Từ tăng trưởng hoang dã đến quản lý có trật tự: Hành trình xử lý tiền ảo liên quan vụ án
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Từ tăng trưởng hoang dã đến quản lý có trật tự: Hành trình xử lý tiền ảo liên quan vụ án
Chưa từng có thứ gì khiến pháp luật phải đau đầu như Bitcoin.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Lưu Dương
Ngày 27 tháng 11 năm 2020, một bản án hình sự bị rò rỉ trên mạng không chỉ làm bùng nổ cộng đồng tiền mã hóa mà còn thu hút sự quan tâm sâu sắc từ giới luật sư truyền thống, thậm chí khiến cả những người ngoài ngành pháp lý phải chú ý. Đúng vậy, đó chính là vụ án PlusToken – có lẽ là một trong những vụ án đa cấp lớn nhất tính đến nay xét về giá trị liên quan.
Lớn đến mức nào? Theo bản án phúc thẩm vụ án Plustoken: «Nền tảng PlusToken đã nhận tổng cộng 314.211 Bitcoin, 9.174.201 Ethereum, 928.280.240 Ripple, 117.450 Bitcoin Cash, 96.023 Dash, 11.060.162.640 Dogecoin, 1.847.674 Litecoin và 51.363.309 EOS từ các thành viên». «Theo xác định giá của Trung tâm Xác định Giá Cục Giá TP. Diêm Thành, tính theo giá thấp nhất trong khoảng thời gian từ ngày 1/5/2018 đến 27/6/2019, tám loại tiền mã hóa trên quy đổi ra tiền Nhân dân tệ trị giá 148××××8037,50 nhân dân tệ». Những ký hiệu «××××» này khiến con số giá trị vụ án trở nên mờ ám.
Theo vốn hóa thị trường tại thời điểm tác giả viết bài, lượng Bitcoin liên quan trị giá khoảng 37 tỷ USD; riêng Dogecoin và Ripple cộng lại cũng gần 5 tỷ USD (chưa kể lúc đỉnh giá).
Quay lại chủ đề chính: bản án phúc thẩm vụ Plustoken nêu rõ: «Vấn đề xử lý tài sản tịch thu. Theo điều tra, bằng chứng cho thấy Trần Ba đã nộp đơn lên Công an TP. Diêm Thành xin ủy quyền cho Công ty Công nghệ Zhifan Bắc Kinh bán hợp pháp các loại tiền mã hóa bị tạm giữ để thu hồi tiền hoàn trả lại cho cơ quan chức năng». Đây mới chính là điểm then chốt khiến vụ án thu hút sự chú ý rộng rãi. Người trong ngành tiền mã hóa lo ngại liệu lượng lớn tiền ảo này có tràn ra thị trường gây sụp giá; giới luật pháp quan tâm cách xử lý như vậy có hợp pháp hay không; còn những người bên ngoài ngành lại ngửi thấy cơ hội làm giàu bất ngờ. Vấn đề xử lý tiền mã hóa liên quan vụ án lần đầu tiên bước vào tầm nhìn công chúng.
Bản thân tôi từ lâu chuyên bào chữa các vụ án hình sự liên quan tiền mã hóa. Trước cả khi xảy ra vụ PlusToken, tôi đã từng tiếp xúc với việc xử lý tiền mã hóa liên quan án. Lúc đó chưa có quy tắc rõ ràng: một số cơ quan điều tra đưa nghi phạm ra, yêu cầu họ tự bán coin trên sàn giao dịch; có nơi yêu cầu gia đình nghi phạm thay mặt bán; hoặc để nghi phạm ủy quyền cho bên thứ ba xử lý. Sau vụ PlusToken, việc ủy thác cho công ty bên thứ ba xử lý trở thành xu hướng chủ đạo. Tuy nhiên, tính tự nguyện của nghi phạm trong mọi cách thức này đều bị đặt dấu hỏi.
Chúng ta tạm gọi giai đoạn này là Giai đoạn 1.0 xử lý qua công ty bên thứ ba. Cách thức ở giai đoạn 1.0 là tìm các thương gia OTC lớn, để họ "nuốt" lượng coin rồi tự đi tìm người mua trên thị trường. Thương gia OTC hưởng chênh lệch tỷ giá, còn công ty bên thứ ba hưởng phí dịch vụ.
