Hơi nước, thép và trí tuệ nhân tạo vô hạn
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Hơi nước, thép và trí tuệ nhân tạo vô hạn
Chúng ta vẫn đang ở giai đoạn "cối xay nước" của AI, cố nhồi nhét robot trò chuyện vào các quy trình làm việc được thiết kế cho con người.
Chuyên sâu báo cáo Web3Bài viết: Ivan Zhao, CEO của Notion
Biên dịch: AididiaoJP, Foresight News
Mỗi thời đại đều được định hình bởi những nguyên liệu công nghệ độc đáo riêng. Thép đã tạo nên Thời đại Gilded, bán dẫn đã mở ra Kỷ nguyên số. Ngày nay, trí tuệ nhân tạo xuất hiện dưới dạng trí tuệ vô hạn. Lịch sử cho chúng ta thấy: ai nắm giữ nguyên liệu, người đó sẽ định nghĩa thời đại.
Ảnh trái: Andrew Carnegie thời trẻ cùng em trai. Ảnh phải: Nhà máy thép ở Pittsburgh trong Thời đại Gilded.
Vào những năm 1850, Andrew Carnegie vẫn chỉ là một nhân viên điện tín chạy trên những con phố lầy lội ở Pittsburgh, khi ấy cứ mười người Mỹ thì có sáu người làm nông dân. Chỉ sau hai thế hệ, Carnegie và các đồng nghiệp của ông đã kiến tạo nên thế giới hiện đại, ngựa nhường chỗ cho đường sắt, ánh nến nhường chỗ cho đèn điện, sắt nhường chỗ cho thép.
Từ đó trở đi, lao động chuyển từ nhà máy sang văn phòng. Hiện tại tôi đang điều hành một công ty phần mềm ở San Francisco, xây dựng công cụ cho hàng ngàn lao động tri thức. Trong thị trấn công nghệ này, ai cũng đang nói về trí tuệ nhân tạo tổng quát (AGI), nhưng phần lớn trong số hai tỷ lao động văn phòng vẫn chưa cảm nhận được sự hiện diện của nó. Không lâu nữa, công việc tri thức sẽ trông như thế nào? Điều gì sẽ xảy ra khi trí tuệ không bao giờ nghỉ ngơi được tích hợp vào cấu trúc tổ chức?
Phim ảnh đầu kỳ thường giống như vở kịch sân khấu, một máy quay phim hướng thẳng vào sân khấu.
Tương lai thường khó dự đoán vì nó luôn ngụy trang thành quá khứ. Những cuộc gọi đầu tiên ngắn gọn như điện tín, phim ảnh đầu tiên giống như bản ghi của một vở kịch sân khấu. Như Marshall McLuhan từng nói: "Chúng ta luôn lái xe tiến về phía trước bằng cách nhìn qua kính chiếu hậu."
Ngày nay, hình thức AI phổ biến nhất vẫn trông giống như công cụ tìm kiếm Google ngày xưa. Trích dẫn McLuhan: "Chúng ta luôn tiến về tương lai thông qua kính chiếu hậu." Hôm nay, chúng ta thấy những chatbot AI bắt chước ô tìm kiếm của Google. Chúng ta đang chìm sâu trong giai đoạn chuyển tiếp khó chịu vốn luôn xuất hiện trong mọi cuộc cách mạng công nghệ.
Tôi không có tất cả câu trả lời cho tương lai sẽ ra sao. Nhưng tôi thích dùng vài ẩn dụ lịch sử để suy nghĩ về cách AI hoạt động ở các cấp độ khác nhau: cá nhân, tổ chức và toàn bộ nền kinh tế.
Cá nhân: Từ xe đạp đến ô tô
Dấu hiệu ban đầu có thể thấy ở nhóm "người thực hành cao cấp" trong lao động tri thức – lập trình viên.
Đồng sáng lập của tôi, Simon, từng là một "lập trình viên mười lần hiệu quả", nhưng gần đây anh hiếm khi tự tay viết mã. Đi ngang qua bàn làm việc của anh, bạn sẽ thấy anh đang đồng thời điều phối ba hay bốn trợ lý lập trình AI. Những trợ lý này không chỉ gõ nhanh hơn mà còn biết suy nghĩ, khiến anh trở thành một kỹ sư hiệu suất tăng 30 đến 40 lần. Anh thường lên danh sách nhiệm vụ trước bữa trưa hoặc trước khi đi ngủ, để AI tiếp tục làm việc khi anh rời khỏi. Anh đã trở thành một quản lý với trí tuệ vô hạn.
