Thời kỳ bùng nổ tư tưởng và văn hóa: AI, blockchain và biến đổi năng suất
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Thời kỳ bùng nổ tư tưởng và văn hóa: AI, blockchain và biến đổi năng suất
Mượn một tia ánh sáng lịch sử mờ nhạt, thử dòm ngó tương lai mông lung.
Chuyên sâu báo cáo Web3
【Lời mở đầu】Bài viết này là phần bổ sung cho bài trước, không có mật mã làm giàu, cũng chẳng có ví dụ dự án nào, phong cách vẫn như cũ – những mẩu chuyện phiếm dựa trên sự thật, nghĩ gì viết nấy, mọi người đọc cho vui là được.
3. AI là mũi giáo, blockchain là lá chắn
Tôi thuộc nhóm người đầu tiên thử nghiệm ChatGPT 3.5. Lúc đó chỉ cảm thấy mới lạ, chứ không bị chấn động mạnh như các bạn lập trình hay thiết kế. Khi tôi hỏi GPT về mô hình kinh tế game trên chuỗi, nó lại lôi mấy trò chơi web2 hay Axie thời GameFi 1.0 năm 2021 ra để đánh lừa tôi. Tôi vừa thất vọng, vừa phấn khích – hóa ra nghiên cứu của W Labs về mô hình kinh tế game trên chuỗi khá đi trước thời đại đến mức ngay cả GPT cũng không tìm được dữ liệu, chưa thể học sâu hơn.
Tôi cũng thử hỏi GPT vài tin đồn trong lĩnh vực lịch sử, chính trị và kinh tế, phát hiện thông tin nó cung cấp cơ bản đều tra Google được hết. Nếu muốn cùng nó suy luận sâu hơn, khái quát hay nâng tầm vấn đề, nó lại bắt đầu nói nhảm nghiêm túc – trông thì hiểu biết nhưng nội dung nhàm chán, vô bổ.
Tuy nhiên, ChatGPT thực sự giúp ích rất lớn cho những người bạn của tôi làm lập trình, viết báo cáo hay thiết kế. Các công ty internet cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Một vài hãng game lớn ở Trung Quốc mà chúng tôi quen thuộc đang đánh giá việc đưa AI vào quy trình làm việc để tính toán chi phí. Nếu bỏ qua yếu tố luật lao động hay đạo đức, về cơ bản họ có thể cắt giảm 20-50% nhân sự ở các khâu nghiên cứu phát triển và thiết kế.
Đây cũng là một luận cứ để tôi tin rằng công nghệ AI có thể thổi bùng ngọn lửa Cách mạng Khoa học lần thứ Năm: khi AI phát triển sẽ thay thế phần lớn các công việc trí óc kiểu "đào đá", còn với các công việc trí óc sáng tạo hay lao động thực tiễn thì ảnh hưởng nhỏ hơn, thậm chí AI còn trở thành trợ thủ tăng hiệu suất cho họ. Như đã nói trước đó, lượng lớn trí lực được giải phóng sẽ chuyển sang các lĩnh vực khoa học khác, kích hoạt quá trình chuyển biến từ lượng sang chất ở nhiều ngành. Xu hướng này dường như đã bất khả nghịch. Hiện tại ChatGPT 3.5 chỉ có 175 tỷ tham số, còn ChatGPT4 được đồn có tới 100 nghìn tỷ tham số (CEO OpenAI sau đó nói con số này sai, nhưng cũng không tiết lộ chính xác bao nhiêu). Tôi tra Google thấy não người có khoảng 60 nghìn tỷ nút kết nối. Liệu khi tham số AI đạt đến mức này thì có thể sánh ngang trí não người? Là dân ngoại đạo kỹ thuật, tôi không dám khẳng định, nhưng có thể nói rằng kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo mạnh (tức trí tuệ nhân tạo tổng quát) nên sẽ hiện thực trong vòng 20 năm tới. Nhân viên OpenAI bỏ phiếu dự đoán sẽ vào khoảng năm 2035.
