Dùng thông tin mống mắt đổi thu nhập cơ bản, Worldcoin có phải là sự bóc lột người nghèo?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Dùng thông tin mống mắt đổi thu nhập cơ bản, Worldcoin có phải là sự bóc lột người nghèo?
Việc thu thập thông tin sinh trắc học để xác minh danh tính luôn khiến Worldcoin vận động ở ranh giới pháp lý liên quan đến bảo vệ thông tin cá nhân.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Mộc Mục
Biên dịch: Văn Đao
Sau khi ChatGPT nổi tiếng toàn cầu, dự án mã hóa Worldcoin (Đồng tiền thế giới) do Sam Altman sáng lập lại một lần nữa thu hút sự chú ý của công chúng. Dự án này ra đời cách đây 2 năm, thời điểm OpenAI còn đang mải miết cải tiến mô hình GPT và chưa trở nên nổi tiếng như hiện nay, vị CEO Sam Altman cũng chưa bước vào hàng ngũ các "cao nhân" công nghệ.
Lúc đó, Worldcoin thuần túy là một dự án mã hóa, vừa ra đời đã vấp phải vô số hoài nghi. Trong đó, viễn cảnh "thực hiện thu nhập cơ bản phổ cập" nghe như thể sẽ phát tiền cho mọi người trên Trái đất, loại chuyện "bánh rơi từ trời" này từng bị chỉ trích là gian lận do trì hoãn phát hành token trong thời gian dài.
Ngày nay, khi ChatGPT và OpenAI nổi danh khắp thế giới, Altman tái xuất với Worldcoin, đưa ra khái niệm "chứng minh thư nhân dân thời đại trí tuệ nhân tạo", tuyên bố sẽ airdrop không điều kiện token Worldcoin cho toàn dân nhằm bù đắp thất nghiệp do AI gây ra. Điều này còn kỳ ảo hơn cả "thu nhập cơ bản phổ cập".
Dù chịu nhiều chỉ trích, Altman vẫn muốn huy động thêm 100 triệu USD cho Worldcoin, đồng thời dự án này đã ra mắt ví mã hóa World App trên toàn cầu. Liệu lần này có thực sự phát "tiền"? Tuy nhiên, việc nhận "tiền" không hề miễn phí. Worldcoin đang vướng vào cáo buộc thu thập trái phép dữ liệu sinh trắc học từ người nghèo.
Dùng thông tin mống mắt để đổi lấy "thu nhập cơ bản"?
Sau 2 năm thị trường tiền mã hóa ảm đạm, Worldcoin – dự án từng tuyên bố giúp "hàng tỷ người thoát nghèo" – quay trở lại vũ đài Web3, lần này mang theo chiếc ví mã hóa "World App".
Kể từ ngày 8 tháng 5 ra mắt phiên bản chính thức đến nay, World App (bao gồm cả phiên bản thử nghiệm) đã đạt trên 1 triệu lượt tải xuống. Bên phát triển dự án Worldcoin còn phát hành NFT phiên bản kỷ niệm chào mừng ra mắt ví, số lượng người nắm giữ đã vượt quá 60.000 người.
Lý do chiếc ví này nhanh chóng thu hút đông đảo người dùng phần lớn bắt nguồn từ triết lý ngày càng mở rộng của Worldcoin – từ "thu nhập cơ bản phổ cập" đến bù đắp thiệt hại thất nghiệp do trí tuệ nhân tạo gây ra. Phương thức thực hiện được gọi là "airdrop token không điều kiện".
Trong thế giới tiền mã hóa, một khi "token" xuất hiện trên thị trường thứ cấp, tức là nó có thể chuyển đổi thành tiền mặt. Câu nói "airdrop không điều kiện" nghe y hệt như ai đó hứa hẹn phát tiền miễn phí cho bạn, rất khó khiến người ta không nghĩ đến việc "lợi ích không tận dụng thì thật phí". Hiện tại, khi ví World App đã xuất hiện, việc airdrop dường như không còn xa.
