Hướng dẫn toàn diện về việc đặt cược SOL: Phân tích hệ sinh thái đặt cược Solana từ cơ chế, lợi nhuận và các khía cạnh khác
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Hướng dẫn toàn diện về việc đặt cược SOL: Phân tích hệ sinh thái đặt cược Solana từ cơ chế, lợi nhuận và các khía cạnh khác
Hướng dẫn này sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn tổng quan toàn diện về việc stake SOL, bao gồm các câu hỏi thường gặp nhất và tất cả các lĩnh vực then chốt.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Lostin, Helius
Biên dịch: Glendon, Techub News
Nếu bạn đang nắm giữ token SOL và muốn đặt cược (stake), nhưng chưa hiểu rõ cơ chế stake trên Solana? Đừng lo lắng, hướng dẫn này sẽ cung cấp cho bạn cái nhìn tổng quan toàn diện về việc stake SOL, bao gồm các câu hỏi phổ biến nhất và tất cả các lĩnh vực then chốt. Hãy bắt đầu ngay!
Tại sao nên stake SOL?
Việc stake SOL không chỉ để nhận phần thưởng – nó còn đóng vai trò thiết yếu trong việc phi tập trung hóa và bảo mật mạng Solana. Bằng cách stake, những người nắm giữ token SOL có thể đóng góp vào sự ổn định và quản trị của mạng lưới. Trong quá trình này, việc lựa chọn một validator phù hợp để ủy quyền stake là rất quan trọng. Việc ủy quyền token cho một validator giống như bỏ phiếu trong một nền dân chủ đại diện, thể hiện niềm tin rằng validator đó sẽ duy trì thời gian hoạt động cao, xử lý khối nhanh chóng và chính xác. Các yếu tố khác cần xem xét bao gồm hành vi đạo đức của validator, phản ứng trước hard fork, cũng như đóng góp cho hệ sinh thái Solana.
Hơn nữa, việc phân bổ hợp lý lượng stake giữa các validator uy tín sẽ thúc đẩy thêm tính phi tập trung của mạng, ngăn chặn hiệu quả bất kỳ thực thể nào có nguồn vốn dồi dào thao túng quyết định đồng thuận vì lợi ích riêng.
Khi bạn stake thì chuyện gì xảy ra?
Trên Solana, có hai hình thức stake: stake gốc (native staking) và stake thanh khoản (liquid staking). Hiện tại, 94% lượng SOL được stake sử dụng phương thức native staking, do đó bài viết này sẽ tập trung vào hình thức này và giới thiệu sơ lược về liquid staking ở phần sau. Với native staking, người dùng có thể thực hiện thông qua nhiều nền tảng khác nhau, bao gồm công cụ quản lý tài sản đa chữ ký (như Squads), ví phổ biến hoặc các trang web chuyên về stake. Quy trình stake gốc khá đơn giản: người dùng chỉ cần gửi token vào tài khoản stake, rồi ủy quyền cho tài khoản bỏ phiếu của validator. Một người dùng có thể tạo nhiều tài khoản stake, mỗi tài khoản có thể linh hoạt ủy quyền cho cùng một hoặc nhiều validator khác nhau.
Hình trên: Một người stake ủy quyền cho nhiều validator
Mỗi tài khoản stake có hai quyền quan trọng: quyền stake và quyền rút tiền. Hai quyền này được hệ thống tự động thiết lập khi tạo tài khoản và mặc định được gán cho địa chỉ ví của người dùng. Mỗi quyền có trách nhiệm rõ ràng riêng. Quyền rút tiền có quyền kiểm soát cao hơn đối với tài khoản – nó có thể gỡ token khỏi tài khoản stake và cho phép cập nhật quyền stake.
Đơn vị thời gian quan trọng nhất trong stake là epoch. Mỗi epoch trên Solana kéo dài 432.000 slot, tương đương khoảng hai ngày. Mỗi khi một epoch mới bắt đầu, hệ thống sẽ tự động phát phần thưởng stake cho những người stake tương ứng. Quá trình này không cần thao tác thủ công từ người stake – họ sẽ thấy số dư tài khoản tăng lên vào cuối mỗi epoch. Ngoài ra, người dùng có thể trực tiếp nhận phần thưởng MEV thông qua trang web Jito (chi tiết sẽ được đề cập sau).