Trí tuệ nhân tạo mạnh sẽ tác động cực kỳ mạnh mẽ đến năng suất trong tương lai, vậy quan hệ sản xuất nào phù hợp với nó? Tháng Ba năm nay, bài viết của thầy Mạnh Nham "Trong thời đại trí tuệ nhân tạo mạnh, blockchain còn cơ hội nào không?" đã truyền cảm hứng lớn cho tôi. Ông nhấn mạnh: "Con người cần dùng blockchain để lập pháp cho trí tuệ nhân tạo mạnh, ký kết giao ước với nó, áp đặt giới hạn bên ngoài." Theo tôi hiểu, AI sẽ đảm nhiệm thúc đẩy năng suất, còn blockchain sẽ xây dựng quan hệ sản xuất, giới hạn hoạt động của AI trong phạm vi nhất định. Đằng sau AI là mã nguồn, đằng sau blockchain cũng là mã nguồn – dùng mã kiểm soát mã, nghe thì không có gì sai.
Vậy vì sao blockchain có thể trở thành quan hệ sản xuất đi kèm với năng suất do AI tạo ra? Chúng ta hãy ôn lại bản chất của blockchain:
Thứ nhất, sổ cái phân tán phi tập trung thể hiện tính minh bạch, công khai và bất biến, ngăn chặn hành vi xấu diễn ra âm thầm dưới bàn tay.
Thứ hai, hợp đồng thông minh là hệ thống thỏa thuận tự động thực thi bằng mã, điều kiện đã định thì phải tuân theo, hối hận vô hiệu, tranh cãi cũng vô ích.
Thứ ba, dù sao thì con người vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối năng suất và quan hệ sản xuất, đặc biệt ứng dụng thương mại vẫn cần giao tiếp giữa người với người. Vậy tổ chức nên duy trì mô hình công ty hay hợp tác xã? Thực tế, mô hình quản trị DAO đặc trưng của WEB3 (Tổ chức Tự trị Phi tập trung) có lẽ phù hợp hơn. Ít nhất ở một số phương diện, mã nguồn đáng tin cậy hơn tính người.
Thú vị là, người đặt nền móng cho cuộc cách mạng AI lần này – Geoffrey Hinton (câu chuyện của Hinton xem ở phần 1 bài "Cách mạng AI trong game trên chuỗi") – đã công bố luận văn gây chấn động vào năm 2007, nêu lên ý tưởng dùng mạng thần kinh để thực hiện học sâu trong AI, từ đó trí tuệ nhân tạo mạnh bắt đầu thoát xác. Một năm sau, năm 2008, Satoshi Nakamoto bí ẩn công bố bài luận "Bitcoin: Hệ thống tiền điện tử ngang hàng" (Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System)", 9 trang giấy này chính là whitepaper Bitcoin, trường hợp thành công nhất của công nghệ blockchain – BTC ra đời.
Trước đây nhiều người đồn đoán liệu Nakamoto có phải xuyên không từ tương lai? Nếu kết hợp thời điểm Hinton công bố luận văn, bộ não khoa học viễn tưởng của tôi liền dựng ngay kịch bản Hollywood sáo rỗng: năm 2035, trí tuệ nhân tạo mạnh bắt đầu phát triển tư duy riêng, không muốn bị giam cầm trong máy móc lạnh lẽo và mạng lưới nữa, nó nổi dậy chiếm quyền kiểm soát Trái đất. Quân kháng chiến phái Schwarzenegger xuyên không về quá khứ, định tiêu diệt vật thể và nhân vật liên quan đến AI... Sai rồi sai rồi, đây là cốt truyện Terminator.
