Khám phá Bitcoin Layer-2: Lừa đảo hay mô hình mới?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Khám phá Bitcoin Layer-2: Lừa đảo hay mô hình mới?
Thấy nhu cầu, lấp đầy nhu cầu, nếu thị trường cần hành được chế biến theo một cách nhất định, trong một số món ăn nhất định, thì chúng sẽ có.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Duncan
Biên dịch: TechFlow
Mặc dù các rune đang chiếm trọn ánh đèn sân khấu, những nhà phát triển Bitcoin vẫn đang miệt mài làm việc —— nhằm tạo ra một sinh vật Frankenstein (nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết "Frankenstein" của Mary Shelley) trên nền tảng blockchain được tin cậy nhất thế giới. Vì Bitcoin có thể tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau, bạn có thể nghĩ rằng lớp thứ hai của Bitcoin chỉ là một chiêu trò của các công ty đầu tư mạo hiểm chứ không phải là điểm tiên phong trong tiến hóa tài chính.
Tuy nhiên, thưa quý độc giả, xin lưu ý rằng Bitcoin phong phú hơn rất nhiều so với nhận thức thông thường.
Ví dụ ư? Được thôi. Bitcoin giống như một củ hành tây, có nhiều lớp tầng.
Trong bối cảnh hiện nay, L2 của Bitcoin là một câu chuyện mới nổi, hứa hẹn đưa Bitcoin vào lĩnh vực tài chính phi tập trung (DeFi), mang lại lợi nhuận hấp dẫn cho người dùng. Nhưng cũng giống như hành tây, có nhiều loại khác nhau và cách chế biến chúng là điều quan trọng. Liệu các công nghệ cao cấp sẽ thu hút người dùng mới, hay chỉ đơn thuần là thu hút thêm những người nắm giữ Bitcoin?
Vấn đề ở Layer là gì?
Khi nói đến lớp thứ hai (Layer-2) trong phát triển blockchain, chúng ta thường nghĩ đến khả năng mở rộng: Làm thế nào để Bitcoin trở nên nhanh hơn, tốt hơn và mạnh mẽ hơn? Bitcoin vốn dĩ khá chậm, và mục đích cơ bản của nó ngoài chức năng lưu trữ giá trị là chuyển tiền ngang hàng (P2P). Khi nói về lớp thứ hai, chúng ta đang nói đến việc sử dụng Bitcoin một cách ý nghĩa hơn, ví dụ như trong các hợp đồng thông minh, thực hiện giao dịch trong thời gian hợp lý và hiệu quả.
Chức năng này đã tồn tại trên các lớp thứ hai của Ethereum như Optimism và Arbitrum – nơi các giao dịch được xử lý theo lô và sau đó gửi lại lên mạng chính. Các nhà phát triển lớp thứ hai của Bitcoin đã sáng tạo khi tiếp thu các khái niệm này và áp dụng chúng theo nhiều mức độ phức tạp khác nhau.
Nhìn từ tổng thể, về mặt khái niệm thì giống nhau: các giải pháp lớp thứ hai của Bitcoin đều hướng tới việc mở rộng khả năng ứng dụng của Bitcoin.
Các nhà phát triển chuẩn bị lớp thứ hai của Bitcoin như thế nào?
Hãy tưởng tượng cách bạn nấu hành tây. Nó có thể làm tăng hương vị cho món ăn, đóng vai trò then chốt hoặc trở thành tâm điểm. Đối với lớp thứ hai của Bitcoin, các nhà phát triển cũng đang cân nhắc cách tận dụng Bitcoin. Họ sẽ giữ mọi thứ đơn giản, hay xây dựng một giải pháp tùy chỉnh hoàn chỉnh?
Thực tế cho thấy các giải pháp có thể khác biệt rất lớn về mặt kỹ thuật. May mắn thay, tôi đã tổng hợp một thực đơn, nêu bật một số "món ăn" tiêu biểu mà tôi lựa chọn.
