Người sáng lập Zcash nói về quyền riêng tư, trí tuệ nhân tạo và cách ZEC trở thành “Bitcoin mã hóa”
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Người sáng lập Zcash nói về quyền riêng tư, trí tuệ nhân tạo và cách ZEC trở thành “Bitcoin mã hóa”
Chặng đường tiếp theo của tiền mã hóa: Từ sự sùng bái công nghệ quay trở lại tầm nhìn Cypherpunk.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Bankless
Biên dịch: Bạch Thoại Khối Lượng Chuỗi (Baihua Blockchain)
Hơn một thập kỷ sau khi tiền mã hóa ra đời, chúng ta đang đứng trước một ngã rẽ tinh tế: Một mặt là sự thâm nhập toàn diện của vốn Phố Wall và sự tiến hóa vượt bậc của hạ tầng công nghệ; mặt khác là lý tưởng ban đầu của phong trào Cypherpunk (Mật mã vô chính phủ) ngày càng chật vật trong bối cảnh trải nghiệm người dùng phức tạp và áp lực quản lý ngày càng gia tăng.
Trong cuộc phỏng vấn kỳ này, Zuko — nhà sáng lập Zcash và tiên phong trong lĩnh vực quyền riêng tư mã hóa — chia sẻ những nhận định sâu sắc về thực trạng ngành. Ông không chỉ đặt câu hỏi liệu phong trào mã hóa có đang lặp lại sai lầm của Linux hay không, mà còn đi sâu phân tích cách thức quyền riêng tư, trong thời đại sức mạnh tính toán AI tràn lan, đã chuyển mình từ một “tính năng kỹ thuật” thành một “quyền chọn tồn tại”.
Qua việc giải cấu trúc logic trải nghiệm người dùng (UX) của Moxie và phân tích các thí nghiệm quản trị của Zcash, Zuko phác họa một viễn cảnh tương lai vượt xa đầu cơ tài chính thuần túy, hướng tới chủ quyền số đích thực. Đây không chỉ là một cuộc đối thoại về công nghệ, mà còn là một cuộc tranh luận siêu hình học về việc nền văn minh nhân loại làm thế nào để bảo vệ ý chí tự do của mình dưới môi trường giám sát áp lực cao.
I. Nhìn lại hiện trạng phong trào mã hóa: Liệu chúng ta đang lặp lại sai lầm của Linux?
Người dẫn chương trình: Zuko, chào mừng bạn quay trở lại Bankless. Bạn đã gắn bó với ngành mã hóa hơn một thập kỷ, và đã xây dựng Zcash suốt 13 năm qua. Nhìn lại từ mốc thời gian năm 2026, theo ông, phong trào mã hóa của chúng ta đã đạt được những mục tiêu ban đầu chưa? Chúng ta có thể coi là thành công chăng?
Zuko: Thực lòng mà nói, đây là một câu hỏi mang tính dẫn dắt — có lẽ anh cũng không mong đợi tôi trả lời khẳng định. Nghe anh đặt câu hỏi như vậy, tôi lại cảm thấy thất vọng và tiêu cực. Điều này khiến tôi nhớ đến lịch sử của Linux. Khi ấy, Linux là một phong trào vĩ đại nhằm trao quyền cho người bình thường và phá bỏ rào cản kỹ thuật. Nhưng nếu nhìn vào cục diện hiện nay, phần lớn nó đã trở thành một phần mềm nền tảng nào đó chạy trên máy chủ của Google.
Người dẫn chương trình: Nghe có vẻ lý tưởng chủ nghĩa của phong trào Linux đã phai nhạt.
Zuko: Bởi vì nó chưa từng thực sự giúp ích cho người dùng phổ thông, cũng chưa mở rộng đủ để trao quyền cho đại chúng. Dù các kỹ sư phần mềm vẫn say mê sử dụng nó, nhưng đối với những người không chuyên, Linux ngày nay hoàn toàn chưa cải thiện thực chất đời sống số của họ. Nếu chúng ta buông mặc xu hướng này, thì 15 năm nữa, tiền mã hóa cũng sẽ rơi vào tình cảnh tương tự: chỉ vài tổ chức tài chính khổng lồ tận dụng blockchain để tối ưu chi phí, trong khi 99,9% người dân bình thường không thực sự giành được quyền lực hay hưởng lợi từ công nghệ này. Đó sẽ là một kết cục bi thảm.
Người dẫn chương trình: Vậy trong mười năm qua, theo ông, đâu là những tiến bộ thực sự mà chúng ta đạt được?
