Thực trạng thị trường tiền mã hóa Nhật Bản: Quản lý sớm quá mức, năng lực cạnh tranh không bằng Hồng Kông và Singapore?

2024.07.01

Chia sẻ đến

Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow

Thực trạng thị trường tiền mã hóa Nhật Bản: Quản lý sớm quá mức, năng lực cạnh tranh không bằng Hồng Kông và Singapore?

Các nhà đầu tư bình thường của Nhật Bản từ lâu đã nổi tiếng với niềm đam mê giao dịch ký quỹ.

2024.07.01 - 01:23:23

Chuyên sâu báo cáo Web3

Các nhà đầu tư bình thường của Nhật Bản từ lâu đã nổi tiếng với niềm đam mê giao dịch ký quỹ.

Tác giả: Rick Maeda

Dịch bởi TechFlow

Tóm tắt

Mặc dù Nhật Bản là một trong những quốc gia đầu tiên áp dụng tiền mã hóa, nhưng hành trình phát triển của nước này đã gặp nhiều trở ngại do hai vụ tấn công lớn nhất trong lịch sử sàn giao dịch tiền mã hóa.
Những sự kiện này buộc các cơ quan quản lý Nhật Bản phải can thiệp sớm hơn các quốc gia khác, từ đó tạo ra một khung pháp lý rõ ràng cho ngành.
Tuy nhiên, quy định nghiêm ngặt và mức thuế cao khiến Nhật Bản kém cạnh tranh hơn so với các nước láng giềng như Singapore và Hồng Kông.
Trong bối cảnh khối lượng giao dịch thấp và môi trường khởi nghiệp nội địa thiếu sức sống, Nhật Bản đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển ngành Web3; để phục hưng cần có những thay đổi chính sách mang tính đột phá.

Giới thiệu

Do thiếu cơ hội sinh lời hấp dẫn và thị trường chứng khoán nội địa không mấy hấp dẫn, nhà đầu tư cá nhân tại Nhật Bản từ lâu đã nổi tiếng với niềm đam mê giao dịch ký quỹ. Các trader cá nhân ở Nhật Bản có ảnh hưởng lớn đến cặp tiền TRY/JPY (lira Thổ Nhĩ Kỳ/yên Nhật) trên thị trường ngoại hối, đến mức giới tài chính toàn cầu đã đặt biệt danh “Bà Watanabe” (Mrs. Watanabe) để chỉ họ. Khi Bitcoin và các loại tiền mã hóa khác xuất hiện rộng rãi vào đầu thập niên 2010, các trader theo ngày tại Nhật đã nồng nhiệt tiếp nhận loại tài sản mới này. Tuy nhiên, nhà đầu tư nhanh chóng phải đối mặt với những thách thức nội địa, bao gồm hai vụ tấn công nổi tiếng vào các sàn giao dịch, kết hợp với việc thiếu sức hút về khởi nghiệp và đầu tư, khiến vị thế của Nhật Bản trong lĩnh vực Web3 suy giảm.

Trong bài nghiên cứu này, chúng tôi sẽ:

Tổng quan lại lịch sử tiền mã hóa tại Nhật Bản, đặc biệt là các bước phát triển về quy định
Phân tích tình hình hiện tại của Nhật Bản
Khám phá một số thành viên chủ chốt trong ngành nội địa

Lịch sử tiền mã hóa tại Nhật Bản

Hành trình phát triển tiền mã hóa tại Nhật Bản đã trải qua nhiều sự kiện trọng đại, chẳng hạn như các vụ tấn công Mt. Gox và Coincheck, điều này thúc đẩy chính phủ ban hành các biện pháp quản lý nghiêm ngặt nhằm bảo vệ nhà đầu tư và duy trì sự ổn định của hệ thống tài chính. Nhật Bản tiếp tục phát triển khung pháp lý của mình để ứng phó với những thách thức và cơ hội mới trong lĩnh vực tiền mã hóa.