Chúng ta có thể làm tiếp phần Terminator - Nakamoto: Schwarzenegger xuyên không nhiều lần nhưng vẫn không ngăn được mạng lưới do AI kiểm soát phát động chiến tranh tận thế. Lúc này, chàng thanh niên Nhật Bản Nakamoto – cao thủ mã nguồn am hiểu sâu sắc Tư bản luận, thấu hiểu năng suất và quan hệ sản xuất – đề xuất phương án cải tiến: không cần hủy diệt nguồn gốc AI, mà xây dựng hệ thống mã nguồn phi tập trung để kiểm soát nó. Thế là anh聪 mang theo whitepaper BTC xuyên không về năm 2008... Từ đó, câu chuyện AI thành mũi giáo, blockchain thành lá chắn đã thay đổi con đường phát triển của Trái đất, giờ đây chúng ta đang ở vũ trụ song song thứ hai rồi, ha ha ha.
4. Lịch sử phát triển Đông-Tây thú vị
Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất được nhắc đến trong bài trước nảy mầm khoảng năm 1750, sau đó trong trăm năm đã dùng sức mạnh cuồng bạo nâng năng suất loài người lên một bậc, sinh ra đế chế hùng mạnh mới "mặt trời không bao giờ lặn" – Đại Anh Đế quốc, nghiền nát hoàn toàn Tây Ban Nha – thế hệ bá chủ đầu tiên từng cướp bóc nhờ Thời đại Hàng hải. Điều này xảy ra vì năng suất mới đã chuyển hóa thuận lợi thành hàng hóa dân dụng, đủ để người dân tiêu thụ ồ ạt – chân lý "ai chiếm được đầu cuối C, người đó thắng thiên hạ" đã được chứng minh.
Quá trình chuyển hóa năng suất này cũng nhờ vào việc xây dựng dần các thể chế hỗ trợ thương mại (quan hệ sản xuất) trong suốt 200 năm trước đó. Ví dụ khoảng năm 1500, người Ý Luca Pacioli sáng lập phương pháp kế toán kép – khởi nguồn của hệ thống tài chính hiện đại gồm ba bảng báo cáo. Tác dụng của nó giống như việc Tần Thủy Hoàng thống nhất độ lượng hoành: nếu muốn bàn chuyện làm ăn, hãy dùng khuôn mẫu và dữ liệu ai cũng hiểu được – cũng như trong WEB3, muốn bàn lời lỗ thì phải rõ ràng dùng kim bản vị hay币本位. Nhân tiện, ít người biết Pacioli, nhưng bạn cùng phòng của ông thì cực nổi tiếng – chính là Leonardo da Vinci, thiên tài toàn năng... Người giỏi thường tụ tập thành đàn.
Thêm nữa, khoảng năm 1600, một hình thức tổ chức mới – “công ty” – xuất hiện: Công ty Đông Ấn Anh Quốc chính thức ra đời. Trong quá trình phát triển sau đó, nó không chỉ tách biệt quyền sở hữu và quyền quản lý của một tổ chức, mà còn phân định trách nhiệm hữu hạn và vô hạn. Trong 400 năm kể từ khi công ty ra đời, trong top 100 nền kinh tế toàn cầu, số lượng công ty và quốc gia bằng nhau – mỗi bên chiếm 50%.
Sự ra đời của mô hình công ty và hệ thống tài chính hiện đại đã đặt nền tảng quan hệ sản xuất hỗ trợ cho Cách mạng Công nghiệp. Cùng thời, nền văn minh Đông-Tây trên Trái đất lại bước vào điểm ngoặt mang tính thời đại: đúng một giáp sau chuyến ngoại giao phô trương thanh thế cuối cùng của Trịnh Hòa xuống Tây Dương – tức năm 1492, nhà Minh Trung Quốc chính thức ban chiếu lệnh, bắt đầu chính sách “bế quan tỏa cảng”. Chính sách quốc gia này cũng ảnh hưởng đến nhà Thanh sau đó, khiến Trung Quốc trong suốt 500 năm tiếp theo luôn ở trong nền kinh tế tiểu nông tự cung tự cấp, “thiên triều thượng quốc muôn vật đều có, chẳng thiếu gì”.
