc" đổ xô tham gia, triển khai hoặc khắc ghi những tài sản mà họ tin rằng sẽ tăng giá gấp nhiều lần.
Tuy nhiên, mặt trái là các giao thức phát hành tài sản BRC-20 khiến phí giao dịch Bitcoin trở nên rất đắt đỏ. Đây dĩ nhiên là tin tốt đối với các thợ mỏ quy mô lớn, nhưng đối với các nút nhỏ duy trì trạng thái Bitcoin, dấu vết trên chuỗi từ các giao thức BRC-20 gây áp lực nặng nề, đồng thời tạo ra lượng lớn UTXO với giá trị 546 satoshi, làm chi phí vận hành của họ tăng vọt theo.
3. Runestone: Sự tái hiện cổ điển của op_return
Người sáng lập giao thức Ordinals, Casey Rodarmor, đã đăng tweet ngày 26 tháng 9 năm 2023, đề xuất ý tưởng về một giao thức phát hành tài sản siêu dữ liệu mới có tên Runes (sau đổi thành Runestone). Casey cho biết mục đích ban đầu của Ordinals là tạo ra một "phòng trưng bày nghệ thuật tinh tế" trong Bitcoin, nhưng cơn sốt BRC-20 đang gây hại cho Bitcoin; không ai có thể ngăn các "tay cờ bạc" tham gia đánh bạc, vì vậy ông muốn đề xuất một giao thức phát hành tài sản siêu dữ liệu sạch hơn, để "tay cờ bạc" có thể tiếp tục "đánh bạc" mà không tạo ra quá nhiều UTXO làm tăng gánh nặng cho các nút.
Runestone là sự tái hiện lại giao thức Colored Coin thời kỳ sơ khai, tức là ghi siêu dữ liệu định nghĩa tài sản vào đầu ra op_return của một giao dịch Bitcoin. Op_return là một mã lệnh đặc biệt trong kịch bản Bitcoin; mọi lệnh sau op_return sẽ không được thực thi, do đó UTXO chứa op_return được coi là không thể chi tiêu mãi mãi, và có thể bị loại khỏi tập UTXO để giảm chi phí duy trì cho các nút. Vì vậy, có thể ghi bất kỳ thông tin nào (không cần chứa Bitcoin) vào đầu ra op_return, đồng thời dấu vết trên chuỗi tương đối sạch, ít gây gánh nặng cho các nút.
Ý tưởng Runestone đã gây ra tranh luận sôi nổi, nhưng đáng tiếc là đến nay Runestone vẫn chưa được triển khai. Tuy nhiên, Benny – người sáng lập TRAC – đã nhanh chóng triển khai một giao thức phát hành tài sản tương tự có tên Pipe Protocol, cũng là một giao thức siêu dữ liệu ghi dữ liệu vào đầu ra op_return. Pipe Protocol kế thừa triết lý của Casey về việc tạo ra một giao thức phát hành tài sản với dấu vết trên chuỗi sạch sẽ, đồng thời cũng kế thừa triết lý cốt lõi của BRC-20: triển khai tự do, công khai việc khắc ghi. Tuy nhiên, điều này lại không nằm trong kế hoạch của Runestone; rõ ràng Casey cho rằng việc triển khai tự do và công khai khắc ghi chính là nguyên nhân gây tắc nghẽn blockchain Bitcoin, vì vậy trong tầm nhìn của Casey, Runestone sẽ là một giao thức do các dự án chủ động phát hành dưới dạng airdrop. Nhưng thị trường rõ ràng yêu thích kiểu triển khai tự do, công khai khắc ghi hơn.
Token khởi chạy đầu tiên của Pipe Protocol, $Pipe, được triển khai ngày 28 tháng 9, tổng cung 21 triệu, hiện tại vốn hóa khoảng 30 triệu USD. Mặc dù $Pipe sử dụng hình thức công khai khắc ghi, nhưng lại là một trong số ít token hiện nay có đội ngũ phát triển phía sau. Nhóm TRAC cho biết $Pipe sẽ chịu sự quản trị bởi $Tap, trong đó $Tap là token khởi chạy đầu tiên của giao thức TAP – một giao thức phát hành tài sản tương tự BRC-20 do nhóm TRAC phát triển, còn $Tap lại chịu sự quản trị bởi $Trac – một token BRC-20 khác.
