DeSci: Khám phá mô hình kinh doanh và lộ trình khả thi để các dự án công nghệ sinh học (Biotech) thâm nhập vào Web3
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
DeSci: Khám phá mô hình kinh doanh và lộ trình khả thi để các dự án công nghệ sinh học (Biotech) thâm nhập vào Web3
DeSci vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu, chỉ có một số ít dự án nghiên cứu khoa học và các tổ chức khoa học DAO được khởi chạy trên blockchain.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Will A Vọng
Vào tháng 1 năm 2023, tổ chức phi tập trung VitaDAO chuyên về nghiên cứu và phát hiện thuốc trong lĩnh vực tuổi thọ đã huy động được 4,1 triệu USD từ đợt tài trợ do Pfizer, gã khổng lồ dược phẩm truyền thống, dẫn đầu. Đây là một sự kiện mang tính mốc son trong lĩnh vực DeSci Biotech và cũng là lần đầu tiên DeSci bước vào tầm nhìn chính thống.
Khác với DeFi có thể vận hành mô hình khép kín chỉ thông qua các tài sản gốc mã hóa, tài sản nền tảng của DeSci đến từ thế giới bên ngoài chuỗi (off-chain), đòi hỏi phải kết nối chặt chẽ với thực tế đời sống. Điều này không chỉ liên quan đến việc cải tổ khoa học truyền thống bằng công nghệ Web3 và mô hình kinh tế token (như hợp tác nghiên cứu, huy động vốn, chia sẻ dữ liệu, chuyển đổi thành quả, chuyển nhượng công nghệ, thương mại hóa sản phẩm...), mà còn bao gồm nhiều vấn đề như bảo vệ quyền riêng tư, an toàn dữ liệu, sở hữu trí tuệ (IP), thương mại hóa sản phẩm và tuân thủ pháp lý giữa thế giới mã hóa trên chuỗi với thế giới thực.
Do phạm vi rộng lớn của lĩnh vực DeSci, bài viết này sẽ lấy hai dự án Biotech tiêu biểu trong lĩnh vực DeSci – Molecule và VitaDAO – làm ví dụ, từ góc nhìn của một người sáng lập doanh nghiệp Biotech và góc nhìn của luật sư tư vấn cấu trúc pháp lý cho dự án Web3, để khám phá con đường khả thi giúp các dự án Biotech tham gia vào Web3.
1. Thế nào là Khoa học phi tập trung (DeSci)
Khoa học phi tập trung (Decentralized Science, DeSci) là một phong trào nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng công cộng bằng cách sử dụng công nghệ Web3 một cách công bằng và bình đẳng để tài trợ, tạo ra, kiểm duyệt, xác nhận, lưu trữ và phổ biến tri thức khoa học và nghiên cứu. Phong trào này hướng tới việc xây dựng một hệ sinh thái, khuyến khích các nhà nghiên cứu chia sẻ công khai công trình của họ và được vinh danh vì đóng góp của mình, đồng thời cho phép bất kỳ ai dễ dàng tiếp cận và đóng góp vào nghiên cứu.
(ethereum.org/zh/desci)
DeSci không nhằm mục đích, và cũng không thể giải quyết mọi vấn đề liên quan đến nghiên cứu khoa học. Hiện tại, DeSci đang tận dụng công nghệ Web3 để giải quyết ba vấn đề: nguồn vốn nghiên cứu sơ kỳ (thanh khoản DeFi trên chuỗi), hình thức tổ chức quản trị (tự trị phi tập trung, tham gia mở không cần cấp phép), và minh bạch trong tiến trình khoa học (mở dữ liệu và kết quả nghiên cứu).
DeSci đang xây dựng một mô hình nghiên cứu khoa học ngày càng phi tập trung và phân tán hơn (như hoạt động tự chủ của hợp đồng thông minh và quản trị phi tập trung của tổ chức DAO), nhằm tăng khả năng chống lại sự kiểm soát và kiểm duyệt từ các tổ chức trung tâm đối với ngân sách và thành quả nghiên cứu, huy động vốn đa dạng theo cách phi tập trung, phá vỡ các "bẫy dữ liệu" và rào cản giao tiếp, đồng thời cung cấp động lực cho tính tái lập, từ đó tạo ra một môi trường thúc đẩy mạnh mẽ quá trình nghiên cứu và khám phá khoa học.
