Bài phát biểu của Thủ tướng Canada tại Davos: Trật tự cũ đã chết, các cường quốc trung bình nên ngừng "sống trong dối trá"
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Bài phát biểu của Thủ tướng Canada tại Davos: Trật tự cũ đã chết, các cường quốc trung bình nên ngừng "sống trong dối trá"
Sức mạnh của thể chế không đến từ tính chân thực của nó, mà đến từ ý chí của mọi người trong việc sẵn sàng giả vờ rằng nó là thật.
Chuyên sâu báo cáo Web3Nguồn: Ifeng
Thủ tướng Canada Mark Carney đã có bài phát biểu mạnh mẽ tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos, Thụy Sĩ vào thứ Ba, đưa ra nhận định gây chấn động: “Trật tự cũ sẽ không quay trở lại”. Ông cho biết trật tự quốc tế dựa trên quy tắc do Mỹ dẫn dắt trong nhiều thập kỷ qua đã chấm dứt, và các cường quốc trung bình như Canada phải thay đổi chiến lược để tránh trở thành nạn nhân tiếp theo của sự ép buộc từ các thế lực lớn.
Carney không trực tiếp nhắc đến Tổng thống Mỹ Trump, mà đề cập đến "bá quyền Mỹ", đồng thời cho rằng các cường quốc đang sử dụng hội nhập kinh tế như một "vũ khí". Ông kêu gọi các nước trung bình ngừng "giả vờ rằng các quy tắc vẫn còn hiệu lực", và cần hành động liên kết để giành lấy sự tự chủ chiến lược thực sự.
Dưới đây là bản dịch (có rút gọn) của chuyên mục “Thế sự” – Ifeng:
Chúng ta dường như được nhắc nhở mỗi ngày rằng mình đang sống trong một thời đại cạnh tranh giữa các cường quốc – cái gọi là "trật tự dựa trên quy tắc" đang suy yếu, kẻ mạnh làm điều họ muốn, người yếu chỉ còn cách chịu đựng những hậu quả bắt buộc.
Châm ngôn của Thúc-đi-đít được trình bày như một hiện thực tất yếu, như thể logic tự nhiên của quan hệ quốc tế lại một lần nữa hiển hiện. Trước thực tế này, các quốc gia thường có xu hướng thuận theo dòng chảy, nhượng bộ lẫn nhau, tránh rắc rối, và hy vọng sự khuất phục sẽ đổi lấy an ninh.
Nhưng thực tế không phải vậy. Vậy thì lựa chọn của chúng ta là gì?
Năm 1978, nhà chính trị Tiệp Khắc Havel viết một bài báo kể về câu chuyện một người bán rau.
Mỗi buổi sáng, người tiểu thương này đều đặt trong cửa sổ một tấm biển ghi dòng khẩu hiệu mang tính biểu tượng. Ông ta không tin vào câu nói đó. Nhưng ông vẫn treo biển lên để tránh rắc rối, thể hiện sự phục tùng, mong được yên ổn. Và chính vì mọi chủ cửa hàng trên mọi con phố đều làm như vậy, chế độ mới tồn tại – không chỉ nhờ bạo lực, mà còn nhờ sự tham gia của những người bình thường vào những nghi lễ mà họ thầm biết là giả dối.
Havel gọi trạng thái này là “sống trong dối trá”. Sức mạnh của chế độ không đến từ tính chân thực, mà đến từ ý chí của tất cả mọi người khi sẵn sàng giả vờ rằng nó là thật. Và điểm yếu của nó cũng nằm ở đó: chỉ cần một người thôi ngừng diễn xuất, chỉ cần người bán rau kia dọn tấm biển khỏi cửa sổ, ảo ảnh sẽ bắt đầu vỡ tan.
Thưa quý vị, giờ là lúc doanh nghiệp và các quốc gia dọn bỏ những tấm biển đó.