World App yêu cầu quét mống mắt mới đăng ký được
So với các ví Web3 thông thường, ngoài chức năng nhận, gửi và mua tài sản mã hóa bằng tiền pháp định, World App còn nổi bật với tính năng "World ID", tuyên bố sẽ giúp mỗi người dùng sở hữu một "chứng minh thư nhân dân kỹ thuật số", đảm bảo nguyên tắc một người – một mã định danh. Khi bạn xác thực danh tính qua ID này để chứng minh mình là con người chứ không phải robot, World App sẽ airdrop một lượng nhất định token Worldcoin mỗi tháng. Bạn có thể dùng token này để mua hàng hóa, dịch vụ thiết yếu trên World App.
Chưa cần biết có bao nhiêu cửa hàng chấp nhận thanh toán bằng token, khoản "tiền" này của Worldcoin không phải dễ dàng nhận được.
Sau khi tải về World App, bạn sẽ nhận ra rằng ứng dụng này không giống những app điện thoại khác có thể tùy tiện đăng ký. Điều này liên quan đến một đặc điểm nổi bật khác của ứng dụng – cam kết không tiết lộ bất kỳ thông tin cá nhân nào. Cách thực hiện khá đơn giản: họ hoàn toàn không thu thập email, số điện thoại hay số CMND – những thông tin cá nhân thông thường.
Không thu thập thì không thể rò rỉ – đúng là phương pháp bảo vệ quyền riêng tư từ gốc rễ. Nhưng người dùng muốn đăng ký ứng dụng để "nhận tiền", vậy dùng thông tin gì để đăng ký?
Giải pháp của đội ngũ Worldcoin là: hãy nộp mống mắt của bạn.
Sau khi dự án Worldcoin ra đời năm 2021, thiết bị đầu tiên họ chế tạo là Orb – thiết bị nhận dạng sinh trắc học qua mống mắt, chức năng chính là chụp ảnh mắt người và chuyển đổi thành IrisHash duy nhất (một chuỗi mã số ngắn), cố gắng đảm bảo tính duy nhất của ID cá nhân thông qua việc quét mống mắt.
Thiết bị nhận dạng sinh trắc học qua mống mắt Orb
Ngay sau đó, các nhà vận hành Orb mang theo những thiết bị hình cầu này đi làm "quảng bá trực tiếp" ở nhiều nơi. Ai đối diện thiết bị này để quét mắt, người đó sẽ có tư cách nhận token Worldcoin. Dự án này trước tiên chọn các quốc gia và khu vực kém phát triển trên toàn cầu để bắt đầu chiến dịch "quét một cái", hàng chục ngàn người đã bị Orb quét mống mắt.
Tại sao Worldcoin nhất quyết phải dùng phương thức xác thực "mống mắt" tốn kém và cực kỳ "nhạy cảm" này? Vì họ muốn phát tiền cho toàn dân. Ngay từ khi thành lập năm 2021, dự án đã đặt ra mục tiêu lớn lao: xây dựng hệ thống UBI (Thu nhập Cơ bản Phổ cập) được hỗ trợ bởi mạng lưới phi tập trung, giúp một nền kinh tế sau khi tạo ra lợi nhuận đủ lớn sẽ phân phối một phần tiền bạc vô điều kiện cho công dân.
Ý tưởng UBI mang màu sắc cực kỳ utopia, nhưng Worldcoin thực sự bắt tay vào thực hiện, cho rằng điều kiện tiên quyết để đạt được UBI là xây dựng một hệ thống xác thực danh tính đáng tin cậy nhằm ngăn chặn "tấn công Sybil", tức là ngăn một người kiểm soát nhiều địa chỉ ví để trục lợi. Để làm được điều này, các phương thức xác thực không đảm bảo tính duy nhất như số điện thoại, email đều không phù hợp; thậm chí cả chứng minh thư cũng có thể làm giả. Trong khi đó, mống mắt ở mắt người là hoàn toàn độc nhất, độ khó làm giả cao hơn cả dấu vân tay hay khuôn mặt.
Vì vậy, Orb – thiết bị quét mống mắt khắp nơi – đã xuất hiện như vậy.
Tuy nhiên, thông tin mống mắt mà Worldcoin thu thập thực chất thuộc nhóm dữ liệu sinh trắc học cá nhân, tương tự như dấu vân tay hay mạch máu. Tại các quốc gia chủ quyền như Trung Quốc, Mỹ, dữ liệu sinh trắc học cá nhân đều được luật pháp đưa vào phạm vi bảo vệ.
