Toàn cảnh hệ sinh thái quyền riêng tư trên Solana: Ngăn xếp quyền riêng tư đầy đủ, từ tính toán đến AI
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Toàn cảnh hệ sinh thái quyền riêng tư trên Solana: Ngăn xếp quyền riêng tư đầy đủ, từ tính toán đến AI
Arcium, MagicBlock, Umbra, Darklake… Tổng quan về hệ sinh thái DeFi riêng tư và AI đang được xây dựng trên Solana.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Castle Labs
Biên dịch: AididiaoJP, Foresight News
Hệ sinh thái quyền riêng tư trên Solana vẫn ở giai đoạn sơ khai
Chúng tôi đã trao đổi với ông @mert – CEO của Helius – để tìm hiểu quan điểm của ông về quyền riêng tư trên Solana. Theo lời ông, Solana “đang hơi chậm chân” trong lĩnh vực quyền riêng tư.
Vậy một hệ sinh thái quyền riêng tư trưởng thành nên trông như thế nào?
Các yếu tố thiết yếu bao gồm:
- Xác minh hình thức (formal verification)
- Không có hội đồng (no committee)
- Bất biến (immutability)
- Mã nguồn mở (open-source code)
Kiến trúc đặc thù của Solana còn mang lại những ưu tiên về quyền riêng tư khác biệt so với các chuỗi EVM. Ông Mert đặc biệt đề cập đến nén ZK: “Chúng ta có thể đạt được quy mô lớn và khả năng tổ hợp cao cho các giao thức quyền riêng tư trên Solana mà không cần các Rollup bền vững, ít nhất là miễn là chúng ta có thể sử dụng các based rollup.”
Trong bối cảnh cụ thể của Solana, hai lĩnh vực ứng dụng chính liên quan mật thiết nhất đến phát triển quyền riêng tư là Neobanks (ngân hàng mới) và DeFi riêng tư. Tuy nhiên, về mặt công cụ hỗ trợ và trải nghiệm người dùng, Solana vẫn còn khoảng cách khá xa so với một hệ sinh thái quyền riêng tư đầy đủ chức năng và có khả năng tổ hợp tốt.
Chúng tôi cũng hỏi ý kiến ông Mert về quan điểm đối với ngăn xếp công nghệ quyền riêng tư. Như báo cáo nhấn mạnh, quyền riêng tư không nên bị xem là một công nghệ đơn lẻ, mà là một “ngăn xếp quyền riêng tư cuối cùng”, trong đó tất cả các nguyên thủy (primitives) cuối cùng sẽ phối hợp ăn ý với nhau. Đối với ông Mert, viễn cảnh cuối cùng sẽ là sự kết hợp giữa FHE (mã hóa đồng dạng toàn phần) và ZK (bằng chứng không tiết lộ thông tin). Các giải pháp TEE và MPC thì hữu ích trong một số trường hợp sử dụng nhất định, nhưng lại không cung cấp mức độ đảm bảo đủ cao trong các hệ thống đối kháng.
Cuối cùng, chúng tôi hỏi ông về quan điểm đối với Helius Privacy.
Helius Privacy sẽ được phát triển như một lớp quyền riêng tư dựa trên ZK theo mô hình UTXO trên Solana. Giải pháp này sẽ tận dụng cơ chế “Zones”, cho phép từng doanh nghiệp tự chủ lựa chọn các sự đánh đổi phù hợp.
Đồng thời, nó cũng sẽ cung cấp một Zone công khai dành cho tất cả người dùng thông thường, đảm bảo tính ẩn danh tuyệt đối dưới dạng bất biến và đã qua xác minh hình thức. Các chi tiết bổ sung sẽ sớm được công bố.
Dựa trên bối cảnh nêu trên, bài viết này tập trung phân tích cách hệ sinh thái quyền riêng tư trên Solana đang đối phó với các thách thức đa dạng về quyền riêng tư.
Tính toán riêng tư (Private Compute)
Hiện tại, lĩnh vực này chủ yếu có hai nhà cung cấp: @Arcium và @magicblock.
Cả hai đều đang giải quyết những vấn đề tương tự: tính toán riêng tư.
Arcium xử lý dữ liệu tùy ý thông qua MPC (tính toán nhiều bên). Nó chia nhỏ dữ liệu và phân phối tới các cụm nút độc lập, nơi các nút này cùng thực hiện tính toán để đưa ra kết quả — nhưng không nhìn thấy đầu vào cá nhân nào. Đồng thời, Arcium vận hành như một mạng lưới tính toán độc lập, trong khi việc thanh toán cuối cùng được thực hiện trên Solana, nhờ Solana đảm nhiệm chức năng sắp xếp tác vụ, bảo đảm an ninh mạng và xử lý phí giao dịch.