Zuko: Tôi là một người theo chủ nghĩa kỹ thuật. Điều khiến tôi hài lòng nhất là tiền mã hóa đã tài trợ cho một đội ngũ xuất sắc các nhà mật mã học. Ví dụ như bằng chứng kiến thức không tiết lộ (ZKP) do Zcash khởi xướng, sau đó được hệ sinh thái Ethereum đẩy mạnh ứng dụng sang những lĩnh vực sâu rộng hơn. Nếu không có nguồn tài trợ và mô hình tổ chức do tiền mã hóa cung cấp, DARPA, các trường đại học hay những tập đoàn khổng lồ trong thập kỷ vừa qua hoàn toàn không thể phát triển những thành quả này.
Người dẫn chương trình: Như vậy, theo ông, tiến bộ trong lĩnh vực mật mã mới là chiến thắng lớn nhất, chứ không phải quy mô thị trường hiện tại?
Zuko: Đúng vậy. Nhưng thực ra đây chỉ là một “lời khen nhẹ nhàng”. Nó giống như việc chúng ta cải tiến nhân Linux (kernel), nhưng lại chưa thực sự khiến thế giới tốt đẹp hơn.
Người dẫn chương trình: Một số người phản bác rằng biểu đồ giá và sự xuất hiện của Phố Wall chính là chiến thắng. Chẳng hạn như Bitcoin đã trở thành “vàng kỹ thuật số” độc lập với kiểm soát của chính phủ, hoặc các quỹ ETF và token hóa tài sản thế giới thực (RWA) do Larry Fink thúc đẩy.
Zuko: Tôi coi những điều này chỉ là công cụ cải thiện Phố Wall. Nếu nó có thể cải thiện đời sống người dân bình thường theo cách tôi quan tâm, tất nhiên là tuyệt vời — nhưng hiện tại, dấu hiệu như vậy vẫn chưa rõ ràng.
II. Nút thắt trải nghiệm người dùng (UX): Vì sao phê bình của Moxie vẫn vang vọng mạnh mẽ?
Người dẫn chương trình: Theo ông, đâu là những khía cạnh quan trọng của lĩnh vực mã hóa mà chúng ta đã bỏ qua?
Zuko: Chính là yếu tố trải nghiệm người dùng (UX) trong tầm nhìn Cypherpunk. Tôi thường nhắc đến quan điểm của Moxie Marlinspike (nhà sáng lập Signal). Ông từng chỉ ra rằng giấc mơ Cypherpunk bị tắc nghẽn vì nhóm người này mắc phải một sai lầm logic nghiêm trọng. Phương pháp của họ là: Bước thứ nhất, tạo ra công cụ thuận tiện cho chính họ; bước thứ hai, dạy cả thế giới trở thành người như họ.
Người dẫn chương trình: Con đường “chủ nghĩa tinh hoa” này quả thật rất khó tiếp cận đại chúng.
Zuko: Moxie khẳng định phương pháp này sẽ chẳng bao giờ thành công. Bạn phải cung cấp cho người dùng những công cụ phù hợp với thực trạng hiện tại của họ, chứ không bắt buộc họ phải thay đổi. Nếu bạn không đạt được ít nhất một trăm triệu người dùng, thì bạn đang lãng phí thời gian — bởi bạn chưa hề tác động đến thế giới. Hiện nay, ngành mã hóa đang lặp lại sai lầm này: Chúng ta xây dựng những hệ thống phức tạp nhằm bảo vệ tự do, quyền riêng tư và lựa chọn độc lập, rồi kỳ vọng người dân bình thường tự học cách sử dụng chúng.
Người dẫn chương trình: Như vậy, gánh nặng nhận thức (cognitive load) chính là rào cản lớn nhất.
Zuko: Đúng vậy. Chỉ khi gánh nặng nhận thức tiến gần về mức không, thì đó mới là trải nghiệm người dùng tốt. Tôi nhớ Brian Armstrong từng chia sẻ với tôi chiến lược ứng phó với quản lý của ông: Ít nhất phải có một trăm triệu người dùng. Điều này hoàn toàn đồng điệu với lập luận của Moxie.
Người dẫn chương trình: Quan sát dài hạn cho thấy Ethereum đang cố gắng mở rộng phạm vi hoạt động ngoài tài chính phi tập trung (DeFi), ví dụ như danh tính phi tập trung, điện toán phi tập trung và AI. Theo ông, tầm nhìn Cypherpunk này có thể đi xa đến đâu?