Trong vài thập kỷ qua, các quốc gia như Canada đã phát triển thịnh vượng dưới cái gọi là “trật tự quốc tế dựa trên quy tắc”. Chúng tôi tham gia các tổ chức này, ca ngợi nguyên tắc của chúng, và hưởng lợi từ tính dự đoán được. Chính vì vậy, chúng tôi mới có thể theo đuổi chính sách đối ngoại dựa trên giá trị dưới sự bảo vệ của trật tự đó.
Chúng tôi cũng hiểu rõ, câu chuyện về trật tự quốc tế dựa trên quy tắc này phần nào là hư cấu: các quốc gia mạnh nhất tự miễn trừ khi thuận tiện, các quy tắc thương mại bị thi hành lệch lạc, mức độ áp dụng luật pháp quốc tế cũng phụ thuộc vào danh tính của bị cáo hay nạn nhân.
Sự hư cấu này từng hữu ích. Đặc biệt, bá quyền Mỹ đã giúp cung cấp các sản phẩm công cộng – tuyến đường biển mở, hệ thống tài chính ổn định, an ninh tập thể, cùng khung thể chế giải quyết tranh chấp.
Vì vậy, chúng tôi đã treo tấm biển lên cửa sổ. Chúng tôi tham gia các nghi lễ đó, và phần lớn né tránh việc chỉ ra khoảng cách giữa lời nói và thực tế.
Nhưng thỏa thuận này giờ đây đã không còn hiệu lực.
Tôi xin nói thẳng: chúng ta đang đối mặt với một bước ngoặt, chứ không phải một quá trình chuyển tiếp.
Trong hai thập kỷ qua, các cuộc khủng hoảng liên tiếp trong lĩnh vực tài chính, y tế công cộng, năng lượng và địa chính trị đã phơi bày rủi ro từ sự toàn cầu hóa sâu rộng. Gần đây hơn, các cường quốc bắt đầu biến hội nhập kinh tế thành vũ khí – dùng thuế quan như đòn bẩy, cơ sở hạ tầng tài chính như công cụ ép buộc, và chuỗi cung ứng như điểm yếu có thể khai thác.
Khi chính sự hội nhập lại trở thành nguồn gốc khiến bạn bị ràng buộc, thì bạn không thể tiếp tục sống trong dối trá về “cùng có lợi”.
Các thể chế đa phương mà các cường quốc trung bình dựa vào – WTO, Liên Hợp Quốc, cơ chế hội nghị khí hậu, và toàn bộ khung thể chế giải quyết vấn đề tập thể – đang bị đe dọa. Vì vậy, nhiều quốc gia đi đến cùng kết luận: họ phải phát triển khả năng tự chủ chiến lược lớn hơn trong năng lượng, lương thực, khoáng sản thiết yếu, tài chính và chuỗi cung ứng. Động lực này là dễ hiểu.
Một quốc gia không thể tự cung lương thực, tự chủ năng lượng hay tự vệ, sẽ có rất ít lựa chọn. Khi các quy tắc không còn bảo vệ bạn, bạn phải tự bảo vệ mình.
Nhưng chúng ta phải tỉnh táo nhận ra con đường này sẽ dẫn tới đâu. Một thế giới đầy pháo đài sẽ nghèo hơn, yếu hơn và kém bền vững hơn.
Có một thực tế khác: nếu các cường quốc thậm chí từ bỏ cả vẻ ngoài của quy tắc và giá trị, chỉ theo đuổi quyền lực và lợi ích vô hạn, thì lợi ích mà ngoại giao giao dịch mang lại cũng sẽ ngày càng khó nhân bản.
Quốc gia bá quyền không thể liên tục thương mại hóa các mối quan hệ. Các đồng minh sẽ tìm cách phòng ngừa bất trắc bằng đa dạng hóa, mua “bảo hiểm”, tăng lựa chọn để tái lập chủ quyền – thứ chủ quyền từng dựa trên quy tắc, nay ngày càng phụ thuộc vào khả năng chống chịu sức ép.