Nhược điểm lớn nhất của Runestone và các giao thức như Pipe là dung lượng lưu trữ hạn chế của op_return. Hạn chế này không ảnh hưởng quá nhiều đến tài sản đồng nhất, nhưng lại gây khó khăn nghiêm trọng đối với tài sản không đồng nhất.
4. Taproot Asset Protocol: Mở rộng quy mô lớn nhờ cam kết trên chuỗi
Việc thử nghiệm phát hành tài sản trên chuỗi Bitcoin luôn tồn tại. Với một số người lý tưởng hóa theo trường phái mật mã học, họ không cho rằng việc phát hành tài sản đầu cơ trên chuỗi Bitcoin để các "tay cờ bạc" và thợ mỏ ăn mừng là điều cần thiết. Họ cố gắng hết sức tránh để các giao thức phát hành tài sản ảnh hưởng đến việc sử dụng bình thường của mạng Bitcoin, vì vậy họ dành nhiều thời gian hơn để phát triển các công nghệ phức tạp hơn.
Nhóm phát triển Lightning Network của Bitcoin – Lightning Labs – đã bắt đầu phát triển giao thức stablecoin cho Lightning Network mang tên Taro từ tháng 4 năm 2022, đổi tên thành Taproot Asset vào tháng 5 năm 2023, và chính thức ra mắt phiên bản mainnet đầu tiên vào ngày 19 tháng 10 năm 2023. Tầm nhìn của Lightning Labs là kết hợp Lightning Network để phát hành stablecoin, nhằm hiện thực hóa giao dịch ngoại hối toàn cầu và thay thế hệ thống thanh toán bán lẻ do tiền pháp định chi phối tại các khu vực địa phương.
Giao thức Taproot Asset cũng là một giao thức phát hành tài sản siêu dữ liệu, tuy nhiên nó không lưu dữ liệu vào trường chứng kiến của đầu vào giao dịch, cũng không lưu vào đầu ra op_return. Trên thực tế, Taproot Asset không lưu dữ liệu trực tiếp lên chuỗi, mà cam kết dữ liệu đó vào đường dẫn kịch bản của một UTXO kiểu P2TR. Do đó, xét về kết quả, việc triển khai và giao dịch một tài sản Taproot Asset gần như không để lại dấu vết nào trên chuỗi, bởi đối với người quan sát, đó chỉ là một giao dịch Bitcoin thông thường gửi tới địa chỉ Taproot.
Liệu điều này có an toàn không? Câu trả lời là có, bởi mỗi lần chuyển nhượng Taproot Asset đều yêu cầu cung cấp bằng chứng Merkle của siêu dữ liệu; nếu xảy ra double-spend hay thay đổi ngoài dự kiến, giá trị hash gốc nhận được cuối cùng sẽ khác với giá trị mong đợi và bị từ chối.
Do độ phức tạp kỹ thuật cao, hiện tại số lượng tài sản được phát hành qua giao thức Taproot Asset chưa nhiều, trong đó đáng chú ý nhất là Nostr Assets Protocol – một dự án trong hệ sinh thái Bitcoin kết hợp Nostr, Taproot Asset và Lightning Network. Token khởi chạy đầu tiên của nó gồm $Trick và $Treat, mỗi loại 210 triệu chiếc, hiện chỉ có 20% được phân phát qua airdrop, phần còn lại đang được giữ bởi đội ngũ Nostr Assets. $Trick và $Treat là tài sản được phát hành qua giao thức Taproot Asset; đội ngũ Nostr Assets cho biết họ sẽ phát triển phương thức công khai khắc ghi trong tương lai, để người dùng có thể tự do triển khai và khắc ghi token theo giao thức Taproot Asset trên nền tảng dự án.
