Làm thế nào để xác định một vụ lừa đảo kiểu Ponzi?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Làm thế nào để xác định một vụ lừa đảo kiểu Ponzi?
Tiền mã hóa rốt cuộc là người tạo ra các dự án hữu ích, hay chỉ là một mô hình đa cấp phức tạp kiểu ăn non lừa đảo (Ponzi)?
Chuyên sâu báo cáo Web3
Tác giả: Nat Eliason
Dịch: TechFlow
Tiền mã hóa thực sự là công cụ tạo ra các dự án hữu ích, hay chỉ là một trò lừa đảo kim tự tháp phức tạp nơi người sau nuôi người trước?
Mỗi người sẽ có câu trả lời khác nhau. Một số người cho rằng tiền mã hóa có thể là thời khắc "Chúa Giêsu giáng thế" của ngành tài chính, trong khi Charlie Munger lại gọi nó là “một căn bệnh hoa liễu... hoàn toàn không có giá trị gì”.
Vấn đề khi đánh giá ngành tiền mã hóa nằm ở chỗ: liệu người đánh giá có thực sự hiểu các thuật ngữ liên quan, hay đang sử dụng chúng một cách tùy tiện mà thiếu bối cảnh ứng dụng rõ ràng? Ngành này chắc chắn tồn tại những vụ lừa đảo kiểu Ponzi, nhưng phần lớn các dự án lại không phải như vậy. Và ngay cả khi một dự án không phải là lừa đảo, thì điều đó cũng không đồng nghĩa với việc nó là một dự án tốt. Chúng ta cần những cách mô tả chính xác hơn để phân tích chất lượng, tính bền vững và mức độ đáng tin cậy của một dự án.
Bài viết này là một nỗ lực xây dựng khung đánh giá các dự án tiền mã hóa.
Tôi chia các dự án thành hai nhóm lớn: Sống (Living) và Chết dần (Dying). Trong mỗi nhóm, tôi xác định bốn loại con: Lừa đảo kim tự tháp, Lừa đảo Ponzi, Bong bóng tulip, Sản phẩm tiêu dùng.
Khi tổng hợp lại, các nhóm này tạo thành một khung hữu ích để quan sát các dự án mới hoặc hiện tại, từ đó đánh giá tiềm năng phát triển của chúng.
Dự án sống – Living Project
Một dự án sống là dự án có người tiêu dùng ròng trong nền kinh tế, những người này tạo ra doanh thu đáng kể cho doanh nghiệp bằng cách chi tiền để sử dụng dịch vụ, mà không nhận được thù lao nào cho việc đó.
Một ví dụ điển hình là AAVE trên Ethereum. Khi bạn gửi tiền vào AAVE và vay tài sản từ nền tảng này, bạn phải trả phí cho AAVE để đổi lấy dịch vụ. AAVE không thưởng token cho bạn vì việc vay tài sản, nên một khi bạn đã vay tiền, bạn trở thành người tiêu dùng ròng trong hệ sinh thái AAVE.
Nếu AAVE quản lý tốt chi phí, nó sẽ là một doanh nghiệp sinh lời và có khả năng tồn tại lâu dài.
Uniswap là một ví dụ tốt khác. Uniswap thu một phần nhỏ phí giao dịch từ mỗi giao dịch, nhưng không thưởng token UNI cho người dùng chỉ vì họ sử dụng nền tảng. Người dùng đơn giản là dùng nó. Một ví dụ thứ ba là Yearn. Người dùng sẵn sàng trả 20% phí quản lý để đổi lấy dịch vụ tự động tái đầu tư hoặc quản lý rủi ro từ Yearn, mà không nhận thêm bất kỳ token nào khác. Đây là điều có thật.
Ngoài cộng đồng tiền mã hóa, trong đời sống thực, chúng ta cũng thấy nhiều công ty “sống”. Ví dụ, xe bán tacos mà tôi thỉnh thoảng ghé mua bữa trưa là một công ty “sống”. Tôi trả tiền mua tacos, chứ không nhận được những đồng TACO bí ẩn nào có thể đổi trong TACOVERSE. Xe taco có người tiêu dùng ròng, có nguồn thu nhập, và có lẽ còn có lợi nhuận.