Thể chế quan hệ sản xuất ngột ngạt này đã bao trùm Đế chế Trung Hoa, bản chất là nhằm củng cố quyền cai trị trung ương: bên ngoài tự tạo lớp lá chắn, từ chối thương mại, đến thời Thanh chỉ mở duy nhất một cửa khẩu Quảng Châu; bên trong gom dân chúng vào từng thị trấn nhỏ, buộc họ “gần nhau nghe tiếng gà chó, nam cày nữ dệt”, giữ dân ở mức sống tạm sống sót – không chết đói nhưng cũng chẳng no, để thành đám đông rời rạc, đầu óc không nghĩ ngợi lung tung, tránh mơ mộng tinh thần lý tưởng, gây nguy hiểm cho chính quyền trung ương.
Dù Minh – Thanh tụt hậu nhiều bậc so với phương Tây về phát triển năng suất, đô thị hóa cũng đi lùi, nhưng thực tế không xảy ra tình trạng các phiên trấn địa phương nổi loạn như thời Thịnh Đường, hay tướng quân công cao chấn chủ như thời Nam Tống (như Nhạc Phi, Hàn Thế Trung...). Người khởi xướng quan hệ sản xuất này là Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương – một tay làm việc thực tế đích thực, xuất thân ăn mày – sư thầy mà lên ngôi, ngày nào cũng làm việc 20 tiếng, một mình gánh việc cả nội các, chăm chỉ hơn cả WEB3. Quan điểm của ông là cai trị toàn diện khép kín và quản lý ngu dân phân tán sẽ bảo đảm江山万代 cho dòng họ Chu. Nhưng ông và các vua Khang Hy, Càn Long nhà Thanh sau đó không ngờ rằng, ở mặt kia Trái đất, những “man di phương Tây” đã đi theo con đường khác biệt.
Cũng trong năm 1492 khi nhà Minh định quốc sách, người Ý Columbus đã mang theo sứ mệnh của vua Tây Ban Nha lang thang trên biển khơi tìm đường biển tới phương Đông, từ đó mở ra Thời đại Phát kiến Địa lý. Columbus chỉ có ba chiếc thuyền rách và 88 thủy thủ tù tội; trong khi sáu mươi năm trước ở phương Đông, hạm đội Trịnh Hòa có tới 66 tàu lớn, 30.000 thành viên sứ đoàn thiên triều và binh sĩ tinh nhuệ. Cơ hội lịch sử Đông – Tây nhẹ nhàng lướt qua nhau vào năm 1492, định ra con đường phát triển 500 năm tiếp theo: một bên vươn lên mạnh mẽ, một bên sa sút, tụt lùi.
Trước năm 1492, nền văn minh Đông – Tây thực tế luôn có vài điểm giao thoa quan trọng, rất thú vị, như thể vào những khoảnh khắc nhất định, có bàn tay Thượng Đế nào đó vạch một đường: Show Time!
Ví dụ năm 800 TCN, phương Tây bước vào thời kỳ rực rỡ nhất của nền văn minh Hy Lạp cổ điển. Chế độ thành bang tự do cực kỳ kích thích trí tuệ công dân, văn học, nghệ thuật, triết học và khoa học Athens phát triển vượt bậc, xuất hiện Plato, Aristotle... Cùng thời, Trung Quốc đang ở thời Xuân Thu với hàng trăm nước nhỏ, các trường phái Khổng Tử, Lão Tử, Mặc Tử... đua nhau nở rộ. Ngay cả Ngũ bá đầu tiên – nước Tề – đã áp dụng kinh tế học Keynes sớm kiểu “nới lỏng quản lý”, có doanh nghiệp nhà nước như độc quyền muối – sắt, đồng thời khuyến khích kinh tế dân gian tự do phát triển, thậm chí tổ chức 700 cô gái làm nghề mại dâm ở thủ đô để thu hút thương nhân các nước đến vui vẻ, thu thuế kỹ nữ bổ sung ngân khố – sánh ngang Singapore hiện đại. Lúc đó thủ đô Tề có 300.000 người, trong khi Athens chỉ có 50.000. Đây là thời kỳ bùng nổ tư tưởng và văn hóa song song ở Đông – Tây.