Thời kỳ đầu và sự trỗi dậy của Mt. Gox

Năm 2009:

Bitcoin, đồng tiền mã hóa đầu tiên, được giới thiệu bởi một cá nhân hoặc nhóm người dùng tên Satoshi Nakamoto. Trong giai đoạn đầu này, nhận thức và việc áp dụng tiền mã hóa còn rất ít ở mọi nơi, kể cả tại Nhật Bản, mặc dù tác giả sử dụng một bút danh mang phong cách Nhật.

Năm 2011–2013:

Mt. Gox, một sàn giao dịch Bitcoin có trụ sở tại Tokyo, trở thành sàn giao dịch Bitcoin lớn nhất thế giới, xử lý phần lớn các giao dịch Bitcoin trong thời kỳ đỉnh cao của nó (Hình 1).

Hình 1: Khối lượng giao dịch CEX toàn cầu tính đến cuối năm 2013

Vụ hack Mt. Gox và hậu quả

Năm 2014:

Mt. Gox tạm ngừng giao dịch, đóng cửa website và nộp đơn phá sản, tuyên bố khoảng 850.000 Bitcoin (tương đương gần 7% tổng số Bitcoin lúc bấy giờ, trị giá khoảng 450 triệu USD) bị đánh cắp. Điều tra cho thấy việc quản lý yếu kém và các biện pháp an ninh không đủ là nguyên nhân dẫn đến tổn thất.

Hình 2: Giá Bitcoin sụt giảm hơn 40% trong vòng 3 ngày sau khi Mt. Gox ngừng rút tiền

Phát triển quy định và luật lệ sơ khai

Năm 2015:

Lực lượng Đặc nhiệm Hành động Tài chính (FATF), cơ quan hoạch định chính sách liên chính phủ của nhóm G7, đã phát hành hướng dẫn, khuyến nghị các quốc gia quản lý các sàn giao dịch tiền ảo nhằm chống rửa tiền và tài trợ khủng bố.
Chính phủ Nhật Bản bắt đầu soạn thảo luật nhằm giám sát các sàn giao dịch, nhằm mục đích bảo vệ người tiêu dùng và đảm bảo sự ổn định tài chính.

Năm 2016:

Nội các và Quốc hội Nhật Bản thông qua đạo luật sửa đổi Luật Dịch vụ Thanh toán (PSA) và Luật Công cụ và Giao dịch Tài chính (FIEA). Những sửa đổi này công nhận tiền ảo (như Bitcoin, Ethereum, Ripple, Litecoin và Bitcoin Cash) là một phương tiện thanh toán, đồng thời áp đặt các yêu cầu giám sát lên các sàn giao dịch tiền mã hóa, đặt nền tảng cho việc thực thi toàn diện các quy định về tiền mã hóa.
Cơ quan Dịch vụ Tài chính (FSA) chịu trách nhiệm thực thi các quy định này, tập trung vào các yêu cầu đăng ký sàn giao dịch, các biện pháp an ninh mạng và các giao thức chống rửa tiền (AML).

Vụ hack Coincheck và tăng cường giám sát

Năm 2017:

Luật Dịch vụ Thanh toán sửa đổi có hiệu lực từ tháng 4, yêu cầu các sàn giao dịch tiền mã hóa phải đăng ký với FSA và tuân thủ các quy định AML và Biết khách hàng (KYC); luật này cũng phân loại Bitcoin là một công cụ thanh toán trước.
Bitcoin và tiền mã hóa trở nên phổ biến đáng kể tại Nhật Bản, nhiều thương gia như Bic Camera – công ty bán lẻ điện tử lớn nhất Nhật Bản – bắt đầu chấp nhận Bitcoin như một phương thức thanh toán.
Cục Thuế Quốc gia (NTA) phân loại lợi nhuận từ tiền mã hóa là “thu nhập linh tinh”, khiến nó trở thành thu nhập chịu thuế.