Thật không may, nhiều dự án trong lĩnh vực tiền mã hóa không phải là “sống”, dù có vẻ như vậy, nhưng đang chết dần.
Dự án chết dần – Dying Project
Một dự án đang chết dần nếu khoản chi cho khuyến khích và phát hành token vượt quá doanh thu nhận được từ người dùng.
Nhiều dự án biện minh rằng việc phát hành token mang tính biểu tượng không phải là “chi phí”, nhưng chúng ta nhất thiết phải coi đó là chi phí. Không ai dám khẳng định TVL của dự án mình sẽ giữ nguyên nếu ngừng phát hành token. Cộng đồng tiền mã hóa luôn tìm kiếm những cỗ máy in tiền miễn phí. Nếu sản phẩm của bạn không thực sự được người dùng sử dụng, thì khi bạn tắt máy in tiền, họ sẽ rút vốn sang nơi khác.
Gần đây, giao thức Anchor của Terra là một ví dụ xúc động nhất. Có những người tiêu dùng thực sự trên nền tảng này, sẵn sàng trả tiền để vay. Nhưng để thu hút vốn, Anchor phải chi tiền để thổi phồng suất sinh lợi, dẫn đến chi phí vượt xa doanh thu.
Sự tăng trưởng không bền vững này không chỉ xảy ra trong tiền mã hóa. Uber ngoài đời thực là một ví dụ nổi tiếng. Hiện giờ Uber đắt đỏ đến vậy là vì các quỹ đầu tư rủi ro từng trợ cấp đã rút lui. Nói cách khác, Uber từng thay thế taxi ở một số thành phố nhờ đốt tiền, trợ cấp để thúc đẩy tăng trưởng phi bền vững. Khi tiền cạn, taxi lại trở nên phổ biến.
Trước khi đầu tư mạo hiểm phổ biến, hầu hết doanh nghiệp ban đầu đều phát triển một cách bền vững, từ từ lớn mạnh thành những gã khổng lồ toàn cầu. Ngày nay, họ có thể đốt hàng tỷ USD để bỏ qua giai đoạn chậm chạp nhàm chán, rồi cố gắng trở thành doanh nghiệp bền vững — ít nhất là hy vọng như vậy.
“Chết dần” có thể là một cụm từ nặng nề, nhưng nó phản ánh đúng hướng đi của doanh nghiệp. Nếu không đảo ngược tình thế — khiến người dùng trả nhiều hơn số tiền họ được trợ cấp — thì họ sẽ chết. Nhiều doanh nghiệp và dự án bắt đầu ở trạng thái chết dần, nhưng điều đó không có nghĩa là chắc chắn thất bại. Vì vậy, khi diễn giải, ta không nên dùng giọng điệu quá gay gắt.
Đây là hai nhóm quan trọng nhất: nếu một dự án chưa tìm ra cách chuyển từ trạng thái chết dần sang sinh lời, thì nó chưa phải là một doanh nghiệp “thực sự” — theo quan điểm của tôi. Rất ít dự án tiền mã hóa làm được điều này. Để phân loại cụ thể hơn, ta có thể chia tiếp nhóm Sống và Chết dần thành bốn loại: Lừa đảo kim tự tháp, Lừa đảo Ponzi, Bong bóng tulip, Kẻ phung phí.
Lừa đảo kim tự tháp
Lừa đảo kim tự tháp (hay còn gọi là “bán hàng đa cấp” trong tiếng Trung) có nguồn thu chính đến từ việc người tham gia phải trả tiền để vào hệ thống. Là thành viên, thu nhập chính của bạn đến từ việc lôi kéo người khác trả tiền tham gia, từ đó hưởng một phần doanh thu của họ. Cấu trúc này tạo thành dạng “kim tự tháp”.
