Kinh tế học Rollup 2.0: Phân tích các mối quan hệ kinh tế đa tầng trong hệ sinh thái Rollup trưởng thành
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Kinh tế học Rollup 2.0: Phân tích các mối quan hệ kinh tế đa tầng trong hệ sinh thái Rollup trưởng thành
Một thực tế rõ ràng là Rollup rồi sẽ sớm lựa chọn áp dụng các dịch vụ chia sẻ, dù là với tư cách thành viên của liên minh Rollup hay là một phần của liên minh kinh tế.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: davidecrapis.eth
Biên dịch: TechFlow
Vào tháng 2 năm 2022, Barnabé đã đề xuất một khuôn khổ kinh tế Rollup về định giá tài nguyên và dòng chảy giá trị, dùng để phân tích các khái niệm then chốt như MEV trong nền kinh tế phụ thuộc L1, sự tương tác giữa phí L1 và L2, doanh thu và chi phí của nhà vận hành. Đây là một khuôn khổ đơn giản, phù hợp với một thế giới đơn giản: các Rollup tập trung chạy trên bánh xe hỗ trợ độc lập. Trong 18 tháng qua, rất nhiều điều đã thay đổi: sắp xếp chia sẻ, phi tập trung hóa, tổng hợp bằng chứng/dữ liệu, liên minh Rollup, quản trị.
Chúng tôi đề xuất một khuôn khổ mới sẽ giúp hiểu được thế giới mới mà Rollup đang chuẩn bị mở rộng. Hiện tại vẫn đang có rất nhiều thử nghiệm diễn ra, nhưng một vài mô hình nhất định đã bắt đầu xuất hiện. Chúng tôi sẽ phân tích các mô hình chính và hy vọng cung cấp một công cụ giúp hiểu rõ hướng phát triển tiềm năng cũng như giải đáp các câu hỏi mở hiện tại.
Trở lại cơ bản: Nhìn lại Kinh tế học Rollup 1.0
Khuôn khổ kinh tế Rollup ban đầu bao gồm ba thực thể: người dùng, nhà vận hành Rollup và lớp nền tảng. Nó cũng có một cái nhìn đơn giản hóa tương tự về dòng chảy giá trị: phí L2 và MEV, chi phí vận hành và chi phí đăng tải dữ liệu. Đây là một khuôn khổ đơn giản, nhưng việc bắt đầu từ đây và xây dựng trên đó là hữu ích, bởi mọi thứ sẽ nhanh chóng trở nên thú vị và phức tạp hơn.
Từ những quy trình cơ bản này, chúng ta có thể đo lường thặng dư giao thức Rollup và suy luận về các khái niệm liên quan: khai thác và phân bổ MEV, phát hành L2, phân phối phí tắc nghẽn L2, cũng như thời gian mà Rollup duy trì cân đối ngân sách hoặc đạt được thặng dư (hệ sinh thái L2 là nền kinh tế đang tăng trưởng, và có thể thấy việc vận hành thặng dư hữu ích cho việc tài trợ hàng hóa công cộng, phát triển và tăng trưởng cộng đồng).
Thặng dư giao thức Rollup = Phí L2 - Chi phí vận hành - Chi phí dữ liệu
Giao thức Rollup kiểm soát được phí L2 (bao gồm định giá tắc nghẽn và MEV) cũng như chi phí vận hành (bao gồm phát hành và phần thưởng cho nhà vận hành). Dù giao thức quyết định theo đuổi mục tiêu cân đối hay thặng dư, thì các hoạt động L2 đều cần phối hợp kỹ thuật để:
(1) Thiết lập mức phí tắc nghẽn L2 một cách tối ưu,
(2) Khai thác và tái phân bổ MEV,
(3) Giảm chi phí dữ liệu thông qua tối ưu hóa và chiến lược đăng tải.