Một nghiên cứu về hiệu suất vận động trong tạp chí Scientific American thập niên 1970 đã truyền cảm hứng cho Steve Jobs tạo ra ẩn dụ nổi tiếng "xe đạp của tư duy". Tuy nhiên, trong vài thập kỷ kể từ đó, chúng ta vẫn đang "đạp xe đạp" trên xa lộ thông tin.
Trong những năm 1980, Steve Jobs gọi máy tính cá nhân là "xe đạp của tư duy". Mười năm sau, chúng ta xây dựng "xa lộ thông tin" mang tên Internet. Nhưng ngày nay, phần lớn công việc tri thức vẫn phụ thuộc vào sức người. Điều này giống như chúng ta vẫn đang đạp xe đạp trên xa lộ.
Với trợ lý AI, những người như Simon đã nâng cấp từ đạp xe đạp sang lái ô tô.
Bao giờ những loại lao động tri thức khác mới có thể "lái ô tô"? Có hai vấn đề cần giải quyết.
Tại sao trợ lý tri thức AI lại khó hơn so với trợ lý lập trình? Vì công việc tri thức phân mảnh hơn và khó xác minh hơn.
Thứ nhất là tình huống bị phân mảnh. Trong lập trình, công cụ và ngữ cảnh thường tập trung tại một nơi: môi trường phát triển tích hợp, kho mã nguồn, cửa sổ dòng lệnh. Nhưng công việc tri thức thông thường lại rải rác trên hàng chục công cụ. Hãy tưởng tượng một trợ lý AI cố gắng soạn thảo bản giới thiệu sản phẩm: nó cần trích xuất thông tin từ chuỗi thảo luận trên Slack, tài liệu chiến lược, dữ liệu quý trước trên bảng điều khiển, và cả ký ức tổ chức chỉ tồn tại trong đầu một người nào đó. Hiện tại, con người đóng vai keo dán, ghép mọi thứ lại bằng cách sao chép-dán và chuyển đổi giữa các tab trình duyệt. Miễn là ngữ cảnh chưa được tích hợp, trợ lý AI sẽ chỉ bị giới hạn trong những ứng dụng hẹp.
Yếu tố thứ hai còn thiếu là khả năng xác minh. Lập trình có một đặc tính kỳ diệu: bạn có thể kiểm tra và xác minh qua lỗi. Các nhà phát triển mô hình tận dụng điều này để đào tạo AI lập trình tốt hơn thông qua học tăng cường và các phương pháp khác. Nhưng làm thế nào để xác minh một dự án được quản lý tốt hay một bản ghi nhớ chiến lược có xuất sắc hay không? Chúng ta vẫn chưa tìm ra cách cải thiện mô hình công việc tri thức tổng quát. Do đó, con người vẫn cần ở trong vòng lặp để giám sát, định hướng và minh họa thế nào là "tốt".
Luật Cờ Đỏ năm 1865 yêu cầu ô tô khi lưu thông trên đường phải có một người cầm cờ đi bộ phía trước (luật này bị bãi bỏ năm 1896).
Thực tiễn trợ lý lập trình năm nay cho thấy rằng "con người trong vòng lặp" không phải lúc nào cũng lý tưởng. Điều này giống như bắt con người kiểm tra từng con bu-lông trên dây chuyền sản xuất, hoặc đi bộ phía trước ô tô để dọn đường (xem Luật Cờ Đỏ năm 1865). Chúng ta nên để con người đứng ở vị trí cao hơn để giám sát vòng lặp, chứ không phải ở bên trong. Một khi ngữ cảnh được tích hợp và công việc trở nên có thể xác minh, hàng tỷ người lao động sẽ chuyển từ "đạp xe đạp" sang "lái ô tô", rồi từ "lái ô tô" tiến tới "tự lái".
Tổ chức: Thép và hơi nước
Công ty là phát minh hiện đại, chúng càng mở rộng quy mô thì hiệu suất càng giảm, cuối cùng chạm đến giới hạn.
Sơ đồ tổ chức của Công ty Đường sắt New York and Erie năm 1855. Công ty hiện đại cùng sơ đồ tổ chức của nó phát triển theo sự tiến hóa của các công ty đường sắt, vốn là doanh nghiệp đầu tiên cần phối hợp hàng ngàn người ở khoảng cách xa.