Zuko: Tôi hy vọng nó sẽ đi đến cùng, bởi điều này liên quan trực tiếp đến việc thế hệ con cháu chúng ta có thể trưởng thành trong một xã hội ổn định và văn minh hơn hay không. Thành công của Signal đã truyền cảm hứng cho tôi. Triết lý của Signal là giao diện người dùng (UX) phải phản ánh đúng bản chất thực tại ở tầng nền. Nếu bạn đang trò chuyện bằng phần mềm không mã hóa, một giao diện trung thực nên hiển thị ảnh đại diện của bạn, bạn bè bạn, CEO công ty và quản trị viên hệ thống trong khung trò chuyện.
Người dẫn chương trình: Nghe thì rất trực quan, nhưng cũng hết sức rùng rợn.
Zuko: Nếu CIA đang nghe lén, ảnh đại diện của họ cũng phải xuất hiện. Signal đơn giản chỉ là khôi phục lại tính “trung thực” này. Còn các nền tảng mạng xã hội hiện hành như Twitter hay Telegram thực chất đều là những “bẫy mật” (honeypot). Nếu bạn trò chuyện trong nhóm Telegram với năm người bạn, do nền tảng này không mặc định mã hóa đầu cuối (end-to-end encryption), thì khuôn mặt của Pavel Durov — nhà sáng lập Telegram — thực ra cũng nên xuất hiện trong khung trò chuyện. Người dân cần quyền riêng tư, và về mặt kỹ thuật hoàn toàn có thể thực hiện được; điều then chốt là chúng ta có thể cung cấp trải nghiệm tương tác sánh ngang với các ông lớn Thung lũng Silicon hay không.
III. Nghịch lý quyền riêng tư trong kỷ nguyên AI: Khi thuật toán có thể đọc hiểu ý định tài chính của bạn
Người dẫn chương trình: Ông có lạc quan về tương lai không? Đặc biệt trong bối cảnh AI đang thay đổi mọi thứ?
Zuko: Tôi lạc quan. Dù AI có thể khiến việc cài đặt và cấu hình Linux trở nên đơn giản, giúp UX không còn là bài toán nan giải, nhưng AI cũng mang đến những rủi ro mới.
Người dẫn chương trình: Ông ám chỉ đến việc AI thao túng thông tin?
Zuko: Gần đây có một sự việc: Một người dùng yêu cầu ChatGPT sửa lỗi một bài hướng dẫn. Bài viết này đề cập cách sử dụng dịch vụ số điện thoại tạm thời để bảo vệ thông tin cá nhân. Ngoài việc sửa lỗi, ChatGPT còn chủ động xóa toàn bộ nội dung liên quan đến số điện thoại tạm thời và tiền mã hóa, với lý do những công cụ này “có thể bị sử dụng cho hành vi lạm dụng và lừa đảo”.
Người dẫn chương trình: Điều này quả thực rất phản địa đàng (dystopian).
Zuko: Đây chính là kịch bản ác mộng khi AI không cung cấp điều bạn muốn. Phần lớn AI hiện nay vận hành theo mô hình kinh doanh Web2: phụ thuộc vào quảng cáo và khóa người dùng (lock-in). Khi AI tích hợp sâu vào email, lịch trình và dữ liệu tài chính của bạn, nó không chỉ có thể dự đoán hành vi của bạn, mà còn định hướng cả ý định của bạn.
Người dẫn chương trình: Vậy tiền mã hóa có thể cung cấp giải pháp nào khác biệt?
Zuko: Tiền mã hóa mang đến một mô hình tài trợ hoàn toàn mới — dù vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm — nhằm thoát khỏi logic khai thác của Web2. Chúng ta cần xây dựng một vòng tuần hoàn tích cực gồm ba yếu tố: “trả phí để sử dụng + cạnh tranh mở + không chiếm đoạt”.
Người dẫn chương trình: Gần đây, giá Zcash tăng mạnh, điều này có phản ánh một sự thay đổi nào đó trong tâm lý thị trường?
Zuko: Đúng vậy. Tín hiệu giá quy mô lớn như vậy rất khó giả mạo, và nó chứng minh rằng người dân thực sự quan tâm đến quyền riêng tư. Khi các công cụ AI ngày càng dễ dàng liên kết địa chỉ trên chuỗi, sổ cái vốn minh bạch nay trở nên cực kỳ nguy hiểm; con người bắt đầu nhận ra rằng quyền riêng tư không phải là một “tính năng tùy chọn”, mà là nhu cầu sinh tồn.