Hiện nay, World App vẫn yêu cầu xác thực bằng mống mắt, muốn đăng ký thì vẫn phải tìm thiết bị Orb để quét mắt. Theo thông tin trước đó, các thiết bị này chủ yếu phân bố tại 12 quốc gia và khu vực ở châu Phi, Nam Mỹ, châu Âu và châu Á, do 25 nhà vận hành quản lý. Tháng 10 năm 2021, Worldcoin tuyên bố đã có 100.000 người dùng.
Bạn có sẵn sàng hiến tặng mống mắt để nhận một token tên là Worldcoin không? Đừng vội, hiện tại token này vẫn chưa thấy bóng dáng đâu.
Tiếp tục tìm kiếm 100 triệu đô la tài trợ giữa muôn vàn chỉ trích
Do Worldcoin chậm phát hành token, những người đã bị quét mống mắt cảm thấy họ đang cầm trên tay một "kỳ phiếu vô giá trị". Những lời chỉ trích vang lên liên tục suốt 2 năm qua, Worldcoin bị tố lạm dụng công nghệ sinh học xâm phạm quyền riêng tư người dùng, rồi dần lắng xuống cùng thị trường tiền mã hóa ảm đạm.
Khi ChatGPT trở thành hiện tượng công nghệ, công chúng bỗng phát hiện ra CEO của OpenAI, Sam Altman, lại là một trong những người sáng lập Worldcoin. Dự án này nhờ đó mà "hồi sinh" theo làn sóng quan tâm đến AI.
Tháng 3 năm nay, trên nền tảng khái niệm cũ "thu nhập cơ bản phổ cập", Worldcoin bổ sung thêm bối cảnh mới về trí tuệ nhân tạo. Dự án đăng bài trên website chính thức rằng thời đại trí tuệ nhân tạo cần thiết lập "xác thực danh tính con người", khi AI thay thế phần lớn công việc của con người, việc xây dựng cơ chế chứng minh con người đáng tin cậy sẽ trở thành điều kiện tiên quyết để thực hiện thu nhập cơ bản phổ cập.
Giao thức World ID xuất hiện, World App ra đời. Worldcoin cố gắng dùng bộ ba hạ tầng Web3 gồm DID, Token và ví, cộng thêm công nghệ nhận dạng sinh trắc học, để kể một câu chuyện khoa học viễn tưởng về hệ thống kinh tế thời đại AI tương lai: vài năm nữa, robot đảm nhận phần lớn công việc của con người, rất nhiều người trở thành "tầng lớp vô dụng", họ không tìm được việc làm, thực ra cũng chẳng cần tìm việc, vì ai cũng có một chiếc World App, chỉ cần nhấn vài cái là nhận tiền, đáp ứng nhu cầu cơ bản, rồi tìm cách tạo ra giá trị mới.
Worldcoin đã đưa giấc mơ "thu nhập cơ bản phổ cập" lên tương lai. Cuối năm 2021, Worldcoin từng tuyên bố sẽ ra mắt mainnet vào năm 2022 và dự kiến phủ sóng 1 tỷ người dùng vào năm 2023. Hiện tại, kế hoạch ra mắt mainnet của Worldcoin đã bị lùi sang nửa đầu năm 2023, số lượng người dùng khoảng 1,7 triệu – con số này còn cách rất xa so với mục tiêu đề ra.
Ngay cả khi có Sam Altman đứng sau, dự án này vẫn rất khó khiến người ta cảm thấy "đáng tin cậy", thậm chí còn vấp phải nhiều chỉ trích.
Thứ nhất, giá trị của token được phát cho người dùng như một công cụ chi tiêu sẽ dựa vào đâu? Ari Paul, người sáng lập Block Tower Capital – một tổ chức đầu tư tiền mã hóa – chỉ rõ: mô hình kinh doanh cốt lõi của Worldcoin là đánh cắp dữ liệu từ những người nghèo nhất thế giới, thử nghiệm dữ liệu bằng cách bóc lột người nghèo rồi biến nó thành tiền, "đây chỉ là hành vi phạm tội lấy cắp dữ liệu từ người nghèo thông qua gian lận".