Năm 2018:

Coincheck, một trong những sàn giao dịch tiền mã hóa lớn nhất Nhật Bản, bị tấn công, khiến khoảng 523 triệu NEM (trị giá khoảng 530 triệu USD) bị đánh cắp. Khách hàng sau đó được Coincheck hoàn trả đầy đủ. Vụ hack này vẫn là một trong những vụ cướp tiền mã hóa lớn nhất trong lịch sử và thúc đẩy FSA áp dụng các biện pháp giám sát chặt chẽ hơn. Theo Cointelegraph, sàn này lưu trữ NEM trong ví nóng thay vì ví đa chữ ký. Hình 3 cho thấy giá NEM giảm hơn 76% trong hai tháng đầu sau vụ hack. Quý I/2018 là khởi đầu của thị trường gấu, nhưng ngay cả khi trừ đi tác động của thị trường gấu, cặp giao dịch $XEM/$BTC cũng giảm hơn 61%.

Hình 3: Diễn biến giá XEM trong vụ hack Coincheck

Zaif, một sàn giao dịch nhỏ hơn, bị tấn công, thiệt hại khoảng 60 triệu USD.
Hiệp hội Sàn giao dịch Tiền ảo Nhật Bản (JVCEA) được thành lập như một tổ chức tự quản được chính phủ phê duyệt, nhằm nâng cao tiêu chuẩn ngành và chịu trách nhiệm phê duyệt các token niêm yết trên sàn.
FSA ra lệnh cải thiện hoạt động đối với một số sàn giao dịch tiền mã hóa và tiến hành kiểm tra trực tiếp để đảm bảo tuân thủ các quy định mới.
FSA giới hạn đòn bẩy giao dịch ký quỹ tiền mã hóa ở mức tối đa 4 lần số tiền gửi, nhằm kiềm chế đầu cơ và bảo vệ nhà đầu tư.

Quy định về giao dịch ký quỹ và phát triển tiếp theo

Năm 2019:

Coincheck, giờ đây đã tuân thủ các quy định mới, hoạt động trở lại.
Nội các Nhật Bản thông qua các quy định mới, giới hạn đòn bẩy giao dịch ký quỹ tiền mã hóa ở mức 2-4 lần số tiền gửi ban đầu.
Luật Dịch vụ Thanh toán (PSA) và Luật Công cụ và Giao dịch Tài chính (FIEA) sửa đổi có hiệu lực, siết chặt thêm quy định đối với các sàn giao dịch tiền mã hóa và việc phát hành token chứng khoán (STO).

Năm 2020:

FSA giảm tỷ lệ đòn bẩy tối đa trong giao dịch ký quỹ xuống còn 2 lần.
PSA và FIEA tiếp tục được sửa đổi, tập trung vào tăng cường bảo vệ người dùng và minh bạch thị trường.

Năm 2021:

Nhật Bản tiếp tục phát triển khung quy định, tập trung vào tăng cường bảo vệ nhà đầu tư, an ninh mạng và ngăn chặn rửa tiền.
FSA thành lập một cơ quan giám sát mới để theo dõi các nhà vận hành sàn giao dịch tiền mã hóa và đảm bảo họ tuân thủ các quy định đang thay đổi.
FSA yêu cầu JVCEA thực hiện các quy tắc tự quản liên quan đến "quy tắc du hành mã hóa", chia sẻ thông tin trong quá trình giao dịch.