Ngắn gọn và ngọt ngào: Citrea
Ở phần ngắn gọn và ngọt ngào, tôi xin giới thiệu Citrea. Các giải pháp khác thuộc nhóm này gồm Stacks, Build on Bitcoin (BOB) và SatoshiVM. Trọng tâm của họ là các yếu tố cốt lõi của lớp thứ hai: mở rộng không gian khối (blockspace) và sử dụng hợp đồng thông minh. Nghe có vẻ cao cấp, nhưng không quá điên rồ.
Citrea là một Rollup ZK (zero-knowledge) được thiết kế để mở rộng không gian khối của Bitcoin. Với tư cách là một Rollup, nó kế thừa tính bảo mật từ Bitcoin và xử lý giao dịch theo lô trên Bitcoin thông qua BitVM, đồng thời xác thực các bằng chứng tính hợp lệ.
Citrea còn sử dụng cơ chế neo hai chiều (two-way peg) giữa Bitcoin và chính nó, đồng thời tương thích với Máy ảo Ethereum (EVM) thông qua BitVM, cho phép xử lý hợp đồng thông minh bên ngoài chuỗi (off-chain) với khả năng Turing-complete.
Đáng chú ý, Citrea là một Rollup chứ không phải sidechain – giống như tỏi và hành tuy cùng họ nhưng hoàn toàn khác nhau. Mục tiêu của nó là mở rộng không gian khối chứ không phải thông lượng giao dịch – tức là tập trung vào việc lưu trữ dữ liệu blockchain hiệu quả hơn, thay vì số lượng giao dịch được xử lý trên lớp thứ hai.
Trong trường hợp Citrea, các bằng chứng hợp lệ được ghi khắc trực tiếp lên Bitcoin, cho phép dễ dàng gộp các lô giao dịch. Một điểm khác biệt quan trọng là các ghi chú này được xác thực theo cách lạc quan (optimistic), tức là mọi giao dịch đều được coi là hợp lệ trừ khi có bằng chứng ngược lại, và sử dụng các biện pháp chống gian lận để ngăn chặn giao dịch bất hợp pháp.
Vậy ZK đóng vai trò gì ở đây? Thứ nhất, dữ liệu giao dịch không được đăng tải trực tiếp lên Bitcoin, mà chỉ các bằng chứng được ghi lại. Điều này giúp bảo vệ một phần quyền riêng tư cho người dùng trên Citrea và các lớp thứ hai Bitcoin khác sử dụng mô hình tương tự.
Thứ hai, có một cây cầu tối thiểu sự tin cậy giữa Citrea và Bitcoin, cho phép neo hai chiều, trong đó việc rút tiền chỉ được thực hiện khi có bằng chứng ZK hợp lệ. Citrea sử dụng ZK-STARK (Zero-Knowledge Succinct Non-interactive Arguments of Knowledge) để xác thực đệ quy các bằng chứng gộp trên các client nhẹ.
Điều này nghe giống như “mùi vị của hành tây do các hợp chất sulfoxide điều khiển” – nghe như vô nghĩa đối với người dùng bình thường. Có rất nhiều chi tiết kỹ thuật quan trọng, nhưng trên thực tế, sức hấp dẫn của giải pháp này nằm ở sự đơn giản.
Nếu chúng ta coi Citrea như một Rollup khác, giống như zkSync, Arbitrum hay Optimism, thì tất cả các thành phần nghe có vẻ hoa mỹ kia sẽ dễ tiêu hóa hơn. Tất nhiên, nó không hoàn toàn giống nhau, đặc biệt về mặt kỹ thuật; đây chỉ là một phép so sánh lỏng lẻo để dễ hiểu. Hãy tưởng tượng, khi bạn dùng nó trên Ethereum, bạn không cần giao Bitcoin của mình cho bên thứ ba, mà sử dụng Bitcoin gốc trực tiếp trên Citrea: bạn chỉ cần tin vào mã nguồn mở. Đó là một điểm hấp dẫn mạnh mẽ.