Tuy nhiên, Taproot Asset không phải là giải pháp hoàn hảo. Về mặt kỹ thuật, nó quá phức tạp, điều này bất lợi cho việc người dùng hiểu và tin tưởng, có thể tiềm ẩn các lỗ hổng khó lường trước. Hơn nữa, chi phí xác minh Taproot Asset tăng theo cấp số mũ, đây là một gánh nặng đáng kể đối với cả người dùng lẫn các tổ chức bên thứ ba. Quan trọng nhất, Taproot Asset không lưu siêu dữ liệu trực tiếp trên chuỗi, do đó người dùng phải tự lưu trữ dữ liệu này cục bộ, hoặc giao cho một tổ chức trung gian kiểu Universe để lưu trữ.
5. Sau làn sóng BRC-20, các giao thức mới nổi Runestone và Taproot Asset có ưu – nhược điểm gì?
Loạt BRC-20 so với loạt Runestone
1. Lợi thế lớn nhất của các giao thức dòng Runestone so với dòng BRC-20 cũng chính là điểm yếu lớn nhất của BRC-20: dấu vết nặng nề trên chuỗi. BRC-20 tạo ra lượng lớn UTXO bỏ đi, bởi vì giao thức BRC-20 sử dụng mô hình tài khoản để duy trì sổ cái – tức là phải theo dõi mỗi "tài khoản" có bao nhiêu tài sản, do đó mỗi lần chuyển nhượng, người sở hữu đều phải ghi lại "Transfer" để xác định rõ số lượng cần chuyển tới địa chỉ đích. Trong khi đó, các giao thức dòng Runestone sử dụng mô hình UTXO tương tự Bitcoin để duy trì sổ cái – tức là khi chuyển nhượng, sẽ ghi rõ số lượng chuyển tới địa chỉ đích và số lượng hoàn lại cho bản thân. Thiết kế này có hai lợi ích: một là giảm đáng kể dấu vết trên chuỗi, làm giảm ô nhiễm của giao thức phát hành tài sản đối với chuỗi Bitcoin; hai là đối với các bộ chỉ mục ngoài chuỗi (Indexer), chi phí duy trì sổ cái thấp hơn và thao tác đơn giản hơn.
2. Các giao thức dòng Runestone thuận lợi hơn cho việc phát hành quy mô lớn dưới dạng airdrop. Điều này không hẳn là điều các "tay cờ bạc" muốn thấy, nhưng có thể là điều các nhà đầu tư tổ chức mong muốn. Tuy nhiên, điều này không tuyệt đối; ví dụ, Pipe Protocol cũng hỗ trợ hình thức công khai khắc ghi mà các "tay cờ bạc" yêu thích.
3. Dòng BRC-20 có không gian lưu trữ lớn hơn. Dựa trên giao thức Ordinals, dòng BRC-20 lưu dữ liệu vào trường chứng kiến của đầu vào giao dịch, và các thông tin này đều được hưởng chiết khấu witness. Về lý thuyết, miễn là dữ liệu đưa vào trường chứng kiến đủ lớn, có thể tạo ra một giao dịch gần 4MB (NFT Ordinals lớn nhất có kích thước 3,94MB, gần chiếm trọn một khối). Với kỹ thuật inscription đệ quy, có thể tạo ra tài sản không đồng nhất lớn hơn nữa. Trong khi đó, dòng Runestone sẽ bị giới hạn bởi op_return với dung lượng 80KB, điều này gây hạn chế nghiêm trọng khi phát hành tài sản không đồng nhất, thậm chí khi phát hành tài sản đồng nhất cũng không thể thực hiện giao dịch quy mô lớn một lần.
Giao thức Taproot Asset so với hai dòng trước
Thiết kế phức tạp của Taproot Asset nhằm giảm dấu vết trên chuỗi và tương thích với Lightning Network, nó mang một sứ mệnh hoàn toàn khác biệt. Tuy nhiên, với tư cách là một giao thức mã nguồn mở, miễn là có thể, nó sẽ bị các "tay cờ bạc" thổi phồng. Vì vậy, ở đây chỉ so sánh Taproot Asset với hai dòng trước trên khía cạnh này.