Khi bạn stake SOL theo hình thức gốc, token của bạn sẽ bị khóa trong suốt thời gian của epoch hiện tại. Nếu người dùng hủy stake ngay khi epoch bắt đầu, họ có thể phải trải qua thời gian làm mát (cooldown) lên đến hai ngày trước khi rút tiền. Tuy nhiên, nếu họ rút vào cuối epoch, quá trình này gần như tức thì và không cần chờ đợi thêm.
Tương tự, việc bắt đầu stake cũng cần trải qua giai đoạn làm nóng (warm-up), có thể mất tới hai ngày hoặc gần như tức thì, tùy thuộc vào thời điểm người dùng khởi tạo tài khoản stake. Trong quá trình này, người dùng có thể theo dõi tiến độ epoch hiện tại thông qua trình khám phá khối (block explorer) của Solana.
Các validator kiếm lời như thế nào?
Các nhà vận hành validator chủ yếu kiếm lời qua ba cách:
-
Phát hành / Lạm phát: Phát hành token mới
-
Phí ưu tiên: Người dùng gửi SOL cho validator để giao dịch được xử lý ưu tiên
-
Phần thưởng MEV: Người dùng trả tiền boa Jito cho validator để đưa gói giao dịch vào khối
Toàn bộ doanh thu của validator được tính bằng SOL, quy mô doanh thu trực tiếp tỷ lệ thuận với lượng stake mà họ quản lý. Chi phí vận hành chủ yếu cố định và được tính bằng hỗn hợp SOL và tiền pháp định.
Hình trên: Tổng phần thưởng stake của validator Solana (Nguồn: Dune Analytics, 21.co)
Phát hành token
Solana định kỳ phát hành token SOL mới theo kế hoạch lạm phát và phân phối chúng dưới dạng phần thưởng stake cho các validator vào cuối mỗi epoch. Hiện tại, tỷ lệ lạm phát của Solana là 4,9%, tỷ lệ này sẽ giảm 15% mỗi năm cho đến khi ổn định ở mức 1,5% trong dài hạn.
Số lượng phần thưởng stake mà một validator nhận được chủ yếu phụ thuộc vào số điểm tích lũy từ việc bỏ phiếu đúng để trở thành nút xác nhận khối trên chuỗi. Nếu validator ngừng hoạt động hoặc không bỏ phiếu kịp thời, số điểm nhận được sẽ giảm. Trong điều kiện điểm trung bình, một validator sở hữu 1% tổng lượng stake dự kiến sẽ nhận được khoảng 1% tổng phần thưởng lạm phát.
Hơn nữa, phần thưởng stake của validator sẽ được chia nhỏ và phân phối lại cho những người ủy quyền stake cho họ. Trong quá trình này, validator có thể thu một tỷ lệ hoa hồng từ tổng phần thưởng lạm phát mà người stake nhận được. Tỷ lệ hoa hồng này thường là một con số phần trăm đơn vị, nhưng có thể nằm trong khoảng từ 0% đến 100%.
Hình trên: Bảng thời gian lạm phát Solana
Phí ưu tiên
Trên mạng Solana, validator được chọn làm người xây dựng khối hiện tại sẽ nhận phí từ mỗi giao dịch được xử lý. Phí này gồm hai loại: phí cơ bản và phí ưu tiên. Những khoản phí này được ghi ngay lập tức vào tài khoản danh tính của validator. Trước đây, validator chỉ nhận được 50% phí cơ bản và 50% phí ưu tiên, phần còn lại bị đốt cháy. Tuy nhiên, kể từ khi SIMD-96 được thông qua, cấu trúc phí sắp tới sẽ thay đổi – người sản xuất khối sẽ được phép giữ 100% phí ưu tiên.
