MEV trên Bitcoin ngày càng nổi bật: MEV đang lan rộng đến Bitcoin theo những cách thức tinh vi hơn
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
MEV trên Bitcoin ngày càng nổi bật: MEV đang lan rộng đến Bitcoin theo những cách thức tinh vi hơn
MEV trên Bitcoin ngày càng nổi bật thông qua các hình thức như "bắn tỉa" inscription Ordinal, đào rỗng khối và cartel hóa thợ mỏ.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: George Kaloudis, CoinDesk
Biên dịch: Felix, PANews
Điểm chính:
-
Cơ hội chênh lệch giá tồn tại trong cả tài chính truyền thống và tiền mã hóa, nhưng rõ rệt hơn ở lĩnh vực thứ hai do tính minh bạch của các giao dịch chờ xử lý và thời gian thanh toán kéo dài.
-
Dù MEV trên Bitcoin không nổi bật như trên Ethereum, nó đang dần xuất hiện thông qua việc "bắn tỉa" (snipe) các bản ghi Ordinal, khai thác khối trống và sự hình thành các cartel thợ mỏ.
-
Sự xuất hiện của MEV trên Bitcoin có thể tạo áp lực dẫn đến việc "tư nhân hóa" bộ nhớ đệm giao dịch (mempool), điều này sẽ phá vỡ những nguyên tắc cốt lõi ban đầu của tiền mã hóa.
-
Một trong những ứng dụng "killer app" được cho là của tiền mã hóa và blockchain là khả năng giao dịch nhiều loại tài sản khác nhau mà không cần các trung gian tài chính tập trung. Dù phần lớn các tài sản này thực tế chẳng làm được gì hoặc được cho là vô dụng, con người vẫn kiếm được lợi nhuận khổng lồ từ việc giao dịch chúng. Giống như năm 2020 ai cũng làm giàu từ SHIB, rồi lại tiếp tục giao dịch WIF và PEPE vào năm 2023.
Khi dòng vốn đầu cơ đổ xô vào các token này, họ thường mua trước tiên trên các sàn phi tập trung (DEX) thông qua các thị trường tự động (AMM), trước khi token được niêm yết trên các sàn tập trung (CEX). AMM là các ứng dụng phi tập trung giúp kết nối người mua và người bán token mã hóa mà không cần đi qua các sàn giao dịch được quản lý hay yêu cầu KYC (như ảnh hộ chiếu, bằng lái xe hoặc nhiều ảnh selfie). Tất cả những gì bạn cần làm là kết nối ví mã hóa, chọn tài sản muốn mua trên AMM, rồi nhấn nút mua.
Điều thú vị về các AMM này (ngoài sự tiện lợi và riêng tư nhờ tránh kiểm tra danh tính) là dù các KOL tiền mã hóa quảng bá blockchain như "thế hệ tiếp theo" của thị trường chứng khoán, thì trong một số khía cạnh, thị trường chứng khoán lại phản ánh thời gian thực tốt hơn AMM.
Ví dụ đơn giản: A muốn mua cổ phiếu XYZ với giá 100 USD, trong khi B muốn bán cùng cổ phiếu đó với giá 99 USD. Vì các thị trường tài chính ngày nay khá liên thông, C tình cờ biết được điều này (có cách hợp pháp và bất hợp pháp để thu thập và xử lý thông tin này), mua XYZ từ B với giá 99 USD, rồi lập tức bán lại cho A với giá 100 USD. Mọi người đều hài lòng: A nhận được cổ phiếu XYZ, B nhận được 99 USD, còn C thu được 1 USD từ chênh lệch giá.
Giao dịch sinh lời này đã hoàn tất, và khi kết thúc, nhà chênh lệch giá C đã "nuốt chửng" giao dịch, đồng thời loại bỏ sự mất hiệu quả thị trường đối với cổ phiếu XYZ (chênh lệch 1 USD giữa giá mua của A và giá bán của B). Toàn bộ diễn ra theo thời gian thực, nghĩa là tuyến tính – C phải can thiệp đúng lúc giữa A và B để thực hiện giao dịch, và phải theo đúng trình tự này (từ A đến C rồi đến B).