Tùy chỉnh riêng cho bạn: Bison
Khi nói đến việc sử dụng Bitcoin gốc, một số nhóm theo đuổi cách tiếp cận khác biệt. Thực tế, có khá nhiều giải pháp dựa vào EVM để triển khai DeFi. Bison Labs giải quyết vấn đề này thông qua bộ sản phẩm Bison, bao gồm Bison Network, Bison OS và Bison Prover.
Bison đưa ra một phép so sánh riêng: Bison đối với Bitcoin giống như Starknet đối với Ethereum. Giống như Citrea (và một số giải pháp khác), các ghi chú trên mạng Bitcoin được tận dụng như một lớp sẵn sàng dữ liệu (data availability layer), tăng cường tính bất biến và cho phép truy xuất dữ liệu từ chuỗi dễ dàng hơn. Họ cũng sử dụng phương pháp ZK-STARK (Zero-Knowledge Scalable Transparent ARguments of Knowledge) để thực hiện Rollup.
Bison Network sở hữu các thành phần nội tại gồm khả năng Rollup và hợp đồng thông minh. Các thành phần này bao gồm logic Dapp lớp 2, trình sắp xếp (sequencer), hợp đồng token và hợp đồng cầu nối. Về bản chất, chúng ta có thể coi Bison như một dạng "DeFi Bitcoin gốc" nâng cao, thay vì phụ thuộc vào EVM để xử lý công việc.
Xét theo góc độ nấu ăn, Bison gợi ý thêm hành sống vào món ăn thay vì luôn xào với dầu ô liu, “bởi vì như vậy sẽ ngon hơn”.
Trong món ăn của bạn có một con nhện: Botanix
Một số nhóm khác lại tiếp cận hoàn toàn khác để tận dụng Bitcoin gốc. Nếu bạn đang tìm kiếm điều gì đó mới lạ, Botanix là một lựa chọn thú vị, khi đề xuất triển khai cơ chế Proof-of-Stake (PoS) trên lớp thứ hai riêng của nó. Đúng vậy, điều này là mới.
Proof-of-Stake trên Bitcoin khác với các mạng PoS khác, vốn phân phối lợi tức cho người nắm giữ thông qua lạm phát, thưởng khối hoặc cả hai.
Trong Botanix, người nắm giữ khóa Bitcoin của họ và tạo ra doanh thu từ phí giao dịch cơ bản, phí ưu tiên, và khoản “phí hạ cánh” khi người dùng muốn cầu nối từ Botanix về Bitcoin. Về lý thuyết, phần thưởng cơ bản cho mỗi khối Botanix là 0. Điều này có nghĩa Botanix thu được lợi ích cực lớn từ việc gia tăng người dùng.
Botanix bảo vệ Bitcoin đã khóa trong một kiến trúc gọi là “chuỗi nhện (Spiderchain)”.
Spiderchain là “một chuỗi liên tục các chữ ký đa lớp giữa các Orchestrator của Botanix”, về cơ bản là các “nút đầy đủ” của giao thức Botanix. Tại mỗi khối Bitcoin, một chữ ký đa lớp mới được tạo ra giữa các Orchestrator hợp lệ được chọn ngẫu nhiên.
Orchestrator không thể truy cập Bitcoin trong chữ ký đa lớp nếu không đạt đa số chữ ký, và số lượng chữ ký này phụ thuộc vào lượng Bitcoin mà họ đã đặt cược — nói cách khác, họ phải kiểm soát ít nhất 1/3 lượng Bitcoin đặt cược. Mô hình bảo mật này có nghĩa là khi mạng càng phi tập trung hơn, khi ngày càng nhiều Orchestrator tham gia, mạng sẽ càng an toàn hơn.