Đây là những lựa chọn thiết kế kinh tế chính mà các hệ sinh thái L2 khác nhau đang thử nghiệm. Trong tương lai, các giao thức có thể muốn giảm tính bất định của chi phí dữ liệu bằng cách sử dụng các sản phẩm phái sinh không gian khối.
Trong 18 tháng qua, một điều lớn đã thay đổi. Tương tự như việc xây dựng khối ở L1, chúng ta đang chứng kiến nhà vận hành Rollup bị tách thành các vai trò chuyên biệt hơn. Khi nền kinh tế phát triển, chuyên môn hóa là điều tự nhiên xảy ra — điều này tốt vì sự tách biệt trách nhiệm sẽ dẫn đến hệ thống linh hoạt hơn, nếu chúng ta có thể giải quyết được vấn đề này trong thiết kế. Tuy nhiên, không gian thiết kế giờ đây rộng lớn hơn, vì vậy chúng ta cần một bản đồ mới để định hướng quá trình của mình.
Rollup đang trưởng thành
Khi Rollup trưởng thành, độ phức tạp của chúng ngày càng tăng, chúng tôi gọi đây là "liên minh Rollup". Kiến trúc Rollup được chia sẻ giữa các loại Rollup tương tự nhau nhằm gia tăng an toàn (thông qua quản trị chia sẻ và điều phối cộng đồng), hiệu quả (thông qua chức năng chia sẻ và lợi thế kinh tế nhờ quy mô) và trải nghiệm người dùng (thông qua khả năng tương tác tốt hơn và giảm phân mảnh). Đồng thời, các nhà cung cấp độc lập đang phát triển hạ tầng để cung cấp một hoặc nhiều lợi ích nói trên cho bất kỳ Rollup nào quyết định chọn dịch vụ của họ. Chúng tôi sẽ đi sâu vào các mô hình này bên dưới.
Rollup độc lập
Các Rollup riêng lẻ đang bỏ dần các bánh xe hỗ trợ, gia tăng an toàn và phi tập trung. Về mặt vận hành/kinh tế, các hạng mục chi phí chính bao gồm:
-
Sắp xếp (Ordering): Gây ra chi phí vận hành và chi phí khuyến khích để thu hút bộ sắp xếp.
-
Khả năng sẵn có dữ liệu (DA): Rollup phải đăng tải dữ liệu lên lớp nền tảng, do đó phát sinh chi phí dữ liệu – đây là hạng mục chi phí chính được thảo luận trong khuôn khổ ban đầu.
-
Xác minh trạng thái (SV): Đối với zkRollup, điều này trực tiếp làm tăng chi phí vận hành thông qua chi phí tạo bằng chứng.
Trong tất cả các lĩnh vực chi phí này, một Rollup đơn lẻ phải đối mặt với sự đánh đổi quan trọng giữa an toàn và hiệu quả. Ví dụ, họ có thể chọn sử dụng một lớp khả năng sẵn có dữ liệu ít an toàn hơn nhưng chi phí thấp hơn. Chi phí đăng tải dữ liệu (chúng tôi gọi ngắn gọn là chi phí dữ liệu, mặc dù nó bao gồm một số chi phí tính toán L1 liên quan đến việc đăng tải) trước đây luôn là khoản chi cao nhất. Việc triển khai nhanh chóng EIP-4844 và sau đó là Danksharding đầy đủ trên Ethereum sẽ làm giảm đáng kể chi phí này, từ đó mang lại hiệu quả chi phí cần thiết để Rollup mở rộng quy mô và hỗ trợ các trường hợp sử dụng mới. Về lâu dài, hiệu quả chi phí dữ liệu và các dịch vụ liên quan có thể đạt được thông qua việc tổng hợp các sáng tạo ngoài chuỗi để tận dụng lợi thế kinh tế nhờ quy mô.