Phát triển mới nhất

Năm 2022:

FSA đưa ra hướng dẫn bổ sung về việc lưu ký tài sản kỹ thuật số cho các sàn giao dịch, nhấn mạnh nhu cầu về kiểm soát nội bộ mạnh mẽ và các thực hành quản lý rủi ro.
JVCEA đưa "quy tắc du hành" vào các quy tắc tự quản của mình, trong khi Văn phòng Nội các sửa đổi Luật Chống Chuyển Lợi Nhuan Phạm Tội (APTCP) để thực thi quy tắc này.
Ủy ban Thuế Nhật Bản sửa đổi luật thuế, miễn thuế doanh nghiệp đối với lợi nhuận chưa thực hiện từ tiền mã hóa cho các nhà phát hành token.
Nhật Bản đang khám phá tiềm năng phát hành tiền tệ kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC), Ngân hàng Nhật Bản đang tiến hành thử nghiệm và nghiên cứu.
Thượng viện thông qua một dự luật về quản lý stablecoin, giám sát và đấu tranh chống rửa tiền.
Ban thúc đẩy xã hội số của Đảng Dân chủ Tự do (LDP) công bố “Sách trắng NFT: Chiến lược NFT của Nhật Bản trong kỷ nguyên Web 3.0”, đề xuất các khuyến nghị chính sách về phát triển và bảo vệ NFT.
Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) thành lập Văn phòng Chính sách Web3 nhằm tạo môi trường kinh doanh hỗ trợ cho các ngành liên quan đến Web3.
FSA đang thúc đẩy dỡ bỏ lệnh cấm đối với các stablecoin do nước ngoài phát hành.

Năm 2023:

FSA tiếp tục hoàn thiện phương pháp quản lý, tập trung vào các xu hướng mới nổi như DeFi và NFT.
FSA tổ chức tham vấn công chúng về dự thảo lệnh sửa đổi APTCP, làm rõ việc áp dụng "quy tắc du hành" đối với các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo (VASP) tại Nhật Bản.
Thủ tướng Nhật Bản Kishida Fumio nhấn mạnh rằng Web3 là trụ cột của cải cách kinh tế, gọi đây là “một hình thức tư bản mới”, và nhấn mạnh tiềm năng thúc đẩy tăng trưởng bằng cách giải quyết các vấn đề xã hội.

Năm 2024:

JVCEA lên kế hoạch đơn giản hóa quy trình niêm yết tiền kỹ thuật số, nhằm tinh gọn thủ tục phê duyệt các token đã có trên thị trường.
Dự kiến sẽ dỡ bỏ các thủ tục xét duyệt kéo dài đối với một số tài sản kỹ thuật số tại các sàn giao dịch được ủy quyền.
Nội các thông qua một dự luật cho phép các công cụ đầu tư của công ty đầu tư mạo hiểm trực tiếp nắm giữ tài sản kỹ thuật số.

Hiện tại chúng ta đang ở đâu? Nhật Bản đang vật lộn để áp dụng Web3

Điểm yếu của Nhật Bản trong việc áp dụng Web3 chủ yếu bắt nguồn từ giới hạn về quy định, đặc biệt là trong việc niêm yết sàn giao dịch và thuế. Việc niêm yết bị FSA quản lý chặt chẽ, các sàn CEX nội địa thiếu các tiền mã hóa chính, không thể cung cấp thanh khoản stablecoin (Hình 4).

Hình 4: Sản phẩm hạn chế tại các sàn CEX nội địa.

Ghi chú: Chúng tôi xem xét các cặp USDT trên Binance và ByBit vì cả hai đều không cung cấp tiền pháp định USD.

Đối với ByBit, $SHIB và $BONK được cung cấp theo khối 1000 đơn vị ($1000BONK và $SHIB1000)

Ngoài Bitbank cung cấp nhiều loại tiền nhất trên các sàn Nhật Bản, điều này củng cố sự thống trị của các đồng tiền chính trên các sàn giao dịch Nhật Bản (Hình 5):

Hình 5: Thị phần tài sản lớn nhất tại các sàn CEX Nhật Bản và quốc tế.

Thời gian: Từ đầu năm 2024 đến nay

Đồng thời, lợi nhuận từ tiền mã hóa được coi là thu nhập linh tinh, bị đánh thuế theo bậc thuế thu nhập cá nhân cộng với thuế địa phương, lên tới mức cao nhất 55% (Hình 6).