Mặc dù hình thức có chút khác biệt, loại chênh lệch giá này cũng có thể thấy trong AMM. Giả sử bạn nghe tin sớm về SHIB và muốn mua một ít trước khi nó lên sàn CEX. Vì chưa có trên sàn, bạn dùng AMM dựa trên Ethereum và nhấn nút mua token SHIB. Khi đặt lệnh, giao dịch của bạn sẽ rơi vào một nhóm lớn các giao dịch Ethereum đang chờ xử lý. Trong số đó, một số có thể là người dùng thanh toán bằng USDC trên mạng, nhưng rất nhiều là giao dịch các token như SHIB, WIF hay PEPE.
Trước khi hoàn tất và thực thi, mọi người đều có thể nhìn thấy các giao dịch này vì chúng nằm trong một khu vực gọi là bộ nhớ đệm (mempool). Nếu AMM dùng để giao dịch định giá sai SHIB do thị trường mất hiệu quả (giống ví dụ cổ phiếu XYZ), một người nào đó trên mạng có thể xây dựng một giao dịch Ethereum để mua SHIB trước bạn, rồi bán lại cho bạn qua AMM khác để thu lợi nhuận.
Ví dụ sâu hơn: giả sử bạn muốn mua một lượng lớn SHIB. Trong trường hợp này, mọi người đều thấy một giao dịch mua lớn, đủ sức ảnh hưởng thị trường đang chờ xử lý, và họ có thể thực hiện các giao dịch xung quanh giao dịch của bạn để tận dụng sự mất hiệu quả và tác động thị trường từ lệnh của bạn.
Các giao dịch như vậy có thể được phân loại là giao dịch "bánh kẹp" (sandwich trade). Một số người dùng thuật ngữ "tấn công bánh kẹp" vì AMM không thể ghép người mua với người bán như mong đợi, và có thể khiến người mua ban đầu chịu tổn thất nặng nề trước khi giao dịch hoàn tất (hãy tưởng tượng nếu bạn muốn mua 1 tỷ token SHIB, nhưng do AMM kém hiệu quả và bị "bánh kẹp", bạn chỉ nhận được 800 triệu).
Các giao dịch bánh kẹp và các dạng "phát hiện mất hiệu quả" khác được gọi chung rộng rãi hơn là Giá trị Khai thác Tối đa (hoặc Thợ đào) – Maximum (or Miner) Extractable Value (gọi tắt là MEV). MEV có nghĩa là những người xác thực giao dịch lựa chọn sắp xếp thứ tự giao dịch theo cách có lợi nhất cho họ chứ không phải cho người giao dịch. Vì thời gian khối (thời gian xác thực giao dịch) không phải là thời gian thực (trên Ethereum, giao dịch được xác thực khoảng mỗi 12 giây), nên có đủ thời gian để thực hiện các giao dịch chênh lệch giá, đặc biệt là các bot giao dịch.
Với điều này trong tâm trí, không khó để hình dung MEV đã lan rộng ra ngoài AMM. Đối với lập luận kỹ thuật trước đó, một kết luận hợp lý là: càng thực hiện hành động phức tạp, thì khả năng xuất hiện MEV càng cao.
MEV: Ưu điểm, Nhược điểm và Sự Hiện diện trên Bitcoin
Cuộc tranh luận xung quanh MEV rất rộng. Nó tốt hay xấu? Có bất hợp pháp không?
Điều đó phụ thuộc vào bạn hỏi ai.
Theo hướng tích cực, MEV là một thị trường tự do, tính toán chi phí thực tế của các hoạt động trên blockchain bằng cách loại bỏ sự mất hiệu quả – những điều này sẽ bị khai thác cho đến khi gần như bằng không. Mặt tiêu cực là MEV có thể khiến những người mới và người dùng bình thường, thiếu hiểu biết, bị khai thác bởi các chuyên gia và người dùng nâng cao.
Cho đến giờ, chúng ta mới chỉ nói về Ethereum, vì dù MEV có lợi thế tiên phong, nhưng lịch sử Bitcoin vốn không tồn tại MEV. Mặc dù về mặt lý thuyết nó tồn tại, nhưng trên thực tế lại không khả thi về mặt kinh tế (trừ những trường hợp rất đặc biệt).
Bạn có thể đang nghĩ: “Không có MEV ư? Nếu AMM dựa trên Ethereum có MEV, thì AMM dựa trên Bitcoin chắc chắn cũng phải có chứ?”