Hàng trăm năm trước, phần lớn công ty chỉ là những xưởng nhỏ vài chục người. Ngày nay chúng ta có những tập đoàn đa quốc gia với hàng trăm nghìn nhân viên. Cơ sở hạ tầng giao tiếp dựa vào các cuộc họp và bộ não con người để kết nối thông tin, đang chịu tải trọng tăng theo cấp số mũ. Chúng ta cố gắng giải quyết bằng phân cấp, quy trình và tài liệu, nhưng điều này chẳng khác nào dùng gỗ để xây tòa nhà chọc trời – dùng công cụ quy mô con người để giải quyết vấn đề quy mô công nghiệp.
Hai ẩn dụ lịch sử cho thấy tương lai có thể khác biệt ra sao khi tổ chức sở hữu nguyên liệu công nghệ mới.
Kỳ tích của thép: Tòa nhà Woolworth ở New York hoàn thành năm 1913 từng là tòa nhà cao nhất thế giới.
Thứ nhất là thép. Trước khi có thép, các tòa nhà thế kỷ 19 bị giới hạn ở sáu đến bảy tầng. Sắt tuy chắc nhưng giòn và nặng; tăng thêm tầng, cấu trúc sẽ sập dưới trọng lượng chính nó. Thép thay đổi tất cả. Nó chắc chắn và dẻo dai, khung nhẹ hơn, tường mỏng hơn, các tòa nhà vọt lên hàng chục tầng, kiến trúc kiểu mới vì thế trở nên khả thi.
AI chính là "thép" của tổ chức. Nó có tiềm năng duy trì sự mạch lạc ngữ cảnh trong mọi luồng công việc, đưa ra quyết định khi cần mà không gây nhiễu. Giao tiếp con người không cần phải đóng vai trò như bức tường chịu lực nữa. Cuộc họp căn chỉnh hai giờ mỗi tuần có thể rút xuống còn năm phút đánh giá bất đồng bộ; quyết định cấp quản lý cần ba tầng phê duyệt có lẽ sẽ hoàn thành trong vài phút. Các công ty có thể thật sự mở rộng quy mô mà tránh được sự suy giảm hiệu suất mà chúng ta từng coi là điều tất yếu.
Cối xay gió vận hành bằng tua-bin nước. Năng lượng nước mạnh nhưng không ổn định, bị giới hạn bởi địa điểm và mùa vụ.
Câu chuyện thứ hai về động cơ hơi nước. Trong giai đoạn đầu Cách mạng Công nghiệp, các nhà máy dệt đầu tiên được xây cạnh sông, dùng tua-bin nước để vận hành. Khi động cơ hơi nước xuất hiện, chủ nhà máy ban đầu chỉ đơn giản thay tua-bin nước bằng động cơ hơi nước, mọi thứ khác vẫn như cũ, năng suất tăng trưởng hạn chế.
Sự đột phá thực sự xảy ra khi các chủ nhà máy nhận ra họ có thể hoàn toàn thoát khỏi sự ràng buộc của nguồn nước. Họ xây các nhà máy lớn hơn gần công nhân, cảng biển và nguyên liệu, đồng thời thiết kế lại bố cục xung quanh động cơ hơi nước (sau này điện được phổ cập, các chủ nhà máy tiếp tục thoát khỏi trục động lực trung tâm bằng cách phân tán các động cơ nhỏ khắp nhà máy để cung cấp năng lượng cho từng máy khác nhau). Năng suất bùng nổ, Cách mạng Công nghiệp lần thứ hai thực sự khởi phát.
Bản khắc gỗ năm 1835 của Thomas Allom miêu tả một nhà máy dệt ở Lancashire, Anh, vận hành bằng động cơ hơi nước.
Chúng ta vẫn đang ở giai đoạn "thay tua-bin nước". Việc nhét cứng chatbot AI vào các quy trình làm việc được thiết kế cho con người cho thấy chúng ta chưa tưởng tượng lại tổ chức sẽ ra sao khi các ràng buộc cũ biến mất và công ty có thể vận hành nhờ trí tuệ vô hạn làm việc ngay cả khi bạn đang ngủ.