Phí dịch vụ được tính như sau: ví dụ tỷ lệ phí xử lý thỏa thuận là 15%. Công ty bên thứ ba nhận 100 đồng tiền mã hóa liên quan từ cơ quan tư pháp, sau khi xử lý xong chỉ cần chuyển lại 85 đồng cho cơ quan tư pháp. Như vậy, công ty bên thứ ba kiếm lời ngay lập tức trong quá trình xử lý, lợi nhuận rất cao. Về lý do vì sao phí cao như vậy, các công ty này giải thích là do biến động giá, hao mòn giao dịch, v.v.
Dù là để nghi phạm tự xử lý, gia đình xử lý hay công ty bên thứ ba thuê OTC xử lý, thì có cơ sở pháp lý nào không? Cũng không thể nói là hoàn toàn không có. Ngày 4/9/2017, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cùng sáu bộ ngành khác đã ban hành «Thông báo về phòng ngừa rủi ro tài trợ phát hành token», đoạn thứ ba của thông báo này tập trung quản lý các sàn giao dịch tài trợ token, cụ thể gồm: kể từ ngày thông báo được ban hành, mọi nền tảng giao dịch tài trợ token không được phép thực hiện các hoạt động trao đổi giữa tiền pháp định với token hoặc «tiền ảo», không được mua bán hoặc làm bên đối tác trung gian mua bán token hoặc «tiền ảo», không được cung cấp dịch vụ định giá, môi giới thông tin cho token hoặc «tiền ảo».
Nhìn kỹ thì Thông báo 94 này chỉ quy định với các sàn giao dịch tài trợ token, chứ không quy định cá nhân. Do đó, cuối cùng nhờ OTC xử lý thì cũng không có vấn đề lớn.
Tuy nhiên, cũng không phải là không có vấn đề. Vì xử lý tiền mã hóa liên quan án vẫn là lĩnh vực ngách, lại có lợi nhuận khổng lồ, nên đã nảy sinh nhiều hành vi bất hợp pháp như hối lộ, cán bộ tư pháp ăn cắp tiền ảo, công ty bên thứ ba dùng lượng tiền ảo tạm giữ của cơ quan tư pháp để giao dịch thua lỗ sạch; các OTC cố tình dùng tiền bẩn chuyển vào tài khoản chuyên dụng liên quan án (vì tài khoản này chẳng sợ bị phong tỏa), rất nhiều OTC vì dính tiền bẩn bị cơ quan tư pháp địa phương khác trừng trị, v.v. Nói chung là rất nhộn nhịp.
Năm 2021, khi các cơ quan tư pháp tăng cường trấn áp cộng đồng tiền mã hóa, các công ty xử lý lớn nhỏ mọc lên như nấm sau mưa. Tôi từng mô tả trong một bài viết:
Lưỡi hái nhiều hơn cả rau cải.
Tháng 9 năm 2021, một sự kiện lớn thay đổi cục diện xử lý tiền mã hóa liên quan án đã xảy ra: ngày 15/9, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cùng chín bộ ngành khác ban hành «Thông báo về tăng cường phòng ngừa và xử lý rủi ro giao dịch, đầu cơ tiền mã hóa», còn gọi là Thông báo «924».
Thông báo nêu rõ: Các hoạt động liên quan tiền mã hóa thuộc dạng hoạt động tài chính bất hợp pháp. Bất kỳ hoạt động nào như trao đổi giữa tiền pháp định và tiền mã hóa, trao đổi giữa các loại tiền mã hóa, làm bên đối tác trung gian mua bán tiền mã hóa, cung cấp dịch vụ môi giới thông tin và định giá cho giao dịch tiền mã hóa, tài trợ phát hành token hay giao dịch phái sinh tiền mã hóa đều bị coi là các hoạt động tài chính bất hợp pháp như phát hành trái phiếu token trái phép, phát hành chứng khoán công khai trái phép, kinh doanh kỳ hạn trái phép, huy động vốn trái phép, và sẽ bị nghiêm cấm, kiên quyết triệt phá theo pháp luật.
So với Thông báo 94, ở Thông báo 924 phần «chủ thể» bị bỏ đi. Nếu Thông báo 94 chỉ quy định với các sàn giao dịch tài trợ token thì 924 không nêu rõ chủ thể – nghĩa là cấm «tất cả»: công ty không được làm, sàn không được làm, cá nhân cũng không được làm.
Do đó, phương thức xử lý cũ – công ty bên thứ ba tổ chức nhóm OTC để biến hiện – không còn khả thi.