Tất cả quý vị ở đây đều hiểu, đây chính là quản lý rủi ro điển hình. Quản lý rủi ro có chi phí, nhưng chi phí về tự chủ chiến lược và chủ quyền có thể được chia sẻ. Đầu tư tập thể vào khả năng chống chịu rẻ hơn nhiều so với việc mỗi nước tự xây pháo đài. Các tiêu chuẩn chung có thể giảm phân mảnh, tính bổ trợ tạo ra hiệu ứng tổng hợp tích cực.
Với các cường quốc trung bình như Canada, vấn đề không phải là có nên thích nghi với hiện thực mới – chúng ta phải thích nghi.
Vấn đề là: chúng ta chỉ đơn thuần xây những bức tường cao hơn, hay có thể hành động với tham vọng lớn hơn?
Canada là một trong những quốc gia đầu tiên nghe thấy hồi chuông cảnh báo này, thúc đẩy chúng tôi điều chỉnh căn bản tư thế chiến lược. Người dân Canada hiểu rằng giả định thoải mái trước đây – rằng vị trí địa lý và tư cách thành viên liên minh tự động mang lại thịnh vượng và an ninh – nay đã không còn đúng. Con đường mới của chúng tôi dựa trên thứ mà Tổng thống Phần Lan Stubb gọi là “chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị”.
Nói cách khác, chúng tôi vừa kiên định nguyên tắc, vừa hành động thực tế. Về nguyên tắc, chúng tôi kiên quyết bảo vệ các giá trị cơ bản, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, tuân thủ nguyên tắc cấm sử dụng vũ lực trừ khi phù hợp Hiến chương Liên Hợp Quốc, và tôn trọng nhân quyền.
Về mặt thực tế, chúng tôi cũng nhận thức rằng tiến bộ thường là từng bước, lợi ích có thể mâu thuẫn, và không phải đối tác nào cũng chia sẻ toàn bộ giá trị với chúng tôi.
Do đó, chúng tôi tham gia vào các vấn đề toàn cầu một cách rộng rãi và chiến lược, với ánh mắt tỉnh táo. Chúng tôi chủ động đối diện thế giới thực, chứ không chờ đợi thế giới lý tưởng xuất hiện.
Chúng tôi đang điều chỉnh mức độ sâu sắc của các mối quan hệ sao cho phản ánh đúng giá trị của mình, đồng thời tối đa hóa ảnh hưởng thông qua sự tiếp cận rộng rãi trong một thế giới luôn biến động và đầy rủi ro ngày nay.
Chúng tôi không còn chỉ dựa vào sức mạnh của giá trị, mà còn dựa vào giá trị của sức mạnh.
Chúng tôi đang xây dựng sức mạnh đó trong nước. Kể từ khi chính phủ hiện tại nhậm chức, chúng tôi đã cắt giảm thuế thu nhập cá nhân, thuế lãi vốn và thuế đầu tư doanh nghiệp, loại bỏ mọi rào cản thương mại liên tỉnh ở cấp liên bang, đẩy nhanh tiến độ đầu tư lên tới một nghìn tỷ USD vào các lĩnh vực năng lượng, trí tuệ nhân tạo, khoáng sản thiết yếu và các hành lang thương mại mới. Chúng tôi dự kiến sẽ tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng trước cuối thập kỷ này, và thực hiện quá trình này nhằm củng cố ngành công nghiệp trong nước. Đồng thời, chúng tôi cũng đẩy mạnh nhanh chóng đa dạng hóa quan hệ đối ngoại.
Chúng tôi đã ký kết quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Liên minh châu Âu, bao gồm việc tham gia cơ chế mua sắm quốc phòng châu Âu SAFE, và trong vòng sáu tháng đã ký 12 hiệp định thương mại và an ninh trên bốn châu lục.
Trong vài ngày qua, chúng tôi đã đạt được quan hệ đối tác chiến lược mới với Trung Quốc và Qatar, và đang đàm phán các hiệp định thương mại tự do với Ấn Độ, ASEAN, Thái Lan, Philippines và Thị trường chung Nam Mỹ.