Tại công ty Notion của tôi, chúng tôi liên tục thử nghiệm. Ngoài 1000 nhân viên, hiện nay có hơn 700 trợ lý AI đang xử lý các công việc lặp lại: ghi chép cuộc họp, trả lời câu hỏi để tích hợp tri thức nhóm, xử lý yêu cầu IT, ghi nhận phản hồi khách hàng, hỗ trợ nhân viên mới làm quen với phúc lợi, viết báo cáo trạng thái hàng tuần để tránh sao chép-dán thủ công... Đây mới chỉ là những bước đi chập chững. Tiềm năng thực sự chỉ bị giới hạn bởi trí tưởng tượng và quán tính của chúng ta.
Nền kinh tế: Từ Florence đến các siêu đô thị
Thép và hơi nước không chỉ thay đổi kiến trúc và nhà máy, mà còn cả thành phố.
Cho đến vài trăm năm trước, thành phố vẫn mang quy mô con người. Bạn có thể đi bộ xuyên qua Florence trong bốn mươi phút, nhịp sống được định đoạt bởi khoảng cách đi bộ và phạm vi truyền âm thanh của con người.
Sau đó, kết cấu thép làm cho các tòa nhà chọc trời trở nên khả thi; đường sắt chạy bằng hơi nước kết nối trung tâm thành phố với vùng ngoại ô; thang máy, tàu điện ngầm, xa lộ lần lượt xuất hiện. Quy mô và mật độ thành phố tăng vọt – Tokyo, Trùng Khánh, Dallas.
Chúng không đơn thuần là Florence phóng to, mà là lối sống hoàn toàn mới. Siêu đô thị gây mất phương hướng, ẩn danh, khó kiểm soát. Sự "khó nhận dạng" này là cái giá của quy mô. Nhưng chúng cũng mang lại nhiều cơ hội hơn, tự do hơn, hỗ trợ nhiều người tham gia nhiều hoạt động theo nhiều tổ hợp đa dạng hơn – điều mà các thành phố Phục hưng quy mô con người không thể đạt được.
Tôi cho rằng nền kinh tế tri thức sắp trải qua sự chuyển đổi tương tự.
Ngày nay, công việc tri thức chiếm gần một nửa GDP của Mỹ, nhưng cách vận hành phần lớn vẫn dừng ở quy mô con người: các đội vài chục người, luồng công việc phụ thuộc vào nhịp độ họp và email, các tổ chức trên trăm người thì khó duy trì... Chúng ta vẫn đang dùng đá và gỗ để xây "Florence".
Khi trợ lý AI được triển khai quy mô lớn, chúng ta sẽ xây "Tokyo", các tổ chức gồm hàng ngàn AI và con người; luồng công việc vận hành liên tục xuyên múi giờ, không cần chờ ai thức dậy để tiếp tục; các quyết định được tổng hợp với mức độ tham gia phù hợp của con người.
Đó sẽ là trải nghiệm khác biệt: nhanh hơn, đòn bẩy mạnh hơn, nhưng ban đầu cũng gây chóng mặt hơn. Nhịp độ họp định kỳ hàng tuần, hoạch định theo quý, đánh giá theo năm có thể không còn phù hợp, những nhịp độ mới sẽ xuất hiện. Chúng ta sẽ mất đi một chút rõ ràng, nhưng sẽ giành lại được quy mô và tốc độ.
Vượt qua tua-bin nước
Mỗi loại nguyên liệu công nghệ đòi hỏi con người ngừng nhìn thế giới qua kính chiếu hậu và bắt đầu tưởng tượng một thế giới mới. Carnegie nhìn vào thép và thấy đường chân trời thành phố; các chủ nhà máy Lancashire nhìn vào động cơ hơi nước và thấy xưởng sản xuất nằm xa dòng sông.
Chúng ta vẫn đang ở "giai đoạn tua-bin nước" của AI, nhét cứng chatbot vào các luồng công việc được thiết kế cho con người. Chúng ta không nên chỉ hài lòng khi AI đóng vai trò phụ lái, mà cần bắt đầu tưởng tượng: khi tổ chức con người được củng cố bằng thép, khi công việc vụn vặt được giao cho trí tuệ không bao giờ nghỉ ngơi, công việc tri thức sẽ trông như thế nào.
Thép, hơi nước và trí tuệ vô hạn. Đường chân trời tiếp theo đang ở phía trước, chờ chúng ta tự tay xây dựng.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@ivanhzhao