Nếu trong nước không được thì chuyển ra nước ngoài. Giai đoạn 2.0 xử lý qua công ty bên thứ ba ra đời. Ở giai đoạn 2.0, trong phần giới thiệu PPT của mọi công ty xử lý đều lấy «xử lý tại nước ngoài» làm điểm bán cốt lõi, nhưng thực sự là xử lý ở nước ngoài chăng? Chưa chắc.
Thực tế, phần lớn việc xử lý tiền mã hóa thời kỳ này vẫn được thực hiện qua đối chiếu nội địa (đối敲), chỉ là tiền vào tài khoản cơ quan tư pháp là tiền từ nước ngoài quay về, nhưng tiền này không phải tiền kia. Cần giải thích thêm: lúc đó, tiền kết hối về không yêu cầu phải tương ứng tuyệt đối với tiền từ việc xử lý tiền mã hóa, nên không thể kiểm chứng được số tiền về thực sự có phải đến từ việc xử lý tiền ảo ở nước ngoài hay không.
Tôi khẳng định điều này là có căn cứ: Thứ nhất, ở một vài tỉnh thành phía Nam Trung Quốc, có vài người nổi tiếng bị cơ quan công an tại địa phương khác khởi tố điều tra với tội danh «xử lý trái phép». Thứ hai, có công ty xử lý từng hỏi tôi cách xử lý tiền mã hóa sao cho hợp quy, và thừa nhận rằng «sau khi mấy người kia bị bắt, tất cả các công ty làm dịch vụ xử lý đều phải ngừng hoạt động». Thứ ba, cơ quan tư pháp chỉ căn cứ vào giấy tờ kết hối để xác nhận, mà những người kia chính là người có khả năng tạo ra giấy tờ kết hối.
Giai đoạn 2.0 xử lý qua công ty bên thứ ba còn có một số thay đổi: Một là, phí xử lý giảm mạnh. Khi lượng tiền mã hóa chờ xử lý ngày càng nhiều khắp cả nước, nghiệp vụ ngày càng minh bạch, cộng với cạnh tranh giữa các công ty xử lý, phí xử lý dần giảm xuống dưới 10%, thậm chí tôi từng nghe đến mức 4%. Hai là, một số chính quyền địa phương bắt đầu tham gia vào công tác xử lý tiền mã hóa, tiến hành đấu thầu công khai các gói tài sản chờ xử lý, có sự giám sát trực tiếp tại hiện trường từ các cơ quan bên ngoài tư pháp như Ủy ban Kiểm tra kỷ luật, Ủy ban Chính trị Pháp chế, Sở Tài chính. Ba là, phí xử lý thực hiện chế độ thu chi tài chính tách biệt: trước đây công ty bên thứ ba lấy 100 đồng tiền mã hóa, trả lại 85 đồng; giờ đây họ lấy 100 đồng tiền mã hóa phải hoàn trả đủ 100 đồng cho ngân sách, rồi mới được thanh toán phí dịch vụ đã thỏa thuận trước thông qua chi ngân sách.
Trong giai đoạn này, một số công ty xử lý (phối hợp điều tra) nổi tiếng lâu năm, từng kiếm được rất nhiều tiền, không còn trực tiếp tham gia xử lý nữa, mà thường chia nhỏ gói tài sản cho nhiều đội xử lý. Một mặt để thiết lập tường lửa trung gian, mặt khác để thuận tiện triển khai công việc.
Cuối cùng, năm 2024, Tòa án Nhân dân Tối cao chính thức vào cuộc, đưa «Nghiên cứu vấn đề xử lý tiền mã hóa liên quan án» trở thành đề tài nghiên cứu tư pháp trọng đại năm 2024. Nhóm nghiên cứu ít nhất bao gồm các trường đại học và cơ quan tư pháp tại Bắc Kinh, Trùng Khánh, Thâm Quyến. Tôi cũng may mắn được tham gia một số hoạt động khảo sát tại Bắc Kinh và Trùng Khánh. Thông tin tại các cuộc họp không tiện tiết lộ, chỉ xin dựa trên các thông cáo báo chí công khai để bàn về Giai đoạn 3.0 xử lý qua công ty bên thứ ba.
Trước giai đoạn 3.0, do các địa phương chưa nắm rõ cách xử lý nên công tác xử lý tạm dừng một thời gian. Trên mạng đồn thổi rằng hiện nay giá trị tiền mã hóa chờ xử lý tại các cơ quan tư pháp khắp Trung Quốc là một con số cực kỳ khổng lồ. Sự xuất hiện của Hồng Kông đã mở ra một con đường hợp quy cho việc xử lý tiền mã hóa liên quan án.