Các ví dụ cụ thể về việc tổng hợp bao gồm: dịch vụ sắp xếp chia sẻ; đối với Optimistic Rollup, một ý tưởng thú vị là chia sẻ việc đăng tải loạt giao dịch (batch posting), có thể nhanh chóng đạt được lợi ích nén dữ liệu, đặc biệt đối với các bên tham gia nhỏ hơn, đồng thời cung cấp chi phí thấp hơn và an toàn cao hơn nhờ việc đăng tải dữ liệu nhanh hơn; đối với zk Rollup, việc chia sẻ bộ tạo bằng chứng (prover) là một trong những giải pháp Rollup hấp dẫn nhất, đặc biệt vì chúng có thể đệ quy các lần tổng hợp này, từ đó đạt được lợi ích lớn trong việc sử dụng hiệu quả thị trường dữ liệu L1, nhưng đổi lại là chi phí tính toán ngoài chuỗi cao hơn. Một điều rõ ràng là, sớm muộn gì các Rollup cũng sẽ chọn áp dụng các dịch vụ chia sẻ, dù là dưới dạng liên minh Rollup hay liên minh kinh tế.
Một hướng đi mà hệ sinh thái Rollup có thể theo đuổi là sở hữu nhiều Rollup độc lập hơn gắn kết chặt chẽ với L1. Mặc dù chúng ta chưa thấy nhiều triển khai thực tế, nhưng ít nhất đã có hai kiến trúc thú vị. Một là Rollup ủy quyền việc sắp xếp khối cho L1, từ đó tận dụng mạng cung cấp giao dịch của L1 để khai thác MEV, nhưng vẫn giữ quyền đặt phí tắc nghẽn L2. Cực đoan hơn nữa là Rollup được xác lập ngay trong chính Ethereum. Chúng tôi sẽ đi sâu hơn vào kinh tế học của các mô hình này khi bàn về độ bền MEV và sự phi tập trung hóa của Rollup.
Hợp tác xã Rollup
Loại tích hợp đầu tiên giữa hai Rollup là hợp tác kinh tế thuần túy, ví dụ như hợp tác xã kinh tế.
“Hợp tác xã là một nhóm các thực thể cùng chia sẻ hoặc nỗ lực vì một mục tiêu chung (như lợi ích kinh tế hoặc tiết kiệm).” — Wikipedia
Dưới dạng đơn giản nhất, các Rollup có thỏa thuận mua chung một dịch vụ nào đó. Hãy tưởng tượng một dịch vụ đăng tải loạt giao dịch chia sẻ, nơi các Rollup có thể đăng ký và nhận được chi phí đăng tải dữ liệu thấp hơn. Cũng có thể có sự tích hợp kinh tế sâu hơn, ví dụ như dịch vụ sắp xếp chia sẻ vừa mang lại hiệu quả chi phí, vừa giúp các giao dịch giữa các Rollup dễ dàng thanh toán theo cách nguyên tử, từ đó giảm rào cản thương mại giữa chúng. Mô hình tư duy này tương tự như Cộng đồng Kinh tế Châu Âu hay các hiệp hội thị trường chung tương tự khác.
Chúng ta có thể nâng cấp mô hình đơn giản về kinh tế học Rollup độc lập bằng cách đưa vào các nhà cung cấp dịch vụ trung gian. Trong trường hợp này, hai hiệu ứng kinh tế mới xuất hiện đối với hệ sinh thái Rollup.
-
Cơ cấu chi phí Rollup: Chi phí của nhà vận hành Rollup hiện bao gồm chi phí vận hành, chi phí dịch vụ và chi phí đăng tải dữ liệu.
-
Kinh tế học dịch vụ chia sẻ: Thực thể mới cần đạt được cân đối ngân sách.
Các ví dụ về loại dịch vụ này bao gồm bộ sắp xếp Espresso, một dịch vụ chia sẻ dành cho việc sắp xếp và đăng tải, chỉ giới hạn ở việc chia sẻ đăng tải loạt giao dịch, hoặc chia sẻ việc tạo bằng chứng. Trong tất cả các trường hợp này, dịch vụ chia sẻ đối mặt với hai vấn đề kinh tế quan trọng.