Chúng tôi còn làm một việc khác: để giải quyết các vấn đề toàn cầu, chúng tôi đang thúc đẩy “cấu trúc hình học linh hoạt”, nghĩa là xây dựng các liên minh khác nhau tùy theo chủ đề, dựa trên giá trị và lợi ích chung. Về Ukraine, chúng tôi là một trong những thành viên cốt lõi của “liên minh tình nguyện”, đồng thời là một trong những quốc gia đi đầu về chi tiêu quốc phòng và an ninh tính theo đầu người.
Về chủ quyền Bắc Cực, chúng tôi kiên định sát cánh cùng Greenland và Đan Mạch, hoàn toàn ủng hộ quyền độc đáo của họ trong việc quyết định tương lai Greenland.
Cam kết của Canada với Điều 5 NATO là tuyệt đối, vì vậy chúng tôi đang hợp tác với các đồng minh NATO, bao gồm cả nhóm “Tám nước Bắc Âu - Biển Baltic”, nhằm tăng cường an ninh ở sườn phía bắc và phía tây của liên minh, bao gồm khoản đầu tư chưa từng có tiền lệ của Canada vào radar tầm xa, tàu ngầm, máy bay và lực lượng mặt đất – lực lượng trên băng.
Canada kiên quyết phản đối việc đánh thuế quan liên quan đến vấn đề Greenland, và kêu gọi thông qua đối thoại có mục tiêu để đạt được mục tiêu chung về an ninh và thịnh vượng ở khu vực Bắc Cực.
Trong thương mại đa phương, chúng tôi đang thúc đẩy xây dựng cầu nối giữa Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Liên minh châu Âu, nhằm thành lập một nhóm thương mại mới bao phủ 1,5 tỷ người, lấy khoáng sản thiết yếu làm trung tâm.
Chúng tôi đang thành lập “câu lạc bộ người mua” dựa trên Nhóm Bảy (G7), giúp thế giới thoát khỏi sự phụ thuộc vào nguồn cung tập trung cao. Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, chúng tôi đang hợp tác với các nền dân chủ có cùng chí hướng để đảm bảo rằng cuối cùng chúng tôi sẽ không phải lựa chọn giữa một quốc gia bá quyền và các nền tảng khổng lồ.
Đây không phải là chủ nghĩa đa phương ngây thơ, cũng không đơn thuần dựa vào các thể chế hiện có, mà là xây dựng các liên minh khả thi theo từng chủ đề cụ thể với các đối tác có đủ cơ sở chung. Trong một số trường hợp, điều này sẽ bao gồm phần lớn các quốc gia trên thế giới. Mục đích là xây dựng một mạng lưới liên kết dày đặc trong thương mại, đầu tư, văn hóa... để đối phó với các thách thức và cơ hội tương lai.
Chúng tôi cho rằng các cường quốc trung bình phải hành động cùng nhau, bởi vì nếu chúng tôi không có mặt trên bàn đàm phán, thì chúng tôi sẽ nằm trên thực đơn.
Tôi cũng muốn nói thêm rằng, hiện tại các cường quốc vẫn có khả năng hành động đơn phương. Họ sở hữu quy mô thị trường, năng lực quân sự và các đòn bẩy gây áp lực – những thứ mà các cường quốc trung bình không có. Nhưng khi chúng ta chỉ đàm phán song phương với các nước bá quyền, chúng ta đang đàm phán trong thế yếu, chấp nhận mọi điều được ban phát, và cạnh tranh với nhau xem ai phục tùng hơn.
Đó không phải là chủ quyền, mà là biểu diễn chủ quyền trong khi chấp nhận vị thế lệ thuộc.
Trong một thế giới cạnh tranh giữa các cường quốc, các quốc gia ở giữa có một lựa chọn: hoặc cạnh tranh lẫn nhau để giành thiện cảm, hoặc liên kết để mở ra con đường thứ ba có ảnh hưởng thực tế. Chúng ta không nên để sự trỗi dậy của sức mạnh cứng làm mờ mắt, mà hãy nhìn thấy sức mạnh của tính hợp pháp, toàn vẹn và các quy tắc – miễn là chúng ta chọn vận dụng chúng một cách tập thể, chúng vẫn còn rất mạnh.
