Đọc hiểu MEME: Không chỉ là sao chép và lan truyền, là nghệ thuật nhưng đồng thời cũng phản kháng nghệ thuật
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Đọc hiểu MEME: Không chỉ là sao chép và lan truyền, là nghệ thuật nhưng đồng thời cũng phản kháng nghệ thuật
Meme không có tác giả, nhưng chúng cũng không phải là những ẩn danh viên theo nghĩa thông thường.
Chuyên sâu báo cáo Web3
Tác giả: Felipe Daniel Montero
Biên dịch: Litfour Tiểu 4
Bài viết này đặt ra câu hỏi về meme: bản chất của meme là gì? Theo các giáo lý cổ xưa, bản chất của một sự vật định nghĩa chính sự vật đó.
Nhưng rốt cuộc thì meme thực sự là gì?
Dường như đây là một câu hỏi nhỏ: ai cũng biết rằng meme đơn thuần chỉ là những bức ảnh chế, được lan truyền qua việc sao chép và sáng tạo lại, nhằm mục đích giải trí cho công chúng. Khi Wikipedia đã có câu trả lời rồi, tại sao chúng ta còn phải đặt câu hỏi này nữa?
Câu trả lời trên Wikipedia chỉ xác nhận thêm khái niệm tiền kiến mà chúng ta vốn có về meme:“Một meme mạng, hay còn gọi là ‘梗’, là một dạng meme được lan truyền qua internet. Chúng thường được phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội với mục đích hài hước.”
Dù vậy, chúng ta vẫn cần hỏi: liệu meme có phải là một hình thức hài kịch mới?
Có rất nhiều meme chẳng hề buồn cười, nhưng không ai phủ nhận chúng là meme cả…
Chúng ta sẽ đặt nghi vấn về meme, và trong quá trình này, mong muốn thiết lập một mối quan hệ tự do với chúng.
Nếu nó khiến sự hiện diện của con người xuất hiện dưới dạng meme, thì mối quan hệ ấy sẽ là tự do. Chỉ khi chúng ta thử trực diện với sự vật mà không viện đến các định nghĩa trừu tượng, chúng ta mới có thể làm được điều này, bởi vì các định nghĩa trừu tượng đã loại trừ khả năng meme xuất hiện một cách chân thực ngay từ đầu.
Nhưng nếu không tra Wikipedia, chúng ta còn biết gì nữa?
Khi bản chất của một sự vật nằm ngoài tầm kiểm soát của chúng ta, ngôn ngữ có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn. Trong hành động đặt tên nguyên thủy, bản chất của sự vật là kim chỉ nam cho việc đặt tên. Ngày nay, mỗi khi nghe từ “meme”, chúng ta nghĩ ngay đến các meme. Tuy nhiên, khi lần đầu tiên meme được đặt tên, chính cái tên đã trao ý nghĩa, chứ không phải ý nghĩa tạo ra cái tên.
Chúng tôi đã tra từ điển: Danh từ (noun): Meme; số nhiều: memes.
Một yếu tố thuộc hệ thống văn hóa hoặc hành vi, được truyền từ người này sang người khác thông qua bắt chước hoặc các phương tiện phi di truyền.
Một hình ảnh, một đoạn phim ngắn, một đoạn văn bản v.v., thường mang tính hài hước, được người dùng mạng Internet sao chép và lan truyền nhanh chóng, thường có những thay đổi nhỏ khi lan truyền. Thế kỷ 20: từ tiếng Hy Lạp “mimēma” – “thứ được bắt chước”.
Từ “meme” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “mimesis”, mà chúng ta dịch là “bắt chước”. Tuy nhiên, việc hiểu “mimesis” đơn thuần là “sao chép” là chưa đủ sâu. Trong thời đại kỹ thuật số, việc sao chép liên tục thông tin là điều cơ bản. Nhưng xét về mặt nghiêm ngặt, do thiếu lớp phương tiện trung gian, điều này không phải là bắt chước thực sự.
Từ điển gần như đã cung cấp chìa khóa để hiểu bản chất của meme: “Meme là một hình ảnh, video, văn bản v.v., thường mang tính hài hước, được người dùng Internet sao chép và lan truyền nhanh chóng, và thường có chút khác biệt.”