Ví dụ, gần đây Bắc Kinh dẫn đầu công bố thành công kinh nghiệm xử lý tiền mã hóa liên quan án thông qua Sở Giao dịch Tài sản Bắc Kinh, mượn đường Hồng Kông. Theo tôi biết, các khu vực khác cũng đang tìm cách xử lý hợp quy thông qua Hồng Kông. Dù cách làm mỗi nơi khác nhau, nhưng theo phân tích của tôi, có thể tồn tại một «công thức vạn năng».
Thứ nhất, việc xử lý hợp quy tiền mã hóa liên quan án không thể thiếu Cục Quản lý Ngoại hối và các ngân hàng trong nước. Việc tiền chảy vào trong nước phải đăng ký với Cục Quản lý Ngoại hối, đi qua kênh ngân hàng trở về trong nước. Vì đi qua kênh ngân hàng, nên không thể thiếu các tổ chức ngân hàng tại Hồng Kông. Thứ hai, theo quy định ngân hàng Hồng Kông và yêu cầu của các sàn giao dịch được cấp phép tại Hồng Kông, ngân hàng Hồng Kông không thể đứng tên mở tài khoản trên sàn giao dịch, do đó cần một tổ chức tại Hồng Kông, có thể mở tài khoản trên sàn. Thứ ba, tổ chức này sau khi xử lý tiền mã hóa liên quan án trên sàn giao dịch, chuyển tiền vào ngân hàng Hồng Kông, sau đó bên chủ thể đăng ký với Cục Quản lý Ngoại hối, chuyển tiền kết hối từ ngân hàng Hồng Kông về ngân hàng trong nước.
Các tổ chức nằm ngoài công thức này có thể linh hoạt thay thế – dù là công ty hay sàn giao dịch, đều không phải mắt xích bắt buộc.
Từ đó, tôi xin đưa ra kiến nghị sau: Một là, chủ thể xử lý tiền mã hóa ảo liên quan án nên là cơ quan tư pháp cấp tỉnh. Hai là, đề xuất cấp trên chủ trì, cơ quan tư pháp cấp tỉnh phối hợp với ngân hàng quốc doanh cấp tổng hành thiết lập «làn đường xanh», mở tài khoản chuyên dụng xử lý tiền mã hóa liên quan án tại ngân hàng, ủy thác cho ngân hàng quốc doanh cấp tổng hành xử lý thay. Ba là, ngân hàng quốc doanh cấp tổng hành tận dụng đầy đủ các chi nhánh hợp pháp tại Hồng Kông hoặc các khu vực nước ngoài khác để hoàn thành việc xử lý hợp pháp tiền mã hóa liên quan án ở nước ngoài.
Tóm lại, giảm thiểu các khâu trung gian không cần thiết, thu lợi nhuận xử lý về nhà nước, tối đa hóa hiệu quả xử lý.
Mới đây, báo «Tòa án Nhân dân» đăng bài «Xử lý tiền mã hóa ảo liên quan án hình sự: Thách thức, đổi mới và trách nhiệm tư pháp», nêu rõ: «Có thể khám phá việc, dưới sự đăng ký, giám sát của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, Cục Quản lý Ngoại hối và các bộ phận liên quan, ủy thác cho các tổ chức bên thứ ba có đủ tư cách, tại các khu vực tài phán nơi tiền mã hóa được pháp luật công nhận như Hồng Kông, thông qua các sàn giao dịch được cấp phép hợp quy, đổi tiền mã hóa theo giá thị trường thành tiền pháp định, sau khi biến hiện ở nước ngoài thì xử lý theo quy định tại văn bản của Cục Quản lý Ngoại hối Nhà nước về việc Tòa án Nhân dân mở tài khoản ngoại tệ và xử lý thu chi ngoại tệ trong các hoạt động tư pháp có yếu tố nước ngoài».
Hy vọng đơn vị cấp trên của Báo Tòa án Nhân dân – Tòa án Nhân dân Tối cao – dựa trên việc khảo sát đầy đủ kinh nghiệm thực tiễn tại các địa phương và nghiên cứu của các nhóm chuyên đề, sớm ban hành văn bản hướng dẫn mang tính quy phạm, hoàn thiện toàn diện công tác xử lý tiền mã hóa liên quan án.
Cuối cùng, vẫn là câu nói tôi thường nhắc tới:
«Không có thứ gì từng khiến pháp luật bối rối như Bitcoin vậy».
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