Toàn bộ quá trình tính toán riêng tư này diễn ra trong các Môi trường Thực thi Đa bên (Multi-Party eXecution Environments – MXEs), đây là các môi trường thực thi có thể tùy chỉnh và song song hóa.
Ngoài việc giải quyết các vấn đề tính toán, sản phẩm của Arcium còn phục vụ rộng rãi hơn cho hệ sinh thái quyền riêng tư trên Solana. Hiện họ đang xây dựng tiêu chuẩn token bí mật Confidential SPL (C-SPL), nhằm hỗ trợ việc phát hành token bí mật, chuyển khoản và giao dịch trên Solana.
Chúng tôi đã hỏi đội ngũ Arcium về nguồn nhu cầu. Như dự đoán, nhu cầu chủ yếu đến từ lĩnh vực thanh toán và phân tích dữ liệu mã hóa; đồng thời nhu cầu từ các tổ chức cũng đang gia tăng, đặc biệt trong ngành y tế – điều này giúp việc huấn luyện các mô hình AI trên tập dữ liệu mã hóa trở nên khả thi. Tiêu chuẩn C-SPL còn hỗ trợ chuyển khoản riêng tư liền mạch, từ đó càng thu hút thêm sự quan tâm từ phía các tổ chức.
Về dữ liệu, kể từ khi mạng Alpha chính thức ra mắt vào đầu tháng Hai năm 2026, Arcium đã xử lý hơn 900.000 phép tính và hơn 3,5 triệu giao dịch, phần lớn tăng trưởng diễn ra vào đầu tháng Năm.
Hiện phần lớn nhu cầu đến từ các ứng dụng sớm như Umbra. Trong vài tuần tới, các ứng dụng như ZINC và Crafts cũng sẽ ra mắt, và chúng tôi dự báo nhu cầu sẽ tiếp tục tăng.
ZINC đang triển khai khai thác bằng chứng công việc (PoW) mã hóa, còn Crafts sử dụng Arcium để tổ chức đấu giá kín nhằm gây quỹ, giúp các công ty khởi nghiệp có thể định giá và mã hóa một phần cổ phần theo cách phát hiện giá công bằng.
“Một số ứng dụng mới thú vị đang được xây dựng trên nền tảng Arcium bao gồm: hình thành vốn thông qua đấu giá kín, thị trường cơ hội, thanh toán mã hóa trong thị trường dự báo, cũng như các ứng dụng tài chính riêng tư khác.”
Nhiều trường hợp sử dụng này đang tạo ra những thị trường mới hoặc cải tiến – nơi người dùng thậm chí không nhận thức được rằng mình đang được hưởng lợi từ quyền riêng tư.
Magic Block giải quyết bài toán tính toán riêng tư thông qua TEE (môi trường thực thi đáng tin cậy), trong khi Arcium dựa vào các đảm bảo mật mã học từ MPC. Sản phẩm của MagicBlock hoạt động như sau: Intel TDX tạo ra một “hộp đen” được xác minh phần cứng – Private Ephemeral Rollup (PER), nơi các giao dịch được tập hợp và xử lý, rồi sau đó được gửi lại lên Solana.
MagicBlock hỗ trợ các nhà phát triển duy trì các thuộc tính này xuyên suốt toàn bộ ngăn xếp, bao gồm: tính bảo mật (trạng thái được bảo vệ), khả năng mở rộng (thông lượng cao), khả năng tổ hợp (vẫn tương tác được với các chương trình Solana khác) và tuân thủ quy định (lớp kiểm soát truy cập).
Dù hai bên đi theo các hướng tiếp cận khác nhau, cả hai đều có khả năng tạo ra các sổ lệnh riêng tư, thị trường ngầm (dark pools) và các đường dẫn DeFi riêng tư có thể triển khai được — chỉ cần thay đổi mã tối thiểu. Điều này đã rõ ràng trong hệ sinh thái được xây dựng trên Arcium, bao phủ nhiều lĩnh vực như DeFi, thị trường dự báo và Neobanks.
Chuyển khoản và số dư riêng tư (Private Transfers and Balances)
Khi cơ sở hạ tầng tính toán riêng tư như Arcium và MagicBlock ngày càng hoàn thiện, các trường hợp sử dụng dựa trên cơ sở hạ tầng này cũng bắt đầu gia tăng — trong đó có chuyển khoản riêng tư.