2. Thực tiễn Biotech trong DeSci
Trong lĩnh vực Biotech, nghiên cứu cơ bản ở giai đoạn đầu thường là mạch sống cho các thử nghiệm lâm sàng và phát triển thuốc sau này. Tuy nhiên, những nghiên cứu này thường bị hạn chế bởi nguồn vốn eo hẹp, quyền sở hữu pháp lý phức tạp, nhu cầu cấp thiết về thương mại hóa dự án, khiến nhiều dự án tiềm năng khó khởi động. Giới học thuật gọi khoảng trống thất thoát giữa nghiên cứu cơ bản và thử nghiệm lâm sàng là "thung lũng tử thần".
Hơn nữa, tài sản sở hữu trí tuệ (IP) và dữ liệu liên quan đến nghiên cứu là loại tài sản thiếu thanh khoản, mang tính quan liêu tập trung cao và thiếu minh bạch, điều này đang kìm hãm sự phát triển của nghiên cứu khoa học.
Trước thực trạng nan giải này, công ty Molecule đã sử dụng công nghệ Web3 để xây dựng một nền tảng gây quỹ cho các dự án khoa học đời sống giai đoạn đầu, tạo nên một thị trường công khai, minh bạch cho việc tài trợ, hợp tác nghiên cứu và giao dịch IP.
Khẩu hiệu của Molecule là: Tương lai của y học thuộc về tất cả mọi người.
(molecule.xyz/)
2.1 Molecule
Molecule AG là một công ty đặt tại châu Âu, xây dựng nền tảng phi tập trung Molecule Protocol, cung cấp tài trợ, hợp tác nghiên cứu và giao dịch IP cho các dự án khoa học đời sống giai đoạn đầu. Hiện tại, có khoảng 12 dự án nghiên cứu đã nhận được tài trợ trên nền tảng.
Cơ sở hạ tầng của nền tảng Molecule Protocol được xây dựng trên Ethereum, bao gồm hai lớp hệ thống: Marketplace Discovery và Molecule Finance.
A. Marketplace Discovery
Trên Marketplace, các nhà nghiên cứu có thể công bố công khai dự án của mình, tìm kiếm nhà tài trợ và cộng sự toàn cầu để thúc đẩy tiến độ. Các nhà đầu tư và tổ chức quỹ cũng có thể tiếp cận các dự án Biotech ở giai đoạn nghiên cứu sơ kỳ để hỗ trợ tài chính và kỹ thuật.
Trong số đó có dự án về tuổi thọ tại Đại học Copenhagen, sau đó được chuyển nhượng dưới dạng IP-NFT cho VitaDAO.
(molecule.xyz/)
B. Molecule Finance
Nền tảng Molecule Protocol chuyển đổi các thỏa thuận nghiên cứu tài trợ (Sponsored Research Agreement) ngoài chuỗi thành IP-NFT đưa lên chuỗi, giúp nhà tài trợ có thể gây quỹ cho dự án bằng cách mua IP-NFT hoặc tích hợp vào các DAO quản lý danh mục đầu tư chuyên biệt cho từng bệnh lý cụ thể.
Nhà tài trợ có thể cung cấp vốn và thanh khoản cho dự án thông qua việc mua và nắm giữ IP-NFT. Người nắm giữ IP-NFT sẽ sở hữu quyền sở hữu trí tuệ và các thành quả tương lai (như IP, tiền bản quyền, dữ liệu...) từ nghiên cứu.
(An Open Bazaar for Drug Development: Molecule Protocol)
C. Hệ sinh thái Molecule
Cho đến nay, nền tảng MoleculeProtocol đã xây dựng một hệ sinh thái DeSci khá hoàn chỉnh giữa on-chain và off-chain nhờ vào kiến trúc mô-đun mở. Họ sử dụng các thành phần DeFi (Balancer, Gnosis) để tạo thanh khoản cho vốn dự án, dùng thành phần quản trị (Moloch) để thực hiện quản trị tập thể giữa cộng đồng bệnh nhân, nhà nghiên cứu và nhà đầu tư, dùng cơ sở hạ tầng Launchpad DAO Bio.xyz để gây quỹ ban đầu và xây dựng khung cộng đồng, dùng công cụ thí nghiệm nghiên cứu mở (The LAO) để đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu, và dùng khuôn khổ pháp lý (OpenLaw) để bảo vệ quyền lợi IP nghiên cứu ngoài chuỗi cũng như quyền lợi của nhà đầu tư và người tham gia trên chuỗi.
Vào ngày 13 tháng 6 năm 2022, Molecule đã hoàn tất vòng hạt giống 13 triệu USD, do Northpond Ventures dẫn đầu, với sự tham gia của Backed VC, Shine Capital, Speedinvest và cựu CTO Coinbase Balaji Srinivasan.