Người tham gia sớm và tuyển dụng được nhiều người sẽ kiếm được nhiều tiền nhất. Càng về sau, càng ít người để tuyển dụng, và lợi nhuận càng giảm. Đến một lúc nào đó, người tham gia muộn sẽ không thể gỡ lại vốn ban đầu.
Trong tiền mã hóa, rất khó tìm được ví dụ điển hình cho loại này. Nhiều dự án có đặc điểm nhà đầu tư sớm kiếm được nhiều hơn nhà đầu tư muộn, nhưng chỉ riêng điều đó thì chưa đủ để gọi là lừa đảo kim tự tháp. Vấn đề là: bạn có kiếm tiền bằng cách thuyết phục người khác mua một thứ gì đó? Và bạn có trực tiếp nhận tiền từ người bị thuyết phục không?
Cardano có thể là một ví dụ như vậy. Họ tập trung thuyết phục các influencer trên YouTube quảng bá Cardano, sau đó người theo dõi influencer sẽ góp vốn vào các node, và influencer hưởng phần trăm từ lợi nhuận do người góp vốn tạo ra. Đây rõ ràng là cấu trúc kiểu kim tự tháp.
Evan Armstrong cho rằng các NFT như Bored Apes giống một tổ chức “bán hàng đa cấp” (MLM – một dạng nhẹ hơn của lừa đảo kim tự tháp), nhưng họ thiếu yếu tố then chốt: “tạo dòng tiền từ người được tuyển dụng”. Chủ sở hữu Bored Apes không được chia phần từ phí mà người mua do họ thuyết phục phải trả. Điểm duy nhất phù hợp với mô hình kim tự tháp là nhà đầu tư sớm kiếm được nhiều hơn — nhưng gần như mọi hoạt động kinh doanh đều như vậy. Người ta không vì cổ phiếu Facebook giảm 80%, khiến nhà đầu tư muộn thua lỗ, mà gọi Facebook là lừa đảo Ponzi.
Lừa đảo Ponzi
Lừa đảo Ponzi là loại khó xác định nhất. Đó là một trò lừa đảo không có hoạt động kinh doanh cơ bản tạo ra doanh thu thực, mà tiền của nhà đầu tư sau được dùng để trả cho nhà đầu tư trước. Nó thường đòi hỏi yếu tố gian lận cố ý — đây là điểm khác biệt giữa nó và các doanh nghiệp không bền vững thông thường.
Lừa đảo của Bernie Madoff có lẽ là ví dụ nổi tiếng nhất. Ông ta làm giả giao dịch để giải thích lợi nhuận, thực chất là luân chuyển tiền từ nhà đầu tư sau sang nhà đầu tư trước — tức là “vay chỗ này trả chỗ kia”. Ông ta vận hành một doanh nghiệp đầu tư, nhưng một phần lợi nhuận là giả mạo.
Bitconnect có lẽ là ví dụ rõ ràng nhất về lừa đảo Ponzi trong tiền mã hóa. Họ hứa hẹn lợi nhuận kép 1% mỗi ngày, nhưng thực chất số lợi nhuận này đến từ tiền của người khác đổ vào hệ thống.
Theo những gì biết đến hiện nay, lãi suất 20% cho UST trên giao thức Anchor không phải là lừa đảo Ponzi. Dường như họ không gian lận bằng cách nói lợi nhuận đến từ đâu đó đặc biệt. Họ nói rõ lãi suất là chi phí marketing của Quỹ Luna nhằm thúc đẩy việc áp dụng UST, tương tự như các công ty VC trợ cấp cho Uber. Tôi không nói đây là hành vi đúng hay tốt, và những gì xảy ra sau đó với Luna là rất tệ, nhưng hiện tại tôi không thấy hành vi của Anchor có phạm tội.
Bong bóng tulip
Lừa đảo Ponzi là khi cổ tức trả cho nhà đầu tư đến từ tiền của nhà đầu tư khác. Bong bóng tulip thì khác: nó mô tả trường hợp một khoản đầu tư trở nên có giá trị hơn chỉ vì niềm tin của các nhà đầu tư khác. Bong bóng tulip điển hình là những khoản đầu tư gần như vô dụng, ngoại trừ vai trò đầu tư hoặc lưu trữ giá trị.