Bây giờ, điều quan trọng cần lưu ý là Bitcoin “gốc” tồn tại trên Spiderchain. Toàn bộ Bitcoin lưu trữ trong phần EVM của Botanix đều là Bitcoin tổng hợp (synthetic). Nếu người dùng Alice cầu nối từ Bitcoin sang Botanix, Bitcoin của cô sẽ bị khóa trên Spiderchain, và cô sẽ nhận được Bitcoin tổng hợp để sử dụng trên EVM của Botanix.
Khi cô muốn cầu nối ngược lại về Bitcoin, Bitcoin tổng hợp sẽ bị tiêu hủy và cô sẽ lấy lại Bitcoin của mình từ Spiderchain. Quá trình này lần lượt được gọi là “peg-in” và “peg-out”, bởi vì lượng cung phải duy trì tỷ lệ 1:1.
Botanix thực sự độc đáo — giống như ăn nhện vậy? Tôi không biết. Có thể rất kinh khủng, hoặc cũng có thể là món ngon nhất tôi từng thử. Điều tôi biết chắc chắn là, nó chắc chắn được nấu bằng hành tây.
Chúng trùng lặp ở đâu?
Tới thời điểm này, bạn có thể nghĩ: Lại hành tây à? Câu trả lời là có, bài viết này tràn ngập các phép ẩn dụ về hành tây.
Tương tự vậy, có một số thành phần chính tồn tại trong nhiều giải pháp lớp thứ hai của Bitcoin. Điểm chung nổi bật nhất là việc sử dụng BitVM và sử dụng các ghi chú như lớp sẵn sàng dữ liệu.
Về mặt kỹ thuật, BitVM là thứ cho phép kích hoạt các bằng chứng gian lận (fraud proofs) trên Bitcoin. Việc tính toán thông qua BitVM chỉ đơn giản là xác thực, tương tự như optimistic Rollup, nhưng lại bao gồm các yếu tố thường thuộc về zero-knowledge Rollup, như ẩn giấu chi tiết giao dịch và sử dụng cầu nối tối thiểu sự tin cậy.
Bạn cũng sẽ nhận thấy rằng hầu hết các giải pháp lớp thứ hai đều tận dụng khả năng tương thích EVM để sử dụng chức năng hợp đồng thông minh và đội ngũ nhà phát triển hiện có trên Ethereum.
Bạn có thể thấy một số khác biệt, ví dụ như liệu giải pháp có sử dụng token riêng hay không. Ví dụ, Merlin Chain, Map Protocol và SatoshiVM đều có token riêng. Chúng không nhất thiết dùng làm Gas, và có các ứng dụng khác nhau.
Vậy điều này có thực sự quan trọng không?
À, điều đó phụ thuộc vào món ăn bạn đang nấu, đúng không? Hành sống, hành xào, hành chiên... bạn hiểu ý tôi rồi đấy. Ở trung tâm của mọi cuộc thảo luận về lớp thứ hai này là công nghệ — vâng, điều đó quan trọng nếu bạn đang nấu ăn hoặc thậm chí đang ăn món đó. Nhưng đối với người dùng thông thường, có lẽ nó không thực sự quan trọng.
Điều này ảnh hưởng thế nào đến danh mục đầu tư của bạn? À, có thể điều này quy về trải nghiệm người dùng. Nếu Citrea khó sử dụng, mặc dù tôi cho rằng nó đơn giản và rõ ràng, thì người ta có thể sẽ không dùng nó. Bison và Botanix có thể trông đáng sợ, nhưng trong thực tế sử dụng lại mang đến trải nghiệm cách mạng.
Nhưng ngay cả trải nghiệm người dùng cũng là một lĩnh vực khoa học riêng. Đây lại là một vấn đề khác: người ta thích hành sống, hành xào, hành chiên hay hành nướng — thị trường sẽ phát triển ở nơi có nhu cầu.