D. Tổng kết
DeSci không nhằm mục đích, và cũng không thể giải quyết mọi vấn đề liên quan đến nghiên cứu khoa học. Trên nền tảng Web3, Molecule tập trung giải quyết các vấn đề về vốn nghiên cứu sơ kỳ (thanh khoản DeFi trên chuỗi), hình thức tổ chức quản trị (tự trị phi tập trung, tham gia mở), và minh bạch tiến trình khoa học (mở dữ liệu và kết quả nghiên cứu).
Một số người cho rằng Molecule giống như OpenSea trong lĩnh vực DeSci, tuy nhiên khác với OpenSea chỉ giao dịch tài sản gốc trên chuỗi, yếu tố quan trọng nhất của dự án DeSci vẫn là các dự án nghiên cứu và dữ liệu IP ở thế giới bên ngoài chuỗi, vẫn cần ươm tạo, quản trị và thúc đẩy sự phát triển của các dự án nền tảng này.
Do đó, VitaDAO – được ươm tạo bởi Molecule và chuyên về lĩnh vực tuổi thọ – ra đời như một hệ quả tất yếu.
2.2 VitaDAO
VitaDAO chính thức thành lập vào tháng 6 năm 2021, được đề xướng và khởi xướng bởi Molecule, với mục tiêu xây dựng một nền tảng cộng đồng phi tập trung, chuyên về thuốc chống lão hóa và các dự án tuổi thọ, nhằm đẩy nhanh nghiên cứu tuổi thọ, kéo dài tuổi thọ và tuổi thọ khỏe mạnh của con người.
Trên nền tảng Molecule, VitaDAO đảm nhận vai trò nhà tài trợ, gây quỹ từ cộng đồng để tài trợ riêng cho các dự án tuổi thọ, thu thập dữ liệu IP, và thực hiện quản trị phi tập trung theo mô hình DAO, trở thành DAO đầu tiên trên thế giới chuyên về tuổi thọ.
(VitaDAO.com)
A. Gây quỹ cộng đồng và quản trị cộng đồng
VitaDAO đã khởi động vòng gây quỹ cộng đồng vào ngày 23 tháng 6 năm 2021. Bất kỳ ai cũng có thể mua hoặc tích cực đóng góp cho cộng đồng để nhận được token VITA, và tham gia quản trị cộng đồng VitaDAO thông qua việc nắm giữ token VITA.
Hiện tại, VitaDAO thành lập nhiều nhóm công tác để hỗ trợ vận hành phi tập trung, bao gồm các nhóm về quản trị, kinh tế học token, truyền thông, pháp lý, khoa học chống lão hóa và vận hành. Công việc chính bao gồm tài trợ cho các dự án nghiên cứu sơ kỳ hoặc đầu tư vào các công ty khởi nghiệp để thu thập dữ liệu IP và cổ phần.
(VitaDAO.com)
B. Mô hình kinh doanh
Mặc dù VitaDAO đạt được việc gây quỹ và quản trị trên chuỗi, mô hình kinh doanh chính vẫn đến từ ngoài chuỗi.
VitaDAO cần thương mại hóa các tài sản IP và dữ liệu thu được từ việc tài trợ nghiên cứu (ví dụ: cấp phép dữ liệu nghiên cứu, chuyển nhượng/cấp phép IP, hợp tác nghiên cứu với các tổ chức dược phẩm...), dùng nguồn vốn thu được bổ sung vào kho bạc DAO để tài trợ thêm nhiều dự án, từ đó tạo thành một vòng tuần hoàn lành mạnh.
Vào tháng 8 năm 2021, VitaDAO đã nhận chuyển nhượng IP-NFT đầu tiên từ nền tảng MoleculeProtocol – dự án tuổi thọ chống lão hóa từ Đại học Copenhagen.
Tính đến nay, VitaDAO đã tài trợ thành công 22 dự án với tổng mức đầu tư vượt quá 4,2 triệu USD.
(VitaDAO Whitepaper)
C. Kinh tế học token
Theo dữ liệu từ VitaDAO, tính đến tháng 1 năm 2023, 60% token chưa được phát hành (Unminted). Lúc mới thành lập (tháng 6 năm 2021), cộng đồng đã đấu giá 10% token. Trong đợt huy động 4,1 triệu USD do Pfizer dẫn đầu vào tháng 1 năm 2023, 7% token đã được hoán đổi dưới hình thức Token Sale. Ngoài ra, nhà cung cấp dịch vụ, các nhóm công tác và kho bạc lần lượt nhận được 10%, 10% và 3% lượng token. Các token chưa phát hành được giải ngân mỗi quý với tỷ lệ 0,4%.