1. Giống hai dòng trước, Taproot Asset cũng cần引入第三方信任 – hai dòng trước cần tin tưởng vào bộ chỉ mục ngoài chuỗi, còn Taproot Asset cần tin tưởng vào hệ thống Universe lưu trữ và xác minh siêu dữ liệu. Tuy nhiên có sự khác biệt: cấu trúc dữ liệu của Taproot Asset được thiết kế để đảm bảo tính đơn giản và đáng tin cậy trong xác minh của Universe. Tuy nhiên, do độ phức tạp của Taproot Asset khiến người dùng khó hiểu, khó tin tưởng, chi phí xác minh của Universe vẫn còn bất định. Hơn nữa, việc xây dựng bộ chỉ mục ngoài chuỗi cho BRC-20 đã được đầu tư rất lớn. Vì vậy có thể suy đoán rằng, trong ngắn hạn, Universe của Taproot Asset do xây dựng chậm và người dùng chấp nhận chậm, nên tổng chi phí cao hơn. Nhưng về dài hạn, tổng chi phí của Universe Taproot Asset có thể thấp hơn dòng BRC-20.
2. Lightning Labs trong quá trình phát triển đã chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt kỹ thuật để Taproot Asset tích hợp với Lightning Network – đây là lợi thế lớn nhất của Taproot Asset so với hai dòng trước. Tài sản Taproot Asset có thể giao dịch trên Lightning Network, điều này tiếp tục giảm dấu vết trên chuỗi, không đẩy phí mạng Bitcoin lên cao, và giúp người giao dịch không phải chịu phí giao dịch cao. Trong khi đó, dòng BRC-20 hiện nay vừa khiến phí mạng Bitcoin đắt đỏ, vừa khiến người dùng khi giao dịch tài sản BRC-20 có thể phải chịu phí giao dịch vượt quá 10 USD một lần do ví chứa quá nhiều UTXO rời rạc.
3. Tương tự Runestone, giao thức Taproot Asset thuận lợi hơn cho việc phát hành quy mô lớn dưới dạng airdrop. Nhưng cũng không tuyệt đối; ví dụ, Nostr Asset Protocol cam kết hỗ trợ hình thức công khai khắc ghi.
4. Tuy nhiên, giao thức Taproot Asset kém hơn hai dòng trước và giao thức Ordinals trong khả năng phát hành tài sản không đồng nhất. Như Elon Musk từng công nhận, hai dòng trước và Ordinals đều ghi dữ liệu trực tiếp lên blockchain – từng điểm ảnh của mỗi bức ảnh đều được ghi vào blockchain. Trong khi đó, tài sản không đồng nhất phát hành qua Taproot Asset chỉ cam kết lên chuỗi, còn dữ liệu cụ thể được lưu cục bộ hoặc bởi Universe; nếu vì bất kỳ lý do gì mà dữ liệu bị mất, thì giá trị hash đã cam kết trên chuỗi sẽ trở nên vô nghĩa.
6. Tổng kết
Sự khác biệt chính giữa các giao thức siêu dữ liệu khác nhau nằm ở vị trí ghi dữ liệu, phương pháp ghi dữ liệu và cách thức duy trì sổ cái trên blockchain. Những khác biệt này quyết định đặc điểm riêng của từng giao thức. Các giao thức ghi dữ liệu vào trường chứng kiến, như dòng BRC-20, tuy có không gian dữ liệu dồi dào nhưng lại để lại dấu vết nặng nề trên chuỗi, đồng thời mô hình tài khoản của chúng tạo ra lượng lớn UTXO bỏ đi, gây gánh nặng cho các nút. Các giao thức ghi dữ liệu vào op_return, như Runestone hay Pipe, đã cải thiện được vấn đề này. Giao thức Taproot Asset, với việc cam kết dữ liệu lên chuỗi, có dấu vết trên chuỗi sạch nhất, nhưng lại quá phức tạp về mặt kỹ thuật, gây khó khăn cho người dùng trong việc hiểu và tin tưởng.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@PSETrading