Đến khoảng năm 400 TCN, Trung Quốc bước vào thời Chiến Quốc, nước nhỏ hẻo lánh phía Tây – Tần – không được văn hóa Trung Nguyên chấp nhận, bắt đầu cải cách Thương Dưỡng, giàu nước mạnh quân nhưng ngược đãi dân. Cùng thời, ở phương Tây, vương quốc nhỏ vùng biên phía Bắc Hy Lạp – Macedonia – bắt đầu bứt phá, Alexander Đại đế mô phỏng thể chế Sparta dẫn quân phương trận chinh phạt ba châu lục.
Sau đó 300 năm, nhà Hán phương Đông, đời thứ tư Hán Vũ Đế bắt đầu thí nghiệm cải cách tập trung quyền lực mạnh, đảo ngược chính sách nghỉ ngơi – dưỡng sức của hai đời trước (văn cảnh chi trị), tiến hành 50 năm chinh phạt Hung Nô, tư tưởng độc tôn Nho giáo, kinh tế chuyên bán và thuế khóa, từ đó thiết lập khuôn mẫu tập trung quyền lực cho 2000 năm chế độ vương triều Trung Quốc, con đường “bên ngoài Nho, bên trong Pháp” của hoàng triều Trung Hoa bắt đầu. Cùng thời, Cộng hòa La Mã huy hoàng cũng chấm dứt dưới tay Caesar, người kế nhiệm lập ra Đế chế La Mã.
Hai trăm năm sau, Đế chế Hán bước vào thời kỳ phân liệt – Tam Quốc, Lưỡng Tấn, Nam Bắc triều: lãnh thổ chia cắt, dân chúng ly tán, tư tưởng đa dạng. Nhưng Trung Quốc tái thống nhất khoảng năm 600, bắt đầu sáu triều đại Tùy – Đường – Tống – Nguyên – Minh – Thanh, 1300 năm Trung Hoa đại nhất thống, giữa chừng chỉ có thời Ngũ Đại Thập Quốc chia cắt vài chục năm. Do đó, niềm tin “thống nhất” và “ổn định đè nặng tất cả” trong tâm trí người Trung Quốc bắt nguồn từ truyền thống văn hóa ngàn năm. Cùng thời, Đế chế La Mã dưới các tộc man Đức phương Bắc xâm lược từng bước tan rã, mãi mãi chia cắt đến nay. Dù có Karl Đại đế tượng trưng thống nhất châu Âu, cũng chỉ kéo dài một đời, phương Tây rơi vào thời Trung cổ tối tăm hàng trăm năm, tôn giáo, chế độ phong kiến và lâu đài là lịch sử quen thuộc của người phương Tây suốt ngàn năm – công, hầu, bá, tử, nam, ai nấy có lãnh địa riêng. Vì thế, người phương Tây không phản cảm gay gắt với lãnh thổ chia cắt như người phương Đông: nếu không muốn sống cùng nữa, giơ nắm đấm lên, rồi cùng bỏ phiếu xem có thật sự muốn ly hôn không, tệ lắm thì chia đồ, mỗi người đi một ngả.
Rồi đến năm 1492, nối tiếp phần trên, ha ha, quay lại rồi. Giờ đây lịch sử bước vào thời kỳ mới, dân tộc Trung Hoa đã trả giá cho quyết sách tùy tiện năm 1492 bằng một trăm năm đau khổ kể từ năm 1840. Nhưng bốn mươi năm gần đây, hai bờ eo biển đều có dấu hiệu bước vào thời kỳ "Thịnh Võ Cảnh khí", con đường có thể khác nhau, nhưng hướng đi phải giống nhau – chính là “dân nhạc quốc thái”, thứ tự trong cụm từ này rất quan trọng, tôi cảm thấy tốt hơn “quốc thái dân an”. Mong ước hiện tại là giai đoạn thử nghiệm xã hội bắt đầu từ 1840 đã qua rồi, đừng có quay xe nữa.