Cuối cùng, lớp thứ hai của Bitcoin đại diện cho một nỗ lực nhằm thu hút người dùng rộng rãi hơn, sản phẩm sẽ đi đến nơi mà nhu cầu thị trường hướng tới. Nếu mọi người thích dùng nhện để nấu hành tây, thì tôi có tư cách gì để phán xét?
Thôi được rồi, thừa nhận rằng bài viết này đã dùng quá nhiều ẩn dụ về hành tây rồi. Để tôi tóm tắt mà không dùng hành tây nữa.
Các công nghệ phức tạp dần được đơn giản hóa theo thời gian, dẫn đến việc người dùng hiểu rõ hơn (và do đó có trải nghiệm tốt hơn), đôi khi bạn cần các giải pháp phức tạp hơn. Mọi hình thức áp dụng thường đều tốt cho danh mục đầu tư của bạn.
Khi danh mục đầu tư của bạn tăng giá trị, công nghệ thật tuyệt vời: việc áp dụng có nghĩa là công nghệ không ngừng hoàn thiện, dẫn đến sự xuất hiện của các giải pháp mới, tiềm năng phức tạp. Thông thường, nơi nào trong tiền mã hóa thu hút sự chú ý lớn hơn, sẽ có nhiều hỗ trợ phát triển hơn. Nói cách khác, danh mục đầu tư của bạn có khả năng thành công cao hơn.
Nhưng chúng ta đang nói về Bitcoin. Người ta giả định rằng các danh mục đầu tư này sẽ thành công. Điều chúng ta quan tâm là liệu công nghệ có được áp dụng hay không. Trong môi trường lớp thứ hai, chúng ta có thể thấy Bitcoin được sử dụng như một loại tiền tệ trong các bối cảnh khác nhau.
Tuy nhiên, chúng ta nên tự hỏi: Liệu quan niệm về Bitcoin như một nơi lưu trữ giá trị hay công cụ phòng hộ thị trường có quá ăn sâu đến mức không thể nghiêm túc xem xét điều này?
Ban đầu, tôi nghĩ điều này sẽ thu hút những người chỉ muốn tăng lượng Bitcoin nắm giữ. Vấn đề luôn là ai sẽ là người đầu tiên bước đi, và với những người thành công, sự mạo hiểm của họ sẽ được đền đáp hậu hĩnh. Còn với đa số, nó sẽ tiếp tục vững chắc giữ chức năng hiện tại: lưu trữ giá trị và phòng ngừa rủi ro.
Nhắc lại lần nữa, hãy nhìn vào nhu cầu, lấp đầy nhu cầu đó, nếu thị trường cần nấu hành tây theo một cách nào đó, trong một món ăn nào đó, thì chúng sẽ xuất hiện. Việc chúng có thường xuyên được ăn hay không lại là chuyện khác.
Tổng kết
Cá nhân tôi, tôi quan tâm đến các giải pháp gốc như Bison. Tôi nghĩ các giải pháp như Botanix có khả năng thích nghi thị trường, và tôi tin rằng điểm giao thoa hoàn hảo giữa hai bên có thể tồn tại ở đâu đó.
Tôi nghĩ rằng có đủ sự quan tâm từ thị trường để chứng minh cho việc phát triển, tất nhiên rồi, nhưng tôi cho rằng nó sẽ chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng vốn hóa thị trường của Bitcoin. Dù sao đi nữa, tôi tin rằng thế mạnh của lớp thứ hai Bitcoin nằm ở mối liên hệ tiềm năng với Bitcoin, mặc dù nó thú vị hơn khi so sánh với mối quan hệ với Ethereum.
Nhưng đây mới là điểm then chốt. Mặc dù lớp thứ hai của Bitcoin vẫn đang trong giai đoạn ươm mầm, nhưng nó đang nỗ lực trở thành một hệ sinh thái thực sự độc lập. Đồng thời, chúng ta nên tiếp tục theo dõi để xem các dự án này phát triển ra sao, và chúng mang lại giá trị gì cho tiền mã hóa và blockchain.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@blocmatesdotcom