Hudson Jameson, cựu thành viên Quỹ Ethereum, cũng đặt câu hỏi về tính công bằng trong phân bổ token Worldcoin: 80% dành cho công chúng, 10% cho nhà đầu tư, 10% còn lại cho đội ngũ phát triển, "làm sao có thể tạo ra một loại tiền tệ toàn cầu công bằng? Họ có bất kỳ phân tích nào để ngăn ngừa khoảng cách giàu nghèo ở một số khu vực không?"
Rủi ro về quy định cũng là vấn đề Worldcoin không thể né tránh. Dự án stablecoin Libra – từng ôm mộng trở thành "tiền tệ thế giới" – dù phía sau là Facebook với hơn 2 tỷ người dùng toàn cầu, cuối cùng vẫn không thoát khỏi số phận sụp đổ, vì tiền tệ là quyền lực của các quốc gia chủ quyền.
Altman cũng nhận thức rõ điều này. Trong một sự kiện công khai, ông nói rằng tại Mỹ bạn có thể sẽ mãi không dùng được Worldcoin, "điều này phụ thuộc vào mức độ kiên quyết của chính phủ Mỹ trong việc cấm tiền mã hóa". Lời nói này vô tình tiết lộ rằng Worldcoin cuối cùng vẫn phải đối mặt với cuộc đấu tranh với các cơ quan quản lý trên toàn thế giới.
Ngoài ra, việc thu thập thông tin sinh trắc học để chứng minh danh tính sẽ luôn khiến Worldcoin vận động ở ranh giới pháp lý về bảo vệ thông tin cá nhân.
Tháng 3 năm nay, giao thức World ID của Worldcoin áp dụng công nghệ bằng chứng không kiến thức (zero-knowledge proof), cho phép người dùng kiểm soát và ẩn danh việc sử dụng dữ liệu ID nhằm bảo vệ thông tin cá nhân. Altman cũng nói rằng: "Cá nhân tôi, lượng thông tin riêng tư mà tôi từ bỏ để dùng Facebook hay các thứ khác, so với lượng thông tin riêng tư phải từ bỏ để quét võng mạc, tôi sẵn sàng chọn cái sau hơn."
Nhưng thực tế là Worldcoin vẫn là một công ty thương mại, và đa số quốc gia đều có quy định rõ ràng về việc công ty thương mại sử dụng dữ liệu riêng tư như thế nào, bao gồm cả việc không được tự ý chuyển dữ liệu nhạy cảm như thông tin cá nhân ra nước ngoài. Trong khi đó, Worldcoin với tham vọng "mang lại phúc lợi cho toàn cầu" rõ ràng trái ngược với các quy định hiện hành này, cũng là lý do quan trọng khiến thiết bị Orb khó lòng được triển khai rộng rãi ở nhiều quốc gia hơn.
Thiết bị nhận dạng sinh trắc học qua mống mắt Orb đang "quảng bá trực tiếp" tại một số khu vực
Cho đến nay, Worldcoin vẫn chưa phát hành công khai token. Đầu năm ngoái, một vòng gọi vốn 100 triệu USD đã định giá tổng cung token của dự án ở mức 3 tỷ USD. Tuy nhiên, theo thông tin mới nhất từ ban quản lý, Altman đang tìm kiếm thêm 100 triệu USD tài trợ mới cho dự án.
Vị CEO của OpenAI này đang liều lĩnh xông vào lĩnh vực đặc biệt của thị trường tiền mã hóa, điều này không khỏi khiến người ta lo ngại rằng nếu thí nghiệm thất bại có thể ảnh hưởng đến danh tiếng của OpenAI. Như Lưu Xương Dụng, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Blockchain thuộc Đại học Kinh doanh Trùng Khánh, từng nói: "Ngành nghề khác nhau như cách biệt giữa các ngọn núi, Sam Altman có thể là chuyên gia trong lĩnh vực AI, nhưng trong lĩnh vực blockchain ông ấy có thể chỉ là một 'con cừu non', cần phải trả học phí – quá trình này có thể hủy hoại luôn công việc chính."
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