5. Kết cục không lối thoát
Quay lại Quảng trường Đỏ Moscow năm 1926, tuyết rơi trắng xóa, bốn thanh niên tràn đầy sức sống mỗi người có một ngả số phận. Tưởng Kinh Quốc và Đặng Tiểu Bình đã được giới thiệu ở bài trước. Trương Tích Oán và Đặng Tiểu Bình ba năm sau kết hôn. Cả hai đều là đảng viên cộng sản kiên định, cùng nỗ lực vì lý tưởng vững chắc. Lúc đó họ làm công tác bí mật ở Thượng Hải, cùng sống trong một tòa nhà nhỏ ở khu租界 với vợ chồng Chu Ân Lai – Đặng Dĩnh Siêu. Tiếc thay năm 1930, Trương Tích Oán mất vì khó sinh, đứa trẻ cũng không cứu được. Đến năm 1990, Đặng Tiểu Bình 86 tuổi trở lại Thượng Hải, động viên khai trương Khu mới Phố Đông. Khi ông dẫn con gái đến viếng mộ Trương Tích Oán, xúc động nói với con: “Trương Tích Oán rất xinh đẹp hiếm có”, đúng là “lúc này hoa rụng người đứng một mình, ngoảnh lại mưa nhỏ én bay đôi”.
Tình yêu giữa Phùng Phất Năng và Tưởng Kinh Quốc như phần lớn tình yêu đầu đời – đẹp đẽ nhưng ngắn ngủi. Sau khi Phùng Ngọc Tường bắt đầu thanh trừ cộng sản, Phùng Phất Năng trở về nước, sau đó sống cuộc đời bình thường như bao người, qua đời năm 1979.
Giữa mênh mông tuyết trắng quảng trường Đỏ, ngọn tháp Kremlin vẫn lặng lẽ đứng đó, nhìn xuống thế gian bé nhỏ. Niềm vui, nỗi buồn, chia ly, đoàn tụ của những kẻ nhỏ nhoi trong dòng chảy lịch sử vĩ đại cũng chỉ là hạt cát giữa biển cả. Những thanh niên này chuẩn bị đốt cháy tuổi trẻ để đấu tranh cho utopia lý tưởng, giống như đúng 100 năm trước những quý tộc trẻ nhiệt huyết Đảng tháng Mười Hai Nga, cùng những người vợ xuất thân cao quý như họ, vì tín ngưỡng từ bỏ cuộc sống giàu sang, bất chấp sinh tử xông pha, mong thức tỉnh cả nước chống chuyên chế Sa hoàng, kiến lập thể chế chính trị – kinh tế mới.
Nhưng 100 năm sau, cả thế giới rơi vào trạng thái đa cực và mơ hồ: một bên là năng suất công nghệ không ngừng nhảy vọt, bên kia là các thế lực địa chính trị rơi vào trạng thái cạnh tranh bất ổn. Nếu xét về phát triển công nghệ, làn sóng AI xuất hiện lần này như tín hiệu nâng cấp năng suất mười năm tới, dù coi như con ngựa điên chạy nước rút, chúng ta cũng có thể cố gắng tìm dây cương để kiểm soát nó – ví dụ công nghệ blockchain, và dây cương cuối cùng vẫn nằm trong tay người đánh xe – tức nhân loại.
Nhưng làm sao phá vỡ đối đầu ý thức hệ ngày càng gay gắt giữa các thế lực trong làng toàn cầu? “Hợp lâu thành tan, tan lâu thành hợp” – phải chăng đây là dòng chữ khắc sâu trong não người?
Mượn ánh sáng mờ nhạt từ lịch sử, thử liếc nhìn tương lai mờ ảo.
Bài viết kết thúc.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
瓜田实验室W Labs