Người nắm giữ token VITA có quyền quản trị chứ không sở hữu IP-NFT, tuy nhiên giá trị của token VITA phản ánh giá trị tài sản trong kho bạc VitaDAO (IP-NFT, cổ phần dự án khoa học đời sống, dữ liệu nghiên cứu), sẽ không ngừng tăng lên khi số lượng dự án được tài trợ ngày càng nhiều, mang tiềm năng to lớn.
(VitaDAO.com)
D. Tổng kết
VitaDAO là Biotech DAO đầu tiên được Molecule ươm tạo thành công sau khi xây dựng hệ sinh thái Biotech, mô hình này đã nhận được sự công nhận từ gã khổng lồ dược phẩm truyền thống Pfizer, mang ý nghĩa biểu tượng và là bài học đáng để tất cả các dự án DeSci tham khảo.
So với Molecule – một thị trường khám phá khoa học đời sống khá toàn diện, cách vận hành DeSci chuyên sâu và tập trung hơn như VitaDAO dễ thu hút sự chú ý về vốn, tích lũy nguồn lực trong thị trường ngách, từ đó hình thành cộng đồng đặc thù trong lĩnh vực đó.
Ví dụ, cộng đồng chuyên về phát triển nghiên cứu "tuổi thọ" như VitaDAO có thể: (1) thu hút sự chú ý và hỗ trợ về thanh khoản vốn từ cả on-chain và off-chain; (2) khuyến khích bệnh nhân tự nguyện đóng góp dữ liệu để đổi lấy hy vọng chữa khỏi trong tương lai; (3) khoa học mở hơn sẽ thu hút nhân tài và nguồn lực toàn cầu quan tâm đến phát triển tuổi thọ, giúp các dự án nghiên cứu vượt qua các giai đoạn như nghiên cứu cơ bản, thử nghiệm lâm sàng, thương mại hóa sản phẩm...
(Hội nghị Biotech Tuổi thọ VitaDAO tại Zuzalu 2023)
3. Khám phá con đường khả thi để dự án Biotech tham gia Web3
Nhiều dự án liên quan đến thế giới thực ban đầu không hoàn toàn phi tập trung, mà vẫn phải trải qua một quá trình dần dần chuyển đổi từ thực thể công ty sang giao thức phi tập trung.
Đặc biệt với các dự án Biotech trong lĩnh vực DeSci, tài sản IP và dữ liệu vẫn cần được nắm giữ, vận hành và đăng ký bảo hộ bởi các thực thể ngoài chuỗi, đồng thời phải tuân thủ quy định pháp lý về IP và dữ liệu tại từng khu vực pháp lý.
Con đường Web3 của Molecule và VitaDAO là bài học quý giá để chúng ta học hỏi.
3.1 Molecule – Con đường phi tập trung dần dần: từ nền tảng đến giao thức
Trong ví dụ trên, Molecule AG là một công ty vận hành tại châu Âu, bắt đầu từ mô hình vận hành tập trung rồi dần chuyển đổi sang xây dựng nền tảng Molecule Protocol trên Ethereum.
Molecule AG tập trung thông qua việc tích hợp các thành phần giao thức như Balancer, Gnosis, Moloch, The LAO, OpenLaw, Bio.xyz... vào nền tảng Molecule Protocol, xây dựng hệ sinh thái Biotech on-off chain vững chắc, sau đó chuyển đổi thành Molecule Protocol phi tập trung, ươm tạo VitaDAO và sau đó nhận thêm vốn đầu tư.
Mặc dù chưa thấy thông tin về kinh tế học token của Molecule Protocol, nhưng có thể dự đoán rằng sau khi chuyển đổi dần sang Molecule Protocol phi tập trung, vai trò của pháp nhân Molecule AG sẽ trở thành người đóng góp cốt lõi chứ không còn là đơn vị vận hành thực tế, và có thể nhận được 15–20% lượng token làm phần thưởng trong đợt phân phối sau này.
3.2 VitaDAO – Con đường tổ chức phi tập trung do cộng đồng khởi xướng
Ngược lại, VitaDAO do Molecule đề xướng và khởi xướng, nhưng Molecule chỉ đóng vai trò người phát động chứ không phải đơn vị vận hành thực tế. Việc vận hành thực tế do các Nhóm Công tác (Working Groups) do cộng đồng bầu ra đảm nhiệm, vận hành dựa trên kiến trúc sẵn có của Molecule.