-
Chia sẻ chi phí dịch vụ ở L2: Cần phân bổ chi phí dịch vụ tổng thể cho các Rollup áp dụng dịch vụ chia sẻ một cách công bằng và hiệu quả về mặt kinh tế.
-
Phi tập trung hóa dịch vụ chia sẻ: Đạt được mức độ phi tập trung nhất định, tùy theo loại dịch vụ, để tìm được sự cân bằng thích hợp giữa hiệu suất và độ vững chắc. Tiêu chuẩn này thấp hơn lớp nền tảng, nhưng bao gồm cả việc quản lý khuyến khích và MEV.
Liên minh Rollup
Liên minh Rollup khác với hợp tác xã kinh tế ở chỗ chúng vừa có sự tích hợp kinh tế, vừa có một dạng tích hợp chính trị nào đó. Mô hình tư duy này tương tự như một quốc gia liên bang.
Về mặt kỹ thuật, tích hợp chính trị được thực hiện thông qua cầu nối chia sẻ, nhưng nó cũng đòi hỏi một hệ thống quản trị chung. Ở đây, chúng tôi sẽ bỏ qua phần lớn các yếu tố chính trị và quản trị, giả định rằng cầu nối chia sẻ tồn tại và tập trung vào các mối quan hệ kinh tế mà nó ngụ ý. Kiến trúc liên bang Rollup này đang xuất hiện trên tất cả các hệ thống Rollup chính, và chúng đang trở thành nền tảng triển khai các Rollup ngang hàng tương tác được.
Ví dụ, Optimism Superchain, Polygon 2.0, StarkWare SHARP, zkSync Hyperchains và các dự án liên quan khác đều chia sẻ mô hình tương tự trong kiến trúc của họ. Chúng tôi khái quát điều này trong hình dưới đây. Lưu ý rằng để minh họa hiệu quả, chúng tôi giả định thực tế rằng liên minh Rollup tự động chọn các dịch vụ chia sẻ và không phát sinh chi phí đăng tải dữ liệu trực tiếp.
Sự tồn tại của cầu nối chia sẻ tạo ra thêm các biến kinh tế. Đặc biệt, token gốc L2 như OP token trong hệ sinh thái Optimism, thông qua quản trị, cung cấp quyền quyết định quan trọng trong việc phân bổ tài nguyên, vai trò và dòng chảy kinh tế bên trong hệ sinh thái (ví dụ, quản trị OP là một thí nghiệm về quản trị dựa trên danh tính token hỗn hợp). Khi các Rollup hoàn thiện về mặt công nghệ và giải quyết xong các vấn đề an toàn cấp một, điểm chú ý tiếp theo sẽ là độ vững chắc, có thể liên quan đến mức độ phi tập trung nhất định.
Khi các Rollup cân nhắc xây dựng các dịch vụ phi tập trung (cho việc sắp xếp, tạo bằng chứng hoặc xác minh), họ sẽ cần chạy giao thức đồng thuận. Đây là lúc các hệ sinh thái đủ lớn nhìn thấy cơ hội “nâng cấp” token gốc của họ thành tài sản sản xuất (đây chính xác là điều Polygon 2.0 dự định thực hiện với POL). Đây không phải là cách duy nhất để phi tập trung hóa dịch vụ L2, vì Ethereum L1 cũng có thể tận dụng tính bảo mật vượt trội của mình để đạt được điều đó. Tuy nhiên, đối với các hệ sinh thái lớn muốn giữ nhiều quyền kiểm soát/quản trị nội bộ hơn cũng như các cơ chế phần thưởng/khuyến khích liên quan, việc sử dụng token gốc có thể là một hướng hấp dẫn.