@UmbraPrivacy là ứng dụng đầu tiên, được xây dựng trên cơ sở hạ tầng MPC của Arcium. Umbra giới thiệu Tài khoản Token Mã hóa (Encrypted Token Accounts – ETAs), đây là phiên bản trực tiếp tương ứng với Tài khoản Token Liên kết (Associated Token Accounts) tiêu chuẩn trên Solana, nhưng số dư được lưu trữ dưới dạng mã hóa, từ đó cung cấp:
- Quyền riêng tư về số tiền: số tiền giao dịch được mã hóa bằng mật mã học Rescue
- Quyền riêng tư về số dư: số dư được lưu trữ dưới dạng văn bản mã hóa
- Quyền riêng tư về mối liên hệ: hoàn toàn cắt đứt mối liên hệ trên chuỗi giữa người gửi và người nhận thông qua hồ chứa che giấu (shielding pool) + bằng chứng ZK
Ngoài ra, Umbra còn cung cấp các tính năng tuân thủ quy định, cho phép người dùng cấp quyền xem có chọn lọc cho các kiểm toán viên và hệ thống tuân thủ — mà không cần tiết lộ toàn bộ lịch sử giao dịch. Điều này đặc biệt quan trọng đối với quy trình làm việc của các tổ chức, cũng như đối với người dùng muốn chứng minh việc nắm giữ tài sản mà không tiết lộ chi tiết lịch sử giao dịch.
Trong lĩnh vực ví riêng tư, @theprivacycash và Hush là hai cái tên khác.
Privacy Cash sử dụng mô hình hồ chứa che giấu (shielding pool) theo phong cách Tornado để xử lý SOL: người dùng gửi SOL vào để tạo cam kết và thêm vào cây Merkle, sau đó sử dụng bằng chứng ZK để rút tiền về bất kỳ địa chỉ nhận nào — hoàn toàn cắt đứt mối liên hệ trên chuỗi giữa địa chỉ gửi và địa chỉ rút.
Hush lấy cảm hứng từ Zcash nhưng bổ sung thêm tính năng thực tiễn cho DeFi. Người dùng gửi SOL vào hồ chứa che giấu của Hush, tự động chuyển đổi thành jitoSOL và thụ động kiếm lợi nhuận từ việc đặt cược cũng như thu nhập MEV — trong khi vẫn giữ được tính riêng tư. Trong hồ chứa, người dùng có thể chuyển tiền cho các thành viên Hush khác, nhận tiền và thực hiện nhiều giao dịch mà không cần chạm đến sổ cái công khai của Solana. Khi rút tiền khỏi hồ chứa, việc rút được trộn lẫn để cắt đứt liên hệ với khoản gửi ban đầu. Phí chuyển khoản trong hồ chứa là 0,01 jitoSOL, phí rút là 50 bps. Hush còn tích hợp Jupiter để hỗ trợ hoán đổi riêng tư, đồng thời áp dụng chặn địa lý đối với các khu vực bị trừng phạt — từ đó xây dựng hình ảnh tuân thủ tốt trong mắt người dùng tổ chức.
Không để lại dấu vết trên chuỗi (No Onchain Trail)
Chuyển khoản riêng tư giải quyết vấn đề thanh toán lương cho nhân viên hoặc thực hiện các giao dịch riêng tư của doanh nghiệp và tổ chức trên chuỗi. Nhưng để tiến xa hơn, chúng ta cần tích hợp quyền riêng tư vào mọi hành vi thường nhật trên chuỗi — đặc biệt là các giao dịch.
Mỗi lệnh đặt trên AMM công khai đều là một tín hiệu có thể bị đọc và khai thác bởi các bot front-running, copy-trading và MEV. Hiện tại, trên Solana đã xuất hiện một số giao thức đang giải quyết vấn đề này.
@encifherio là một giao diện DeFi lấy quyền riêng tư làm trọng tâm, định tuyến giao dịch thông qua Jupiter trong khi vẫn giữ bí mật chi tiết giao dịch. Đội ngũ cho biết: “Chất lượng thực thi được duy trì nguyên vẹn, vì chúng tôi không thêm định tuyến tùy chỉnh nào — mà sử dụng đúng định tuyến và thanh khoản do Jupiter cung cấp.”
Giao diện này đóng gói các token mà người dùng muốn hoán đổi và mã hóa chi tiết hoán đổi bằng ElGamal. Ghi chép trên chuỗi chỉ hiển thị sự thay đổi trạng thái về loại tài sản đã được đóng gói — đủ để Jupiter biết đang định tuyến đúng token. Số lần giao dịch, các bên tham gia, thậm chí cả việc giao dịch có được thực thi hay không, đều được xử lý bên trong môi trường TEE (AWS Nitro Enclaves), và không bao giờ được phát sóng công khai. Nhờ đó, việc hoán đổi riêng tư quy mô lớn trở nên khả thi.