Meme quả thật bị sao chép, nhưng đó chỉ là quá trình lan truyền của nó. Khi sự khác biệt được đưa vào một khuôn mẫu sẵn có, một meme mới được sáng tạo lại và trao cho ý nghĩa mới.
Hay nói đúng hơn, meme là một khuôn mẫu?
Khi đối diện với một meme, chúng ta chỉ đang nhìn vào một bức ảnh thôi sao?
Dường như trải nghiệm của chúng ta với từng meme đều ngầm giả định rằng, nếu xem nó là một meme, chúng ta phải đã quen thuộc với một khuôn mẫu nào đó trước đó. Mỗi meme đều bao gồm hai thành phần phân biệt: khuôn mẫu meme và hình ảnh vật lý thực tế, thứ mang đến những biến tấu tinh tế cho hình ảnh gốc. Đây có phải là một hình thức bắt chước mới mẻ?
Việc hiểu “bắt chước” đơn thuần là “sao chép” đã làm mất đi ý nghĩa mà người Hy Lạp từng gán cho từ này. Khi Aristotle khẳng định bắt chước là trọng tâm của nghệ thuật, ông không nghĩ đến việc sao chép từng khung hình hình ảnh mà các sự vật thật cung cấp cho giác quan chúng ta. Aristotle hiểu “bắt chước” là việc mô phỏng lại quá trình sáng tạo vốn đã tồn tại trong tự nhiên.
“Physis” trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “tự nhiên”, nhưng nếu chỉ hiểu nó như tập hợp các yếu tố cấu thành “thiên nhiên”, thì lại một lần nữa quên mất ý nghĩa mà người Hy Lạp từng gán cho từ này. “Physis” theo nghĩa đen là “thứ xuất hiện”, bắt nguồn từ gốc “phúō”, có nghĩa là mang đến, sản sinh, hình thành hoặc thúc đẩy tăng trưởng. Do đó, “Physis” không phải là tập hợp “chết” của các yếu tố, mà tổng thể của chúng tạo nên toàn bộ thiên nhiên, mà thực chất là một thứ mang tính động. Người Hy Lạp hiểu tự nhiên như một sức mạnh sản xuất, là chu kỳ nở hoa và tàn úa của sinh vật, là quá trình sự sống xuất hiện rồi chìm vào hư vô. Phải chăng khái niệm “bắt chước” theo kiểu Aristote này chính là bản chất của meme?
Meme là sự kết hợp giữa khuôn mẫu meme và hình ảnh thực tế hiện ra trước mắt chúng ta. Miễn là meme còn được sao chép, nó còn sống (meme có thể chết, có thể bị lãng quên). Tuy nhiên, việc chỉ lặp đi lặp lại một meme sẽ đẩy nhanh cái chết của nó. Để meme tồn tại, những biến thể mới của khuôn mẫu là cần thiết. Như Heraclitus từng hiểu rõ, nền tảng của bản sắc nằm ở sự thay đổi. Cũng như dòng nước trong sông ngừng chảy sẽ trở nên tù đọng, mất đi sự tinh khiết và nhanh chóng biến mất, dòng thông tin tạo nên chất liệu của meme (những dữ liệu chuyển thành các điểm ảnh trước mắt chúng ta) phải luôn thay đổi mãi mãi, meme mới thực sự là meme.
Vì thế, việc tạo ra một meme không thể đơn giản hóa thành hoạt động cơ giới sao chép bằng lệnh Ctrl+C và Ctrl+V.
Ngược lại, nó đòi hỏi chúng ta phải am hiểu khuôn mẫu meme, thứ có tiềm năng chứa đựng vô hạn các phiên bản phát triển, để hiện thực hóa trong một hình ảnh meme cụ thể. Theo Aristotle, đây chính là nhiệm vụ của người nghệ sĩ. Nghệ sĩ không chỉ sao chép tự nhiên bằng cách bắt chước màu sắc gây ấn tượng với giác quan, mà còn mô phỏng tự nhiên như một lực lượng sáng tạo. Nghệ sĩ đảm nhận vai trò sáng tạo của tự nhiên bằng cách mang đến một tác phẩm nghệ thuật. Vậy thì, meme có phải là một hình thức nghệ thuật mới?