Có thể nói, VitaDAO là một tổ chức phi tập trung được xây dựng trên nền tảng cộng đồng Molecule, vốn ban đầu do cộng đồng cung cấp và sau đó tự vận hành theo nguyên tắc tự trị.
Do đặc tính phi tập trung do cộng đồng khởi xướng, việc phân phối token của VitaDAO không có phần dành cho tổ chức tập trung với vai trò phát động hay nhà đầu tư (so với phương án phân phối token giả định của Molecule), mà thiên về cộng đồng hơn.
(VitaDAO.com)
3.3 Con đường khả thi để dự án Biotech tham gia Web3
Do tài sản IP và dữ liệu của dự án Biotech vẫn cần pháp nhân ngoài chuỗi để nắm giữ và duy trì, và hệ thống kinh tế token cũng cần sự hỗ trợ từ hệ sinh thái người tham gia, nên việc một dự án Biotech khi mới tham gia Web3 đã đạt được trạng thái phi tập trung là không thực tế, kể cả với Molecule cũng vậy.
Dự án Biotech cần vận hành theo cách tập trung trước, xây dựng hệ sinh thái người tham gia, đồng thời thiết kế phương án phân phối token để khuyến khích các bên tham gia.
Thiết kế token cần làm rõ: Web3 mang lại gì cho dự án Biotech?
Nói đơn giản, Web3 có thể khuyến khích các thành viên đóng góp cho cộng đồng bằng token với chi phí thấp, nhanh chóng tạo hiệu ứng mạng lưới.
Điều này trong Web2 chỉ có thể thực hiện khi công ty huy động vốn quy mô lớn từ VC/PE để trợ cấp người dùng, và cách vận hành "vì VC chứ không vì người dùng" này không nhất thiết phù hợp với môi trường thị trường hiện nay.
Với cộng đồng như VitaDAO chuyên về phát triển nghiên cứu "tuổi thọ", việc thiết kế kinh tế học token có thể nhanh chóng khởi động dự án, khuyến khích các bên tham gia trong mọi khâu của hệ sinh thái, tạo hiệu ứng mạng lưới nhanh chóng: (1) khuyến khích nhà đầu tư dự án nghiên cứu, nhà cung cấp thanh khoản; (2) khuyến khích bệnh nhân đóng góp dữ liệu cá nhân; (3) khuyến khích các thành viên hỗ trợ dự án vượt qua các giai đoạn nghiên cứu cơ bản, thử nghiệm lâm sàng, thương mại hóa sản phẩm...
Sau khi hoàn thiện hệ sinh thái và có phương án kinh tế học token rõ ràng, có thể dần chuyển sang mô hình quản trị DAO phi tập trung. Vì vậy, chúng ta thấy sau khi Molecule AG tập trung xây dựng hệ sinh thái người tham gia, họ dần chuyển đổi sang giao thức Molecule Protocol phi tập trung hoặc tổ chức phi tập trung VitaDAO – đây đều là những con đường khả thi để Biotech tham gia Web3.
Sau đó, có thể tham khảo mô hình RWA, DAO thành lập quỹ / SPV riêng để vận hành độc lập tài sản IP và dữ liệu, nhằm đáp ứng yêu cầu tuân thủ pháp lý ngoài chuỗi.
4. Lời kết
DeSci có thể không phải là giải pháp duy nhất cho các vấn đề hiện tại trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, nhưng nó có thể cung cấp một giải pháp khả thi.
Mặc dù giống như mọi đổi mới công nghệ, lĩnh vực DeSci tồn tại nhiều rủi ro như định tính pháp lý của tổ chức DAO, quyền sở hữu tài sản IP và dữ liệu, bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư trên chuỗi và nhà nghiên cứu ngoài chuỗi... Nhưng cần nhớ rằng:
DeSci vẫn đang ở giai đoạn khởi đầu, chỉ có một số ít dự án nghiên cứu và DAO khoa học được khởi chạy trên blockchain. Với sự quan tâm từ các lãnh đạo mã hóa như Vitalik Buterin, Brain của Coinbase, Balaji, cùng sự công nhận từ gã khổng lồ dược phẩm truyền thống Pfizer, tiềm năng phát triển khổng lồ của lĩnh vực này đang dần được mở ra.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
0xWillmfer