Việc trả phí ưu tiên giúp đảm bảo giao dịch được xử lý ưu tiên trong khối. Cơ chế này đặc biệt quan trọng trong nhiều trường hợp như arbitrage, thanh lý và mint NFT, nơi tốc độ giao dịch cực kỳ quan trọng. Vì các giao dịch phức tạp tiêu tốn nhiều năng lực tính toán hơn, chúng thường yêu cầu mức phí ưu tiên cao hơn. Nói chung, các tài khoản token phổ biến và có nhu cầu cao cần mức phí ưu tiên cao hơn.
So với phí ưu tiên, phí cơ bản tuy đóng góp doanh thu nhỏ hơn nhưng lại đóng vai trò không thể thiếu trong việc ngăn chặn thư rác. Để bảo vệ an ninh và ổn định mạng, hệ thống Solana cố định phí cơ bản ở mức 0,000005 SOL (5000 lamports) cho mỗi chữ ký, nhằm giảm thiểu nguy cơ giao dịch độc hại và tắc nghẽn mạng.
Phần thưởng MEV (Jito)
Hiện nay, các validator chạy client Jito chiếm hơn 90% tổng lượng SOL stake. Jito giới thiệu cơ chế đấu giá không gian khối ngoài chuỗi (off-chain), diễn ra bên ngoài chuỗi, cho phép các "searcher" và ứng dụng gửi các nhóm giao dịch gọi là "bundle". Những bundle này thường chứa các giao dịch nhạy cảm về thời gian, chẳng hạn như arbitrage hay thanh lý. Để khuyến khích người xây dựng khối ưu tiên xử lý các giao dịch này, mỗi bundle đều đi kèm một khoản "tiền boa". Điều này mang lại cho validator một nguồn thu nhập bổ sung ngoài phí ưu tiên và phí cơ bản.
Năm 2024, doanh thu MEV từ Jito đã tăng trưởng mạnh mẽ từ mức không đáng kể thành nguồn thu chính của validator. Đối với validator, họ có thể thiết lập và thu hoa hồng MEV theo cơ chế tương tự như phần thưởng lạm phát. Người stake sau đó được phân bổ phần còn lại dựa trên tỷ lệ tương đối lượng stake họ ủy quyền cho người xây dựng khối.
Hình trên: Dữ liệu định lượng sự tăng trưởng của phí ưu tiên và tiền boa Jito. Nguồn: Blockworks Research
APY đến từ đâu?
Lợi suất hàng năm (APY) là chỉ số đo lường tỷ suất lợi nhuận kép hàng năm mà người stake có thể đạt được khi stake trong một năm với lãi suất hiện tại. Chỉ số này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố phức tạp, bao gồm nhưng không giới hạn ở tỷ lệ phát hành hiện tại của mạng, hiệu suất và thời gian hoạt động của validator, tiền boa từ người dùng cho validator, cũng như tỷ lệ stake hiện tại (tỷ lệ SOL stake so với tổng cung). Hiện tại, nhiều trang web cung cấp danh sách validator xếp hạng theo APY, trong đó StakeWiz là một trong những trang toàn diện nhất.
Cụ thể, nguồn gốc của APY chủ yếu chia thành hai phần: phần thưởng phát hành và phần thưởng MEV.
Phần thưởng phát hành
Trên mạng Solana, validator phân phối phần thưởng stake dựa trên quy mô stake mà người dùng ủy quyền cho họ. Khi phân phối phần thưởng, validator thu một tỷ lệ hoa hồng dịch vụ, dao động từ 0% đến 100%. Ngoài ra, phần thưởng mà validator nhận được không chỉ phụ thuộc vào quy mô stake mà còn liên quan chặt chẽ đến hiệu suất bỏ phiếu. Mỗi lần bỏ phiếu thành công sẽ mang lại điểm cho validator, và những điểm này là cơ sở quan trọng để nhận phần thưởng.
Dựa trên các yếu tố sau, một validator được quản lý tốt sẽ tạo ra phần thưởng cao hơn:
-
Thời gian ngừng hoạt động ngắn nhất: Validator không nhận điểm khi ngừng hoạt động vì không thể tham gia bỏ phiếu.