IV. Siêu hình học về lưu trữ giá trị: Quyền chọn quyền riêng tư và bí ẩn của “giá trị tĩnh”
Người dẫn chương trình: Trong lĩnh vực bảo vệ quyền riêng tư, nhiều người vẫn có những hiểu lầm. Họ thường đồng nhất quyền riêng tư với việc “cắt đứt liên kết trong quá trình chuyển khoản”, tương tự khái niệm về máy trộn (mixer).
Zuko: Chính là điều tôi muốn hiệu chỉnh. Nhiều người cố gắng di chuyển từ Ethereum sang một địa chỉ mới, nghĩ rằng chỉ cần thực hiện một vài thao tác trung gian là đã an toàn. Nhưng trong kỷ nguyên AI, “giá trị đang trong hành trình” (value in flight) gần như không thể đạt được sự riêng tư thực sự. AI có thể dễ dàng vạch trần lớp ngụy trang của bạn bằng cách liên kết ý định và tín hiệu ở cả hai đầu.
Người dẫn chương trình: Vậy logic đúng đắn nên như thế nào?
Zuko: Bạn chỉ có thể đạt được quyền riêng tư từ “giá trị tĩnh” (value at rest). Tôi có một quan điểm hơi siêu hình học: Nếu bạn nắm giữ ETH và dự định chuyển đi, thì ý định của bạn là rõ ràng — và AI có thể đọc hiểu. Nhưng nếu bạn chọn chuyển một phần tài sản sang ZEC để nắm giữ lâu dài, mà không có kế hoạch sử dụng cụ thể nào trong tương lai, thì AI sẽ bị “làm mù”.
Người dẫn chương trình: Bởi hành vi nắm giữ tự thân đã cắt đứt tính liên tục của ý định.
Zuko: Đúng vậy. Đó chính là “quyền chọn quyền riêng tư” (privacy option). Bạn không cần nắm giữ mãi mãi, nhưng bạn cần nắm giữ trong trạng thái không có ý định sử dụng trong tương lai. Cũng giống như tài khoản séc của bạn: Bạn sẽ không rút sạch toàn bộ số dư, mà luôn duy trì một khoản dư nhất định. Từ góc độ lý thuyết thông tin đối kháng (adversarial information theory), việc giữ khoản tiền sinh hoạt trong “bể quyền riêng tư” trong khoảng 1–2 tháng là hợp lý.
Người dẫn chương trình: Ví dụ về ví Zashi và tích hợp Near Intents mà ông từng đề cập dường như minh họa rõ tính khả thi của “quyền riêng tư tĩnh” này.
Zuko: Ví dụ đó gây ấn tượng mạnh với tôi. Khi tôi cần thanh toán phí Proton Mail một cách ẩn danh, tôi không cần yêu cầu đối phương chấp nhận Zcash. Tôi chỉ cần quét mã QR trong ví Zashi và hoàn tất thanh toán thông qua Near Intents. Đối với bên ngoài, đây chỉ là một giao dịch chuyển khoản thông thường, trong khi nguồn gốc tài sản và thông tin cá nhân của tôi luôn được giữ kín trong “bể quyền riêng tư”. Đây chính là sức mạnh của triết lý lấy trải nghiệm người dùng làm ưu tiên hàng đầu.
V. Thí nghiệm quản trị Zcash: Quỹ phát triển, Cross-link và tranh luận về “Bitcoin được mã hóa”
Người dẫn chương trình: Hãy cùng nói về quản trị Zcash. Zcash có một cơ chế nổi tiếng là “Quỹ phát triển (Dev Fund)”, điều này bị cộng đồng Bitcoin coi là sự xúc phạm.
Zuko: Zcash bắt chước tổng cung 21 triệu và cơ chế halving của Bitcoin, nhưng khác biệt nằm ở chỗ chúng tôi phân bổ 20% lượng coin mới được khai thác cho Quỹ phát triển. Cùng với đà tăng giá của ZEC, quy mô quỹ này tăng đáng kể, cung cấp nguồn nhiên liệu dồi dào cho việc phát triển giao thức liên tục, giúp tránh được “xoáy tử thần” (death spiral) mà nhiều dự án gặp phải trong giai đoạn thị trường giảm giá (bear market).
Người dẫn chương trình: Tuy nhiên, cơ chế này cũng gây ra nhiều tranh cãi, đặc biệt trong vấn đề phân bổ quyền lực.
Zuko: Đúng vậy. Thỏa thuận xã hội (social contract) của Zcash được thảo luận trọng đại mỗi bốn năm một lần. Chúng ta đã trải qua quá trình tiến hóa từ việc tài trợ cho đội ngũ sáng lập, sang tài trợ cho các tổ chức phi lợi nhuận, và hiện nay là do ủy ban và biểu quyết bằng token kiểm soát. Là một thí nghiệm, tôi rất vui khi thấy nó đang thử nghiệm nhiều mô hình khác nhau.