Hình 6: Thuế lợi tức vốn từ tiền mã hóa tại Nhật Bản cao đến mức khó chịu

Trước khi các nhà đầu tư tổ chức tham gia, từng có giai đoạn khối lượng giao dịch yên vượt qua đô la Mỹ, nhưng những thách thức nêu trên đã khiến tình hình trở nên khó khăn.

Hình 7: Thị phần khối lượng giao dịch yên trong tổng khối lượng giao dịch pháp định toàn cầu

Sự thống trị tuyệt đối của đồng yên, từng chiếm hơn 60% tổng khối lượng giao dịch pháp định, đã nhanh chóng biến mất trong đại dịch. Tuy nhiên, thị phần tổng thể của các đồng tiền châu Á vẫn tương đối ổn định khi khối lượng chuyển từ yên sang won (Hình 8).

Hình 8: Thị phần khối lượng giao dịch yên so với các đồng tiền khác

Thú vị là, khi ta chuẩn hóa lại khối lượng giao dịch yên và đô la Mỹ theo đỉnh lịch sử vào tháng 11/2021, khối lượng giao dịch yên trong chu kỳ này thể hiện khả năng phục hồi mạnh hơn (Hình 9).

Hình 9: Khối lượng giao dịch yên và đô la Mỹ được chuẩn hóa theo đỉnh tháng 11/2021 = 100

Về phía tổ chức, Nhật Bản là quốc gia giàu nội dung IP, với các công ty như SEGA và Kodansha, khiến nơi đây trở thành địa điểm lý tưởng cho các dự án NFT và game. Về lý thuyết, các công ty này có thể mang lại sự chú ý, người dùng, năng lực nghiên cứu và vốn, nhưng vấn đề là chiến lược này cho đến nay đã cho thấy hiệu quả cực kỳ hạn chế ở mọi quốc gia, và điều này đã được quảng bá như một kịch bản tăng trưởng cho Nhật Bản suốt nhiều năm.

Về chính trị, đảng cầm quyền theo chủ trương nới lỏng quy định gần đây đã thất bại trong cuộc bầu cử Hạ viện vào tháng 4/2024, tạo đà cho phe đối lập Dân chủ Hiến pháp. Tuy nhiên, xét đến đa số vững chắc của LDP tại cả hai viện Quốc hội và sự cạnh tranh ngày càng gay gắt về việc áp dụng Web3 trong và ngoài nước, chúng tôi cho rằng những diễn biến này hiện chưa đáng lo ngại.

Tiền mã hóa đang đối mặt với nhiều bất lợi, nhưng nói đơn giản thì, nhiều vấn đề là do văn hóa, do đó không thể định lượng và không có giải pháp dễ dàng. Là một đô thị quốc tế, trình độ tiếng Anh của người dân cực kỳ thấp, tinh thần khởi nghiệp vốn dĩ thiếu vắng, công việc ổn định tại các công ty lớn trong nước vẫn được coi là đỉnh cao nghề nghiệp sau khi tốt nghiệp, thái độ thận trọng của doanh nghiệp trái ngược hoàn toàn với bản chất "chuyển động nhanh" của tiền mã hóa, v.v. Tất cả những yếu tố này là tương đối, đặc biệt khi so sánh với các đối thủ châu Á như Singapore và Hồng Kông, nhưng nhiều yếu tố trong số này cũng là tuyệt đối, khiến thách thức càng thêm khó khăn. Kết hợp với các thách thức về thuế và việc cung cấp sản phẩm tại CEX, thật khó để hình dung Nhật Bản có thể bắt kịp nhanh chóng với các nước láng giềng châu Á về mức độ áp dụng.

Các bên tham gia chính trên thị trường tiền mã hóa Nhật Bản

i) Các sàn giao dịch tập trung (CEXs)

Như đã nói, so với các đối tác quốc tế, các sàn giao dịch tập trung tại Nhật Bản thiếu tính cạnh tranh về sản phẩm, đồng thời thuế lợi tức vốn cao khiến giao dịch tiền mã hóa kém hấp dẫn. Những thách thức này được phản ánh trong khối lượng giao dịch tại các sàn nội địa, và giao diện người dùng cùng trải nghiệm người dùng (UI/UX) của các sàn này cũng thua kém các đối thủ nước ngoài.