Bạn nói đúng, chỉ là hiện tại chưa có AMM nào dựa trên Bitcoin. Lý do là vì Ethereum linh hoạt hơn Bitcoin, nghĩa là bạn có thể “làm được nhiều việc hơn với nó”, như tạo token từ Doge hay các meme khác, giao dịch trên AMM và trở nên giàu có.
Và vì Bitcoin kém linh hoạt hơn, nên không có thị trường sôi động nào cho các token mới trên Bitcoin hay AMM. Nếu không có tài sản mới nào trên Bitcoin ngoài chính Bitcoin, thì cơ hội MEV liên quan đến AMM làm sao có thể phát sinh? Giao dịch Bitcoin lấy Bitcoin khác?
Đúng vậy. Chính đây là nơi MEV trên Bitcoin bắt đầu xuất hiện.
MEV trên Bitcoin
MEV trên Bitcoin không mạnh mẽ như trên Ethereum, và khi các chuyên gia thảo luận chủ đề này, họ luôn kèm theo cảnh báo.
Colin Harper, Giám đốc Nghiên cứu và Nội dung tại công ty khai thác Bitcoin Luxor Technology, nói: “Nó giống kiểu trò chơi bạn có thể tham gia hơn là MEV thực thụ.”
Ba năm trước, Bitcoin trải qua một bản cập nhật mang tên Taproot, làm tăng khả năng biểu đạt của mạng lưới. Thông qua giao thức Ordinals, người ta vô tình biến Bitcoin có thể tương đương với NFT. Đây chính là ý nghĩa của cụm từ “giao dịch Bitcoin lấy Bitcoin khác” đã nói ở trên: “NFT” có thể tồn tại trên Bitcoin vì giao thức Ordinals cho phép xác định được satoshi (đơn vị nhỏ nhất của Bitcoin, bằng 1/100 triệu BTC) nào được khắc dữ liệu tùy ý, có thể là hình ảnh, văn bản hoặc thứ khác. Các bộ sưu tập này được gọi là bản ghi (inscriptions), khác với NFT (token riêng biệt). Khi bạn mua một bản ghi, thay vì mua một token hoàn toàn mới như trên Ethereum, bạn chỉ đang mua một lượng Bitcoin, chỉ đặc biệt khi nhìn từ góc độ giao thức Ordinals.
Thực tế, đây chính là mua Bitcoin bằng Bitcoin (tất nhiên là mua nhiều đổi ít). Cũng giống như dùng ETH mua SHIB hay dùng USDT mua USDC, việc dùng Bitcoin mua Bitcoin là một hoạt động có thể bị “chộp” trước.
Colin Harper giải thích: “Khi bạn bán một bản ghi trên Magic Eden hay các sàn tương tự, bạn dùng PSBT (giao dịch Bitcoin ký một phần). Người bán ký một nửa, và khi người mua thực hiện, họ sẽ hoàn tất giao dịch bằng chữ ký của mình, đồng thời trả phí giao dịch. Do đó, nếu một trader NFT thấy giao dịch trong mempool, họ có thể phát sóng giao dịch riêng của mình để thay thế khoản thanh toán và địa chỉ của người mua ban đầu (đánh cắp). Để làm điều này, họ phát một giao dịch RBF (thay thế phí) với mức phí cao hơn, nhằm đảm bảo giao dịch của họ được xác nhận trước giao dịch gốc.”
Mặc dù điều này không hoàn toàn giống với MEV thuần túy như đã thảo luận ở phần đầu bài viết, nhưng nó trông vẫn giống MEV: người mua và người bán dự kiến không được ghép nối, vì bên thứ ba can thiệp và đưa thêm phần thưởng cho thợ mỏ để lấy bản ghi, trong khi thợ mỏ tối đa hóa lợi ích của mình bằng cách chấp nhận giao dịch của bên thứ ba.
Những thứ khác trên Bitcoin giống MEV
Bitcoin vẫn có các thợ mỏ, và trong ngành khai thác, có một số việc xảy ra thường xuyên, trông giống MEV.