Nhiều thứ trên thế giới thuộc loại bong bóng tulip, và ta chỉ phân biệt chúng dựa trên mức độ tồn tại lâu dài. Vàng là một bông tulip, nghệ thuật là một bông tulip, mọi biểu tượng địa vị có thể là một bông tulip. Phần lớn NFT thuộc loại bong bóng tulip, ngay cả khi chúng mang lại danh phận cộng đồng.
Gọi một thứ là bong bóng tulip không có nghĩa là nó hoàn toàn vô giá trị. Chúng ta có thể chế vàng thành trang sức, nhưng lý do duy nhất khiến chúng ta làm vậy là vì vàng có giá trị. Chúng ta cho rằng vàng có giá trị vì nó hiếm và người khác cũng tin như vậy. Nếu tất cả chúng ta ngừng tin vào vàng, hoặc thành công phát minh ra luyện kim thuật, thì chẳng ai còn quan tâm đến vàng nữa.
Trong bối cảnh này, giá trị của tulip chủ yếu dựa trên những giả định chủ quan về tầm quan trọng của tài sản — miễn là người khác tin nó có giá trị, thì nó có giá trị.
Sản phẩm tiêu dùng
Cuối cùng là “sản phẩm tiêu dùng”. Loại này hơi kỳ lạ vì nó không có hành vi “chi tiêu” như trong “lừa đảo kim tự tháp”, nhưng nó là một cái ô che phủ đủ tốt để giúp ta phân biệt dự án tiền mã hóa thực sự với các loại khác.
Lừa đảo Ponzi và kim tự tháp tạo ra vẻ ngoài tiêu dùng mà không có tiêu dùng thực sự. Mặc dù bong bóng tulip có thể có giá trị, nhưng trong hoạt động kinh doanh của nó thường rất ít tiêu dùng, nên khó xếp vào đầu tư thực hay đầu cơ.
Không có chi tiêu thực sự, một dự án tiền mã hóa hoặc đang chết dần, hoặc chỉ là đầu cơ thuần túy. Do đó, vấn đề chi tiêu cực kỳ quan trọng khi đánh giá tính hợp pháp của bất kỳ dự án nào. Cần xem xét:
1. Ai đang chi tiền
2. Chi bao nhiêu
3. Số tiền chi có vượt quá chi phí của dự án không
Ít nhất trong lĩnh vực tiền mã hóa, một dự án thường cần chi tiêu bằng tài sản hoặc token không nội bộ. Đây là thách thức mà nhiều trò chơi gặp phải, tôi đã nêu trong bài viết One vs. Two Token. Nếu một trò chơi kiếm toàn bộ doanh thu bằng token riêng, họ buộc phải bán token đó ra thị trường để thực sự thu hồi doanh thu. Việc chi tiêu bằng thứ khác (như ETH hoặc USDC) sẽ hợp lệ hơn.
Sau khi phân loại xong, hãy xem chúng áp dụng thế nào vào các dự án khác nhau, và thử nghiệm trực giác của ta về tính hợp pháp của một dự án.
Dự án chết dần nhưng nhà đầu tư sớm vẫn kiếm được tiền
Nếu một doanh nghiệp không bền vững tồn tại, một nhóm người kiếm được tiền, rồi giá trị sụt giảm mạnh, chuyện gì xảy ra?
WeWork là một ví dụ điển hình. Benchmark ban đầu đầu tư 17 triệu USD vào WeWork, sau đó bán một phần với giá 315 triệu USD. Nếu WeWork là doanh nghiệp không bền vững, nhà đầu tư sớm đang kiếm tiền từ nhà đầu tư muộn, vậy nó có phải là lừa đảo Ponzi không?
Dù cảm giác gần giống, nhưng nó không phải Ponzi vì thực sự đang cố gắng trở nên bền vững (và vẫn chưa từ bỏ). Vì vậy, một doanh nghiệp không bền vững mà nhà đầu tư sớm kiếm được tiền, không nhất thiết là Ponzi. Để gọi là Ponzi, cần có yếu tố làm giả hoạt động kinh doanh, hoặc chưa từng cố gắng vận hành doanh nghiệp.