Hiện tại, có 29 nhà cung cấp dịch vụ giao dịch tài sản mã hóa đã đăng ký với Cơ quan Dịch vụ Tài chính (FSA) tại Nhật Bản. Chúng tôi biểu diễn cấu trúc thị trường hiện tại qua biểu đồ dưới đây.

BitFlyer là sàn giao dịch lớn nhất theo khối lượng giao dịch, duy trì vị trí dẫn đầu trong những năm gần đây.

Hình 10: Thị phần khối lượng giao dịch tại các sàn CEX Nhật Bản

Tuy nhiên, so với các sàn giao dịch hàng đầu quốc tế, khối lượng giao dịch tại các sàn nội địa Nhật Bản hầu như không có tính cạnh tranh. Kể từ đại dịch Covid-19, Binance đã bỏ xa các sàn Nhật Bản.

Hình 11: So sánh tổng khối lượng giao dịch giao ngay của các sàn Nhật Bản với Binance

Sự chênh lệch này cũng dễ dàng quan sát khi so sánh độ sâu sổ lệnh BTC giao ngay giữa các sàn.

Hình 12: Độ sâu sổ lệnh BTC giao ngay 1%, so sánh các sàn Nhật Bản với Binance

ii) Các nhóm đầu tư:

SBI Digital

SBI Holdings (TYO: 8473) là một tập đoàn dịch vụ tài chính có trụ sở tại Tokyo, thành lập năm 1999. Ban đầu là một phần của tập đoàn SoftBank, tách ra độc lập vào năm 2000. SBI Holdings hoạt động trong nhiều lĩnh vực, bao gồm dịch vụ tài chính, quản lý tài sản và công nghệ sinh học. Tập đoàn nổi tiếng với việc kết hợp công nghệ với các dịch vụ tài chính truyền thống nhằm thúc đẩy đổi mới và tăng trưởng.

SBI Digital Asset Holdings là công ty con của SBI Holdings, chuyên về tài sản kỹ thuật số và công nghệ blockchain, là nhóm đầu tư tiền mã hóa lớn nhất Nhật Bản. SBI Digital ra mắt năm 2020, nhằm cách mạng hóa ngành tài chính truyền thống bằng cách cung cấp các giải pháp tích hợp như giao dịch tài sản kỹ thuật số, phát hành token và dịch vụ lưu ký. Họ cung cấp nền tảng an toàn cho các giao dịch tài sản kỹ thuật số đa dạng, đồng thời thúc đẩy việc phát hành token, giúp các doanh nghiệp huy động vốn thông qua các phương pháp sáng tạo như phát hành token chứng khoán (STO). Dịch vụ lưu ký của họ đảm bảo việc lưu trữ và quản lý an toàn tài sản kỹ thuật số, tận dụng các biện pháp bảo mật tiên tiến để bảo vệ khoản đầu tư. SBI Digital còn hợp tác với các tổ chức tài chính toàn cầu, ví dụ như liên doanh với SIX Digital Exchange để thành lập quỹ rủi ro tiền mã hóa tại Singapore, nhằm nâng cao thanh khoản và hạ tầng tài sản kỹ thuật số khắp châu Á và châu Âu. Một sáng kiến quan trọng khác là Quỹ Không gian Số được ra mắt năm 2023 với quy mô tài trợ lên tới 660 triệu USD, tập trung vào Web3, metaverse, trí tuệ nhân tạo, fintech và các công nghệ mới nổi khác.

SBI cung cấp nhiều dịch vụ trong cả lĩnh vực tài chính truyền thống và tiền mã hóa, bao gồm giải pháp lưu ký và dịch vụ tạo lập thị trường thông qua công ty con B2C2.