Token gốc là công cụ kinh tế quan trọng giúp thúc đẩy hệ sinh thái/tài chính L2. Việc phát hành có thể dùng để thưởng cho các nhà vận hành dịch vụ, tài trợ các dự án hỗ trợ hệ sinh thái hoặc hàng hóa công cộng. Tuy nhiên, khi token gốc được dùng để hỗ trợ phi tập trung thông qua một giao thức proof-of-stake gốc nào đó, an toàn có thể bị giảm khi lượng pha loãng tăng lên. Ngay cả khi token gốc chỉ dùng cho quản trị, việc pha loãng quá mức cũng có thể khiến nhiều holder bị giới hạn ngân sách bán ra, dẫn đến nguy cơ tập trung quyền sở hữu. Do đó, dường như rất quan trọng là phải có kế hoạch phát hành token phù hợp với sự tăng trưởng nhu cầu. Cuối cùng, một yếu tố quan trọng khác là làm cho nền kinh tế L2 phụ thuộc nhiều hơn vào token gốc (thay vì ETH), điều này cũng làm giảm độ vững chắc trước một số dạng lỗi, vì chuyển sang L1 có thể không còn là lựa chọn. Trong trường hợp cực đoan, L2 vẫn được bảo vệ bởi Ethereum, nhưng mất đi sự an toàn mà Ethereum cung cấp như một tiền tệ bên ngoài.
Thêm nhiều lớp hơn
Một lĩnh vực phát triển sôi động khác là phát triển cho các ứng dụng cụ thể hoặc môi trường thực thi tùy chỉnh, cuối cùng sẽ được thanh toán trên lớp nền tảng, dù không trực tiếp. Những hệ thống này thường hướng đến các ứng dụng cần chi phí thực thi thấp và triển khai đơn giản, và sẵn sàng đánh đổi an toàn. Ví dụ như game, mạng xã hội, các sản phẩm NFT không cần khởi chạy nền kinh tế dịch vụ riêng hoặc thu hút/bảo đảm thanh khoản lớn.
Chúng bao gồm các loại khác nhau như L3, Validium và nền tảng Rollup như một dịch vụ (RaaS). Ví dụ, Arbitrum Orbit là một nền tảng hỗ trợ triển khai các chuỗi L3 trên Arbitrum L2 (One hoặc Nova), với một số tính năng có thể cấu hình, chẳng hạn như lựa chọn Ủy ban Khả năng Sẵn có Dữ liệu (DAC) được ủy quyền của Arbitrum hoặc Ethereum L1 làm lớp khả năng sẵn có dữ liệu. StarkNet và các dự án zk rollup khác cũng đang thử nghiệm triển khai L3. Một ví dụ cực đoan về tính dễ triển khai là AltLayer hoặc Caldera, cung cấp giải pháp không mã nguồn để triển khai các Rollup “tùy chỉnh”, trao quyền cho người dùng trong việc đánh đổi giữa an toàn và hiệu quả.
Chúng tôi tập trung vào hệ thống L3. Về bản chất, đây là một lớp được thêm lên trên L2. Từ góc nhìn của Rollup L2, đây là một nguồn thu phí L2 khác. Còn đối với hệ sinh thái Rollup, L3 là một thực thể mới với ràng buộc cân đối ngân sách riêng:
-
Doanh thu của L3 có thể đến từ phí, đăng ký (ví dụ như game) hoặc các cơ chế khác như chia sẻ doanh thu (ví dụ như NFT).
-
Chi phí của L3 bao gồm chi phí vận hành hệ thống và phí tính toán/dữ liệu L2. Các phí này có thể do L3 chịu trực tiếp, hoặc trong trường hợp dịch vụ lưu trữ, do nền tảng RaaS chi trả. Đây là một nhà cung cấp dịch vụ khác cần đạt được cân đối ngân sách.
Đây là một ví dụ khác về chuyên môn hóa kinh tế trong hệ sinh thái Rollup.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@DavideCrapis