Nhiều công ty khởi nghiệp công nghệ đều như vậy. Họ chạy khắp nơi gây quỹ cho mục tiêu lớn, nhưng nhà đầu tư sớm chỉ cần có người sau mua lại cổ phần của họ là có thể thoát lời. Thực tế, họ không cần doanh nghiệp thành công hay bền vững. Vậy tất cả công ty khởi nghiệp công nghệ đều là Ponzi? Hay bong bóng tulip? Có thể họ là bong bóng tulip, nhưng chắc chắn không phải Ponzi. Họ chỉ đang ở trạng thái chết dần.
Còn các dự án tiền mã hóa hiện tại? Hiện có rất nhiều dự án tiền mã hóa sau khi ra mắt được nhà đầu tư sớm mua vào. Sau một chu kỳ hâm nóng, giá giảm 80–90% hoặc hơn, không bao giờ phục hồi đỉnh cũ. Những người bán đỉnh kiếm được rất nhiều tiền, số tiền đó đến từ người mua sau khi dự án vận hành. Những dự án này đều là Ponzi?
Một lần nữa, ta phải xem liệu họ có thực sự vận hành doanh nghiệp không. Solana giảm 85% từ đỉnh, một số người mua ở mức 3 USD và bán đỉnh đã kiếm rất lớn. Nhưng điều đó không có nghĩa là nó là Ponzi hay pump and dump. Solana đang xây dựng sản phẩm thực sự, người dùng trả SOL để sử dụng nó.
Bitcoin và Ethereum
Bitcoin và Ethereum thì sao? Người chỉ trích đôi khi gọi chúng là Ponzi, nhưng điều đó không hợp logic. Rõ ràng cả hai không vận hành doanh nghiệp giả mạo để ảnh hưởng nhà đầu tư. Bạn cũng không thể kiếm dòng tiền nào từ việc đầu tư vào chúng (ít nhất là hiện tại).
Bitcoin nằm giữa bong bóng tulip và dự án chết dần. Ngoài giao dịch hoặc nắm giữ Bitcoin, bạn không làm được gì khác, nhưng bạn thực sự tạo ra chi phí kinh tế qua phí giao dịch. Tuy nhiên, lượng phát hành do đào mới vượt xa phí giao dịch, nên thợ đào vẫn nhận được trợ cấp lớn từ Bitcoin mới được đúc. Nếu phí cao đến mức chứng minh việc đào vẫn hợp lý ngay cả khi không có phần thưởng khối, thì nó sẽ là dự án sống — nhưng nó chưa đạt đến điểm đó.
Ethereum hiện tại là một dự án chết dần. Bạn thực sự có thể dùng Ethereum để làm nhiều việc hơn bằng cách trả phí đào, nhưng lượng phát hành vẫn vượt quá chi tiêu. Sau khi sáp nhập (the Merge), chi tiêu trên mạng Ethereum có thể vượt quá phát hành, và khi đó, Ethereum sẽ trở thành doanh nghiệp sống và bền vững. Nó sẽ là chuỗi proof-of-stake đầu tiên đạt được điều này, vì hiện tại mọi L1 cạnh tranh đều là doanh nghiệp quy mô lớn và không bền vững.
Tuy nhiên, cả hai đều không thể bị kết luận là Ponzi thực sự. Chúng hoặc là bong bóng tulip, hoặc là dự án chết dần.
Play-to-Earn
Còn các trò chơi Play-to-Earn như Axie Infinity, STEPN với vòng lặp lạm phát thì sao?
Trong bài viết về STEPN, tôi từng chỉ trích kế hoạch đúc tiền của họ gây ra lạm phát mất kiểm soát, cuối cùng làm mất giá sneaker và token. Tôi cũng cho rằng giá token GMT quá cao, không có dòng tiền hay doanh thu nào để biện minh cho giá đó.