-
Bỏ phiếu kịp thời: Nếu validator liên tục chậm trễ trong việc tham gia đồng thuận, họ có thể nhận ít điểm hơn.
-
Bỏ phiếu chính xác: Chỉ khi bỏ phiếu cho khối sau đó được xác nhận thì mới nhận được điểm.
Phần thưởng MEV (Jito)
Phần thưởng MEV đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong cấu thành phần thưởng stake. Giao dịch trên chuỗi ngày càng tăng và các cơ hội arbitrage kéo theo đã thúc đẩy sự tăng trưởng này. Gần đây, tiền boa MEV từ Jito chiếm khoảng 20-30% tổng phần thưởng, làm tăng đáng kể lợi nhuận cho người stake. Tương tự như phần thưởng phát hành, tỷ lệ hoa hồng mà validator thu từ tiền boa MEV dao động từ 0% đến 100%. Ngoài ra, Jito cũng thu 5% hoa hồng trên mọi doanh thu liên quan đến MEV như một khoản phí dịch vụ nền tảng.
Các yếu tố khác cần cân nhắc
Tuy nhiên, khi lựa chọn validator, người stake không chỉ quan tâm đến tỷ lệ hoa hồng. Mặc dù các validator có hoa hồng thấp có thể mang lại lợi nhuận trực tiếp cao hơn, nhiều người vẫn thiên về lựa chọn các validator có hoa hồng cao như Coinbase – xu hướng này bị chi phối bởi các yếu tố như khóa nhà cung cấp và lợi thế tuân thủ quy định. Ví dụ, tài sản sử dụng Coinbase Custody thường phải stake riêng biệt trên validator của Coinbase. Mặt khác, các sàn giao dịch tập trung cũng được hưởng lợi từ hành vi của người dùng bán lẻ ưu tiên sự tiện lợi hơn tối ưu hóa lợi nhuận. Đối với người dùng off-chain, họ có thể không nhạy cảm với lợi nhuận thấp hơn chuẩn, điều này mang lại cho các sàn giao dịch sự linh hoạt lớn hơn trong việc cung cấp phần thưởng.
Cuối cùng, các cơ chế giao thức mới (ví dụ như SIMD-123) nhằm mục đích cho phép validator chia sẻ trực tiếp phần thưởng khối với người stake. Nếu được triển khai thành công, điều này sẽ mang lại thêm nguồn thu nhập cho người stake.
Các bên tham gia chính trong hệ sinh thái stake Solana
Các validator Solana có thể được chia thành một vài nhóm.
Các đội ngũ hệ sinh thái
Nhiều đội ngũ nổi tiếng phát triển ứng dụng và hạ tầng Solana vận hành validator hỗ trợ hoạt động kinh doanh cốt lõi của họ. Ví dụ, Helius vận hành một validator để hỗ trợ dịch vụ RPC của mình.
Ví dụ:
-
Helius
-
Mrgn
-
Jupiter
-
Drift
-
Phantom
Các sàn giao dịch tập trung
Các sàn giao dịch tập trung là một trong những validator có tỷ lệ stake cao nhất trên Solana, cung cấp giải pháp stake một cú nhấp chuột cho khách hàng off-chain.
Ví dụ:
-
Kraken
-
Coinbase
-
Binance
-
Upbit
Nhà cung cấp giải pháp dành cho tổ chức
Các công ty này cung cấp dịch vụ stake tùy chỉnh chuyên biệt cho khách hàng tổ chức. Họ hỗ trợ nhiều blockchain để đáp ứng nhu cầu rộng rãi hơn.
Ví dụ:
-
Figment
-
Kiln
-
Twinstake
-
Chorus One
Các đội ngũ độc lập
Hệ sinh thái validator Solana bao gồm nhiều validator trung bình và dài hạn hoạt động độc lập. Một số validator đã tích cực từ thời điểm mạng khởi tạo và đóng góp cho hệ sinh thái thông qua giáo dục, nghiên cứu, quản trị và phát triển công cụ.