Chúng ta nên tự hỏi loại bắt chước nào hiện diện trong meme. Trong các thể loại nghệ thuật được gọi là “bắt chước”, điều bị bắt chước là những thứ thực (con người, phong cảnh...), nhưng trong meme, tất cả những gì bị bắt chước chính là meme đó. Một tác phẩm nghệ thuật hoặc là duy nhất (ví dụ một bức tranh, chỉ có một bản gốc), hoặc là có thể sao chép được (như ảnh chụp), nhưng trong trường hợp sau, tác phẩm luôn được sao chép mà không thay đổi. Mục đích sao chép chỉ để phổ biến, chứ không sửa đổi nội dung theo bất kỳ cách nào. Ngược lại, meme được sao chép thông qua sự thay đổi.
Nghệ thuật thường không hiển thị nguyên mẫu hay quá trình sáng tạo của nó, mà chỉ hiện thực hóa một trong vô vàn khả năng tiềm tàng trong vật liệu theo một hướng cụ thể. Ngược lại, meme từ bỏ hình thức này. Thay vì chọn hiện thực hóa vô hạn khả năng mà người sáng tạo có thể tiếp cận vào một phiên bản cuối cùng, cố định của tác phẩm nghệ thuật, mục đích của meme là cạn kiệt một công thức bằng cách phơi bày tất cả các khả năng mà nó chứa đựng. Nếu meme là nghệ thuật, thì chúng là một phương tiện độc đáo, vì chúng giả định sự sao chép sáng tạo thông qua thay đổi liên tục.
Nhưng có lẽ điều này cũng không hoàn toàn mới lạ. Tác phẩm nghệ thuật là bố cục cố định, có thể được sao chép theo ý muốn của tác giả — đây là một ý tưởng mới. Trước đây, nhạc phẩm cũng phụ thuộc vào việc diễn giải lại liên tục. Bản ghi âm chính thức của một tác phẩm âm nhạc là vĩnh viễn và không cần sửa đổi. Ngược lại, mỗi lần biểu diễn lại bản nhạc (khuôn mẫu meme), tác phẩm ấy lại được diễn giải lại. Có mối quan hệ tương tự giữa biểu diễn trực tiếp và bản ghi phim hoặc sân khấu. Thực tế, khái niệm về tác giả đứng sau tác phẩm là điều tình cờ. Trong một thời gian dài, thơ ca là những tác phẩm vô danh, được sao chép qua truyền miệng, với những biến thể khác nhau (ít nhất là những thay đổi tối thiểu trong giới hạn trí nhớ).
Chúng ta chọn đối diện với một hiện tượng dường như mới mẻ, nhưng lại phát hiện nó mang những đặc điểm cổ xưa.
Nếu meme là nghệ thuật, thì chúng thách thức những giả định cốt lõi mà hàng thế kỷ qua đã định hình khái niệm nghệ thuật của chúng ta. Meme không có tác giả, nhưng chúng cũng không phải là vô danh theo nghĩa thông thường. Chúng không phải là sản phẩm của một nghệ sĩ vô danh: meme chỉ tồn tại trong phạm vi chúng được chia sẻ và sửa đổi bởi tiềm năng vô hạn con người. Meme không có hình thức cố định: chúng là kết quả của vô hạn biến thể từ một khuôn mẫu ban đầu. Trong quá trình sáng tạo của nghệ sĩ, khuôn mẫu chỉ là một khái niệm trừu tượng sơ khởi, làm hướng dẫn ban đầu. Giống như chiếc thang của Wittgenstein, một khi tác phẩm đạt đến đích, khuôn mẫu sẽ bị phá bỏ. Mạo hiểm dường như là điều nhỏ nhặt, không một tác phẩm nghệ thuật nào dám phơi bày những khái niệm và trừu tượng đã dẫn nó đến hình dạng hiện tại. Meme là sự đảo ngược mối quan hệ giữa khái niệm và tác phẩm. Hình ảnh cụ thể hiện thực hóa khuôn mẫu lại không quan trọng bằng chính khuôn mẫu đó. Chúng thậm chí có thể chỉ là cái cớ để tái sử dụng khuôn mẫu.
Nhưng liệu meme có thực sự là nghệ thuật?