@VanishTrade tiếp cận vấn đề ở một tầng khác. Họ đang xây dựng cơ sở hạ tầng giao dịch riêng tư sử dụng định tuyến giao dịch che giấu nhằm bảo vệ chiến lược giao dịch không để lại dấu vết trên chuỗi. Khác với encifherio – đóng gói token – Vanish định tuyến giao dịch thông qua định tuyến thanh khoản che giấu. Ngoài ra, Vanish còn ra mắt Khung Bảo đảm Vanish (Vanish Integrity Framework – VIF), được hỗ trợ bởi Elliptic và Range, tích hợp các biện pháp phòng vệ nhằm ngăn chặn việc định tuyến bất kỳ giao dịch nào vi phạm pháp luật.
Darklake là một đối thủ cạnh tranh khác trong nhóm này, đang xây dựng cơ sở hạ tầng thanh khoản gốc ZK và thị trường ngầm (dark pool). AMM ZK của họ được gọi là “bể trượt điểm mù” (blindspot slippage pool), là một lớp cam kết được thêm vào AMM nhằm ẩn dữ liệu trượt giá trước khi thực thi. Các bot tìm kiếm (searcher) không thể đọc được ý định giao dịch trước khi giao dịch được xác nhận, nhưng sau đó vẫn có thể xác minh kết quả. Sự bất cân xứng về thời điểm này ngăn chặn hiệu quả các cuộc tấn công “bánh kẹp” (sandwich attack), đồng thời vẫn đảm bảo khả năng xác minh. Họ đã mở rộng mô hình này sang các hợp đồng vĩnh viễn riêng tư (zk-Perps) sử dụng lớp tính toán của Arcium, cũng như một khuôn khổ suy luận có tên Zyga – giúp trừu tượng hóa độ phức tạp của việc tạo bằng chứng và cung cấp nền tảng logic an toàn và phối hợp cho các nhà xây dựng. Gần đây, họ còn mở rộng thành một giao thức cơ sở hạ tầng, cho phép các ứng dụng và người dùng xác minh, kết nối và tính toán một cách riêng tư thông qua mô hình “Bằng chứng như Trí tuệ” (Proof as Intelligence).
Thị trường dự báo riêng tư (Private Prediction Markets)
Thị trường dự báo riêng tư là một ứng dụng quyền riêng tư nâng cao hơn, bởi chiến lược của người dùng rất dễ bị sao chép, dẫn đến mất lợi thế cạnh tranh. Để giải quyết vấn đề này, các giao thức đang sử dụng cơ sở hạ tầng Arcium để xây dựng các thị trường ngầm chuyên biệt dành riêng cho thị trường dự báo.
@meleemarkets đang xây dựng thị trường dự báo hỗ trợ luồng lệnh riêng tư. Họ mã hóa sổ lệnh thông qua cơ sở hạ tầng MPC của Arcium. Người tham gia có thể đặt lệnh mà không tiết lộ hướng giao dịch của mình trên thị trường công khai — cho đến khi thanh toán cuối cùng được thực hiện.
AI riêng tư (The Private AI)
Khi các tác nhân AI ngày càng hoạt động nhiều hơn trên chuỗi, phải chăng mọi truy vấn của chúng và từng mẩu dữ liệu cá nhân (PII) mà chúng tiêu thụ đều sẽ mãi mãi bị công khai?
Loyal trả lời câu hỏi này bằng một giao thức thông minh phi tập trung và chống kiểm duyệt. Giao thức này được xây dựng dựa trên việc thực thi tạm thời (temporary Rollup) của Magic Block và tính toán mã hóa của Arcium. Loyal đang phát triển AI trên chuỗi nhằm bảo vệ dữ liệu người dùng: các cuộc trò chuyện, truy vấn, sở thích và hoạt động — tất cả đều được lưu trữ dưới dạng mã hóa trên Solana, kèm theo các quy tắc truy cập nghiêm ngặt. Người dùng sở hữu toàn bộ lịch sử trò chuyện đã mã hóa và có thể xuất nó ra ngoài; đồng thời có thể tự lưu trữ giao diện người dùng (frontend) mà không làm mất bất kỳ dữ liệu nào. Ngoài ra, Loyal còn hỗ trợ giao dịch riêng tư và quản lý tài chính, cho phép người gửi tiền kiếm lợi nhuận trong trạng thái riêng tư.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@castle_labs