Ví dụ:
-
Laine
-
Overclock
-
Solana Compass
-
Shinobi
Validator cá nhân
Mạng lưới còn có hơn 200 validator cá nhân. Lượng stake của họ là tự ủy quyền và có thể do thực thể vận hành kiểm soát. Các validator này đặc trưng bởi tỷ lệ hoa hồng 100% và không công khai thông tin danh tính trên trình khám phá khối hoặc bảng điều khiển.
Stake thanh khoản là gì?
Stake thanh khoản cho phép người dùng phân tán rủi ro stake của họ giữa nhiều nhà vận hành thông qua các nhóm stake, các nhóm này phát hành token stake thanh khoản (LSTs), đại diện cho phần sở hữu của người dùng trong tài khoản stake cơ bản.
LSTs
LST là tài sản sinh lời, tích lũy phần thưởng dựa trên APY của tài khoản stake cơ bản. Trong stake gốc, phần thưởng mỗi epoch làm tăng trực tiếp số dư SOL stake. Khác với stake gốc, trong stake thanh khoản, số lượng LST giữ nguyên, nhưng giá trị của nó theo SOL token sẽ tăng dần theo thời gian.
LST nâng cao hiệu quả vốn của việc stake bằng cách mở ra cơ hội DeFi. Một ví dụ điển hình là gửi LST làm tài sản thế chấp trên nền tảng cho vay, cho phép người dùng vay vốn trong khi vẫn giữ nguyên vị thế và tiếp tục nhận phần thưởng stake.
Hiện trạng của stake thanh khoản
Hiện tại, mặc dù chỉ có 7,8% lượng SOL stake sử dụng hình thức stake thanh khoản, nhưng phần này đang tăng trưởng rất nhanh. Dữ liệu cho thấy stake thanh khoản đã tích lũy 32 triệu SOL, tăng từ 17 triệu SOL đầu năm 2024, tốc độ tăng trưởng hàng năm đạt 88%. Trong đó, JitoSOL với thị phần 36% trở thành token stake thanh khoản phổ biến nhất trên Solana, các lựa chọn đáng chú ý khác bao gồm Marinade (mSOL) và JupiterSOL (jupSOL), lần lượt chiếm 17,5% và 11% thị trường.
Lợi thế về thuế
Thực tế, stake thanh khoản còn mang lại lợi thế về thuế cho người dùng. Tại nhiều khu vực pháp lý, phần thưởng stake nhận dưới dạng token được coi là sự kiện chịu thuế (tương tự cổ tức cổ phiếu), và bị đánh thuế như thu nhập khi nhận. Tuy nhiên, do cơ chế LST giữ nguyên số dư ví người dùng trong khi chỉ giá trị tăng lên, người dùng sẽ không kích hoạt sự kiện chịu thuế mỗi khi nhận phần thưởng.
Stake SOL có an toàn không?
Native staking cung cấp một cách thức trực tiếp và an toàn để người stake tham gia vào quá trình xác thực mạng. Trong hình thức này, người stake luôn kiểm soát và lưu giữ SOL của họ. Nếu validator ngoại tuyến hoặc hoạt động kém, người stake không lưu ký (non-custodial) có quyền hủy stake bất cứ lúc nào và tự do chuyển sang validator khác hiệu quả hơn. Trong trường hợp mạng ngừng hoạt động, vị thế của người stake native cũng không bị ảnh hưởng – khi hoạt động mạng phục hồi, vị thế sẽ được giữ nguyên.
Tương tự, stake thanh khoản như một lựa chọn thay thế cũng cung cấp đảm bảo an toàn theo cách riêng. Hiện tại, đã có năm công ty uy tín thực hiện chín cuộc kiểm toán đối với các chương trình nhóm stake, đảm bảo tính vững chắc. Tuy nhiên, nhà đầu tư khi sử dụng stake thanh khoản vẫn cần lưu ý đến biến động thị trường và rủi ro tiềm tàng. Trong điều kiện thị trường bất lợi hoặc sự kiện "thiên nga đen", giá LST có thể tạm thời thấp hơn giá trị cơ bản. Mặc dù những sai lệch này thường ngắn hạn, nhà đầu tư nên cân nhắc rủi ro đuôi, đặc biệt khi sử dụng LST làm tài sản thế chấp.