Đối với mọi loại hình nghệ thuật, giá trị của chúng dường như nằm ở trải nghiệm cụ thể của cá nhân với tác phẩm. Tác phẩm nghệ thuật không thể bị giải thích như meme. Về phương diện này, meme dường như gần với trò đùa hơn là nghệ thuật: người ta có thể hiểu meme, và việc giải thích meme cũng rất dễ dàng. Tác phẩm nghệ thuật thì khác. Chúng có thể được giải thích, nhưng trải nghiệm thân xác của cá nhân với tác phẩm luôn vượt xa sự so sánh với người khác. Hơn nữa, mỗi tác phẩm nghệ thuật lớn đều cho phép nhiều cách hiểu khác nhau. Điều này dường như không thể nói về meme…
Nhưng có lẽ chúng ta nên quay lại và đặt một câu hỏi đơn giản hơn: nếu meme không cần phải thú vị, vậy meme cần điều gì?
Tất cả các meme đều được thiết kế để ít nhất có thể được một nhóm người hiểu được. Một meme không thể hiểu được, một phiên bản phát triển quá xa khuôn mẫu ban đầu, là một meme tồi. Tuy nhiên, chỉ quen thuộc với khuôn mẫu là chưa đủ để hiểu meme, vì các phiên bản phát triển được xây dựng dựa trên kiến thức chung và các tài liệu tham khảo được chia sẻ. Đây là yếu tố thứ ba trong trải nghiệm meme (hình ảnh meme + khuôn mẫu meme + vũ trụ ý nghĩa chung). Ví dụ, bất kỳ khuôn mẫu meme nào cũng có thể được hiện thực hóa dựa trên vũ trụ tri thức chung về chính trị Mỹ, các loạt phim truyền hình (như Neon Genesis Evangelion), hoặc thậm chí là tri thức chung trong giới khoa học.
Do đó, meme có thể được coi là nguyên thủy theo một nghĩa khác: dường như một meme phải tạo ra cảm giác thuộc về. Khi chúng ta hiểu một meme, chúng ta không chỉ xác nhận rằng mình quen thuộc với khuôn mẫu (điều này có thể dễ dàng giải thích), mà quan trọng hơn, nó xác nhận rằng chúng ta thuộc về một thế giới chia sẻ ý nghĩa. Chỉ khi tôi hiểu biết về triết học, tôi mới có thể hiểu được các meme triết học chia sẻ cùng một khuôn mẫu. Việc hiểu một meme chính là sự thừa nhận rằng tôi thuộc về nhóm những người từng nghiên cứu ít nhiều về triết học. Đoạn văn này có phải là một meme không?
Dạng thức nhận dạng bộ lạc này cũng tồn tại trong nghệ thuật. Chẳng phải những truyền thuyết thần thoại cổ đại cũng là một thế giới ý nghĩa chung, nơi sự đồng thuận xác nhận cảm giác thuộc về cộng đồng của cá nhân sao?
Meme là nghệ thuật, nhưng cũng là phản nghệ thuật. Chúng thể hiện tất cả những đặc điểm mà nghệ thuật từ thời hiện đại đã từ bỏ. Meme không có hình thức cố định, cũng không có tác giả (kể cả vô danh). Chức năng chủ yếu của chúng là tạo ra nhận dạng bộ lạc – một thứ đã biến mất kể từ khi nghệ thuật thoát ly khỏi quyền lực tôn giáo và chính trị. Trong khi nghệ thuật hiện đại nhấn mạnh hình ảnh tác giả, người thể hiện cá tính qua tác phẩm, thì bản chất của meme có thể được xem là khẳng định bản sắc liên chủ thể thông qua việc sáng tạo tập thể vô hạn các tác phẩm.
Tuy nhiên, meme là sản phẩm của internet, điều này cho phép chúng phản ứng với những bản sắc phi bá quyền. Quả thật, meme có thể được dùng để thúc đẩy các tư tưởng chính trị và chương trình nghị sự, khiến đông đảo người tự nhận dạng theo các tiêu chuẩn thông thường. Tuy nhiên, việc phân tích các nhóm nhỏ tận tụy chia sẻ meme chứng minh sự đa dạng của bản sắc trong thời đại chúng ta.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