Do đó, những trò chơi này chắc chắn là dự án chết dần, nhưng có phải là Ponzi không? Câu hỏi này kỳ lạ vì ngoài trò chơi, chúng không có doanh nghiệp thực sự, nhưng công việc trong trò chơi rõ ràng có giá trị, giống như các trò chơi Web2 từng phát triển kinh tế xám. Vì vậy, “toàn bộ giá trị là tưởng tượng trong trò chơi” không đồng nghĩa với việc nó không thật. Sneaker kỹ thuật số khác xa một bộ đồ ăn bạc, nhưng sneaker kỹ thuật số vẫn là thứ người chơi coi trọng khi chơi game.
Nhưng những trò chơi này không chết theo đúng cách tôi mô tả trước đây, vì họ không trả thưởng miễn phí lớn để kích thích hoạt động. Người chơi đua nhau nâng giá vì muốn chơi nhiều hơn. Vì vậy, nó hơi giống mô hình tulip, giá chủ yếu được thúc đẩy bởi đầu cơ về “sneaker kỹ thuật số dùng để làm gì”, chứ không phải giá trị tiềm tàng thực sự. Có lẽ “bong bóng tulip đang chết dần” là tên gọi phù hợp nhất.
Tại sao nó không phải là kim tự tháp? Vì bạn không được lợi khi lôi kéo người khác vào trò chơi, ngoại trừ lợi ích chung khi có thêm người vào hệ sinh thái. Nếu bạn đưa mã mời cho người khác và được 10% GST của họ, thì chắc chắn là kim tự tháp, nhưng không có cơ chế như vậy. Tôi tin rằng một số trò chơi tương lai sẽ dùng cơ chế này như một “growth hack”.
Điểm mấu chốt là gì?
Chúng ta có thể luyện tập khả năng phân biệt bằng vô số ví dụ dự án. Cách làm này có vẻ cầu kỳ, nhưng tôi thấy nó hữu ích để phân tích dự án mới và hiện tại, cũng như dự đoán tương lai của chúng.
Câu hỏi đầu tiên phải là: dự án này có chi tiêu thực sự không? Nó có cách tạo dòng tiền từ việc sử dụng không?
Nếu không, tiền từ đâu ra? Liệu đó chỉ là bong bóng tulip do đầu cơ? Hay là Ponzi hay kim tự tháp?
Nếu có chi tiêu thực sự, thì dự án đang sống hay chết dần? Nó có phải phát hành lượng lớn token để khuyến khích mức chi tiêu đó không? Hay chi tiêu xảy ra mà không cần tăng khuyến khích?
Đây là cách tôi suy nghĩ về việc “dự án nào có thể sống sót qua thị trường gấu”. YFI so với ETH đã điều chỉnh mạnh, nhưng hoạt động kinh doanh dường như rất vững chắc. MakerDAO là một ví dụ tốt khác: giá token tệ hại, nhưng bản thân hoạt động kinh doanh rất khỏe mạnh.
Một câu hỏi lớn khác là “L1 cạnh tranh nào có thể chuyển từ chết dần sang sống?” Nếu sáp nhập Ethereum diễn ra theo kế hoạch và phí đào duy trì ổn định, nó nên trở nên giảm phát và trở thành doanh nghiệp có dòng tiền ổn định. Các L1 khác có thể làm được điều tương tự không? Với Solana, nhiệm vụ dường như bất khả thi là đạt đủ hoạt động trên chuỗi để trở nên bền vững ở mức giá đào hiện tại, nhưng tôi nghĩ những lời chỉ trích này đã đánh giá thấp tác động của việc tích hợp các sản phẩm như Solana Pay vào Shopify.
Trong thị trường tăng giá, mọi thứ đều trông tuyệt vời, nhưng giờ đây chúng ta tỉnh táo hơn một chút. Phương pháp quan sát trong bài viết này sẽ giúp bạn phân tích các dự án và phân biệt tốt – xấu.
Liên kết gốc: https://crypto.nateliason.com/p/ponzi?s=r
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