Cơ chế trừng phạt
Slash là một cơ chế trừng phạt, giảm lượng stake được ủy quyền nhằm ngăn chặn hành vi ác ý hoặc gây hại. Mặc dù hiện tại Solana chưa triển khai cơ chế slash, các nhà phát triển mạng đang tích cực xem xét và có thể áp dụng trong tương lai.
Cuối cùng, người stake nên tuân thủ các thực hành tốt nhất, quản lý an toàn khóa riêng tư để tránh mất mát hoặc bị đánh cắp.
Stake SOL khác gì với stake ETH?
Solana và Ethereum có sự khác biệt trong cách thức stake. Solana tích hợp Proof-of-Stake ủy quyền (dPoS) trực tiếp vào giao thức cốt lõi, không cần dựa vào giải pháp bên ngoài để thực hiện ủy quyền. Thiết kế này giúp tỷ lệ tham gia stake của Solana đạt 67,7%, chiếm tỷ lệ đáng kể trong tổng cung, vượt xa con số 28% của Ethereum. Ngược lại, trong quá trình chuyển từ Proof-of-Work sang Proof-of-Stake, Ethereum phụ thuộc nhiều hơn vào các nền tảng bên thứ ba như Lido và Rocket Pool để cung cấp dịch vụ ủy quyền và stake thanh khoản.
Mặt khác, trên Ethereum, stake tại nhà (home staking) là lựa chọn stake gốc duy nhất, yêu cầu validator có kỹ năng kỹ thuật cao và phần cứng chuyên dụng. Validator phải stake ít nhất 32 ETH và đảm bảo phần cứng luôn hoạt động và được duy trì đầy đủ. Cách tự lưu ký này mang lại cho Ethereum danh tiếng là một blockchain phi tập trung cao, với hàng ngàn người stake tại nhà cùng tạo nên nền tảng của mạng lưới.
Mặc dù stake tại nhà chiếm vị trí quan trọng trên Ethereum, stake thanh khoản cũng được sử dụng rộng rãi thông qua một số nền tảng chính. Trong đó, Lido dẫn đầu thị trường, kiểm soát hơn 28% lượng ETH stake. Lido phát hành token sinh lời stETH, cho phép nhà đầu tư hưởng phần thưởng stake trong khi vẫn giữ vị thế ETH. Tuy nhiên, giống như mọi token stake thanh khoản, stETH cũng đối mặt với một số rủi ro, bao gồm lỗi hợp đồng thông minh và chênh lệch giá stETH so với ETH. Quan trọng hơn, lợi nhuận lạm phát của Ethereum tương đối thấp, lãi suất hàng năm khi stake ETH qua Lido chỉ là 2,9%, thấp hơn nhiều so với lợi suất stake SOL. Hơn nữa, Lido thu 10% phí trên phần thưởng stake, làm giảm thêm lợi nhuận thực tế của nhà đầu tư.
Cuối cùng, cần khẳng định rằng Ethereum có cơ chế slash để trừng phạt hành vi sai trái của validator, mặc dù các sự kiện slash rất hiếm khi xảy ra.
Kết luận
Bài viết này đã khám phá toàn diện khái niệm, cơ chế và tầm quan trọng của việc stake trên Solana. Dù bạn là người tham gia dày dạn kinh nghiệm hay mới bắt đầu tìm hiểu hệ sinh thái Solana, việc hiểu sâu về việc stake đều cực kỳ quan trọng. Stake không chỉ cung cấp cho những người nắm giữ SOL lâu dài một con đường sinh lợi cạnh tranh, mà còn là yếu tố cốt lõi hỗ trợ an ninh và tính phi tập trung của mạng Solana.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@heliuslabs