Một ví dụ phổ biến là khai thác khối trống (empty block mining). Bitcoin định kỳ khai thác các khối trống. Khối này vô dụng với mọi người ngoại trừ thợ mỏ đào được nó, vì ngoài giao dịch coinbase (chữ “c” viết thường, không phải công ty) thưởng cho thợ mỏ, không có giao dịch chờ xử lý nào khác được xác thực. Việc này xảy ra vì lý do kỹ thuật, và thực tế việc xuất hiện khối trống là ngẫu nhiên, nhưng khó có thể nói đây có phải là MEV hay có lợi cho Bitcoin hay không.
Còn có hiện tượng cartel hóa thợ mỏ (PANews chú thích: cartel là dạng tập đoàn độc quyền, dễ hình thành khi vài doanh nghiệp nắm toàn bộ nguồn lực hạn chế). Nhiều thợ mỏ Bitcoin hiện nay sử dụng các mỏ khai thác (mining pool) để cân bằng thu nhập, bằng cách khai thác tập thể và chia sẻ phần thưởng tương ứng. Điều này có thể gây ra vấn đề, đặc biệt khi các mỏ ngày càng lớn. Như Walt Smith của quỹ đầu tư Cyber Fund viết trong một bài dài mang tên “MEV của Bitcoin”:
“…Việc khai thác theo mỏ cho phép thực hiện MEV nhiều khối tinh vi hơn bằng cách tăng xác suất thắng các khối liên tiếp, từ đó tạo ra rủi ro hệ thống. Các mỏ khai thác và các cartel khai thác khác lạm dụng nền kinh tế mỏ để ép buộc áp dụng mẫu khối chuẩn, và gạt các thợ mỏ nhỏ thực hiện xây dựng khối phi chuẩn ra khỏi hệ thống. Việc phí thừa liên tục cộng với lợi thế kinh tế theo quy mô sẽ thúc đẩy sáp nhập, tạo thành vòng xoáy bệnh lý.”
Hiện tại, một số mỏ khai thác đang kiểm soát phần lớn sức mạnh tính toán mạng lưới, thậm chí chỉ cần hai hoặc ba mỏ liên kết cũng có thể kiểm soát hơn một nửa tổng sức mạnh. Nếu cartel mỏ liên tiếp thắng đủ các khối, họ có thể hành xử như một thế lực độc quyền để tối đa hóa lợi nhuận.
Một ví dụ thực tế khác về hành vi thợ mỏ Bitcoin có thể là MEV: thanh toán ngoài băng tần (out-of-band payments). Các thợ mỏ Bitcoin được trả tiền để chấp nhận các giao dịch được coi là phi chuẩn (dù là ngoài chuỗi hay qua chuyển khoản Bitcoin riêng biệt và dường như không liên quan). Một lần nữa, đây không phải MEV thuần túy, vì giá trị khai thác không xuất hiện trên blockchain do quyết định chương trình thông minh. Thay vào đó, giá trị được rút ra bằng cách thợ mỏ nhận được nhiều hơn khoản thù lao họ lẽ ra được nhận.
Một số nhà nghiên cứu lo ngại rằng các khoản thanh toán ngoài băng tần là bước khởi đầu của một xu hướng trượt dốc, có thể che giấu cơ chế khuyến khích. Nhưng các thợ mỏ đang tận dụng cơ hội này. Công ty khai thác lớn niêm yết Marathon đã ra mắt dịch vụ Slipstream, chấp nhận các giao dịch phi chuẩn.
Điều đáng lo ngại là các hoạt động ngầm này có thể dẫn đến việc "tư nhân hóa" mempool, điều này gây lo ngại trên bất kỳ blockchain nào. Như Sam Kessler của CoinDesk viết: “Điều cấp bách nhất là lo ngại rằng việc tư nhân hóa mempool có thể củng cố các trung gian mới trong các khu vực then chốt của ống dẫn giao dịch Ethereum.”
Nếu phần lớn giao dịch được gửi vào mempool riêng tư để xác nhận, thì chỉ một số ít người (những người được chỉ định) có thể ảnh hưởng đến giao dịch Bitcoin. Điều này sẽ làm tập trung quyền lực trên blockchain, một tình huống rõ ràng là không thể chấp nhận đối với bất kỳ ai coi trọng khả năng chống kiểm duyệt.
Còn nhiều ví dụ khác trên Bitcoin mang dáng dấp MEV, chắc chắn tồn tại dưới một hình thức nào đó, và các thành viên mạng lưới cần lưu ý.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
CoinDesk