Điều này đưa tôi trở lại với Havel. Với các cường quốc trung bình, “sống trong sự thật” nghĩa là gì?
Thứ nhất, nghĩa là đối mặt với thực tế. Đừng giả vờ rằng “trật tự quốc tế dựa trên quy tắc” vẫn vận hành như tuyên truyền, mà hãy thừa nhận rõ ràng: đây là một hệ thống nơi cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt, và kẻ mạnh đang sử dụng hội nhập kinh tế để gây sức ép và theo đuổi lợi ích riêng.
Nghĩa là hành động nhất quán, áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho cả đồng minh lẫn đối thủ. Khi các cường quốc trung bình chỉ chỉ trích ép buộc kinh tế từ một hướng, mà im lặng trước hướng khác, chúng ta vẫn đang treo tấm biển trong cửa sổ.
Nghĩa là xây dựng những điều chúng ta tuyên bố tin tưởng, chứ không chờ đợi trật tự cũ quay trở lại. Nghĩa là thiết lập các thể chế và thỏa thuận thực sự vận hành như mô tả, giảm thiểu các đòn bẩy khiến ép buộc có thể xảy ra.
Nghĩa là xây dựng một nền kinh tế nội địa mạnh – điều này cần trở thành ưu tiên hàng đầu của mọi chính phủ.
Và đa dạng hóa quốc tế không chỉ là thận trọng về kinh tế, mà còn là nền tảng vật chất cho một chính sách đối ngoại trung thực. Một quốc gia chỉ có thể đứng vững trên nguyên tắc khi giảm được sự dễ bị trả đũa của chính mình.
Vậy còn Canada? Canada sở hữu những điều cả thế giới cần. Chúng tôi là cường quốc năng lượng, có trữ lượng khoáng sản thiết yếu khổng lồ, dân số có trình độ học vấn cao nhất thế giới, quỹ hưu trí của chúng tôi là một trong những nhà đầu tư lớn nhất và trưởng thành nhất toàn cầu. Nói cách khác, chúng tôi có cả vốn và nhân tài. Chúng tôi còn có một chính phủ với năng lực tài khóa lớn, có thể hành động dứt khoát, và sở hữu những giá trị mà nhiều quốc gia khao khát.
Canada là một xã hội đa nguyên vận hành tốt. Không gian công cộng của chúng tôi sôi động, đa dạng và tự do. Người Canada vẫn cam kết với phát triển bền vững. Chúng tôi là đối tác đáng tin cậy và ổn định trong một thế giới cực kỳ bất ổn, một đối tác coi trọng và duy trì lâu dài các mối quan hệ.
Còn một điểm nữa: chúng tôi hiểu rõ những gì đang xảy ra, và quyết tâm hành động theo đó. Chúng tôi hiểu rằng bước ngoặt này không chỉ đòi hỏi thích nghi, mà còn đòi hỏi sự trung thực với thế giới thực.
Chúng tôi đang dọn tấm biển khỏi cửa sổ.
Chúng tôi biết trật tự cũ sẽ không quay lại, và chúng tôi không nên than khóc cho nó. Hoài niệm không phải là chiến lược. Nhưng chúng tôi tin rằng, từ bước ngoặt này, chúng ta có thể xây dựng một trật tự lớn lao hơn, tốt đẹp hơn, mạnh mẽ hơn và công bằng hơn. Đó là nhiệm vụ của các cường quốc trung bình – những quốc gia sẽ thiệt hại nhiều nhất trong một thế giới pháo đài hóa, nhưng lại hưởng lợi nhiều nhất từ sự hợp tác thực sự.
Kẻ mạnh có sức mạnh của họ. Nhưng chúng tôi cũng có sức mạnh riêng: ngừng giả vờ, đối mặt với thực tế, xây dựng sức mạnh trong nước, và khả năng hành động cùng nhau.
Đó là con đường Canada đã chọn. Chúng tôi đi trên con đường đó một cách công khai và tự tin, và chào đón bất kỳ quốc gia nào muốn đồng hành cùng chúng tôi.
Xin chân thành cảm ơn.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