Người dẫn chương trình: Gần đây có rất nhiều thảo luận về meme “Bitcoin được mã hóa (Encrypted Bitcoin)”. Ông nhìn nhận nhãn dán này như thế nào?
Zuko: Tôi rất thích meme này. Càng ít từ, sức mạnh càng lớn.
Người dẫn chương trình: Nhưng cũng có người lo ngại rằng cơ chế Cross-link (thêm staking lên trên lớp khai thác) mà các ông đang thúc đẩy sẽ làm tổn hại đến hình ảnh thuần khiết PoW của Bitcoin.
Zuko: Tôi đang thử một cách phản hồi kiểu “nhu đạo” (judo). Cross-link không nhằm biến Zcash thành một hệ thống PoS, mà để củng cố tính bền vững và độ tin cậy của ngưỡng giới hạn 21 triệu. Việc giới hạn 21 triệu của Bitcoin về lâu dài có thực sự duy trì được hay không vẫn còn thiếu minh bạch, bởi khi phần thưởng khối tiến gần về 0, việc chỉ dựa vào phí giao dịch để đảm bảo an ninh mạng vẫn là một ẩn số.
Người dẫn chương trình: Còn Zcash cố gắng giải quyết đồng thời hai bài toán: quyền riêng tư và an ninh lâu dài, ngay ở tầng giao thức.
Zuko: Đúng vậy. Do thiết kế nền tảng, Ethereum rất khó thêm một lớp riêng tư mà không tiết lộ thông tin — giống như dán băng keo vào đáy chiếc thuyền đang rò rỉ. Còn Zcash ra đời chính là để biến quyền riêng tư thành thuộc tính nguyên sinh (native property) của blockchain.
Người dẫn chương trình: Zuko, cảm ơn ông đã chia sẻ hôm nay. Sự kiên định của ông với các giá trị Cypherpunk thật đáng khâm phục.
Zuko: Cảm ơn. Cuối cùng, tôi muốn nhắn gửi đến khán giả: Hãy chuyển một khoản giá trị tương đương số dư tài khoản séc của bạn sang ZEC và gửi vào ví quyền riêng tư của bạn. Bạn không chỉ đang bảo vệ chính mình, mà còn đang góp phần xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn. Cùng nhau “Zodling” (thành ngữ cộng đồng Zcash để chỉ việc nắm giữ ZEC).
Người dẫn chương trình: Cùng “Zodle” nhé, các bạn! Tất nhiên, đây không phải lời khuyên tài chính — thị trường mã hóa tiềm ẩn rủi ro rất lớn, hãy hành động thận trọng.
Qua cuộc trao đổi sâu sắc với Zuko, chúng ta dễ dàng nhận ra rằng giá trị thực sự của tiền mã hóa không nằm ở việc nó giúp Phố Wall tiết kiệm được bao nhiêu chi phí thanh toán, mà nằm ở khả năng của nó trong việc xây dựng một bức tường lửa kiên cố không thể xuyên thấu cho từng cá nhân trong kỷ nguyên số. Trong thời đại các thuật toán AI ngày càng tinh vi, có thể dễ dàng “đọc tâm trí” và suy luận mối liên hệ giữa các ý định giao dịch, quyền riêng tư đã không còn là nỗi ám ảnh của một nhóm nhỏ kỹ sư, mà đã trở thành công cụ căn bản để bảo vệ quyền lựa chọn cá nhân.
Lập luận về “quyền riêng tư của giá trị tĩnh” mà Zcash đại diện thách thức quan niệm lỗi thời vốn xem quyền riêng tư chỉ là một quá trình trung gian trong giao dịch chuyển khoản, nâng tầm nó lên thành một “quyền chọn quyền riêng tư”. Dẫu còn nhiều thách thức về trải nghiệm người dùng và lộ trình quản trị, nhưng như Zuko nhấn mạnh, chỉ khi công cụ quyền riêng tư giảm gánh nặng nhận thức xuống mức bằng không và phục vụ được hàng trăm triệu người dùng phổ thông, thì tầm nhìn Cypherpunk mới thực sự được hiện thực hóa.
Trên vùng biên giới mới được xây dựng bởi mã nguồn, “Zodling” không chỉ là một cách lưu trữ tài sản, mà còn là một lá phiếu im lặng về chủ quyền số.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
Bankless
