Tại sao con người vẫn chưa thể định cư quy mô lớn trên hành tinh tiền mã hóa?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Tại sao con người vẫn chưa thể định cư quy mô lớn trên hành tinh tiền mã hóa?
Bài viết này là phần mở đầu của loạt bài thứ nhất, xuất phát từ thực trạng thị trường tiền mã hóa để thảo luận về bản chất và định hướng tương lai của thế giới tiền mã hóa.
Chuyên sâu báo cáo Web3Bài viết: Brook
Biên dịch: Sissi & Leia, TEDAO
Dẫn đọc: Những hỗn loạn và sự thiếu đổi mới trong thế giới tiền mã hóa khiến người ta không khỏi đặt câu hỏi: Liệu chúng ta có thực sự đang tiến tới một tương lai lý tưởng? Lời nói đầu của cuốn sách "Cách mạng Giao thức và Dự án DigiLaw" phân tích dưới góc nhìn hệ thống về bản chất, các điểm nghẽn trong quá trình phát triển cũng như tiềm năng vô hạn cho việc xây dựng thế giới tiền mã hóa, từ đó cung cấp những suy ngẫm quan trọng để hiểu rõ diện mạo thật sự của “hành tinh mới” này.
Đây là phần đầu tiên trong loạt bài lời nói đầu, bắt đầu từ hiện trạng thị trường tiền mã hóa để bàn luận về bản chất và định hướng tương lai của thế giới tiền mã hóa. Các nội dung dịch tiếng Trung tiếp theo sẽ được lần lượt công bố – hãy cùng đón chờ.
Tháng 9 năm 2023, bài viết "Sòng bạc trên Sao Hỏa" (Casino on Mars) của Matt Huang đã thắp lại hy vọng giữa thời kỳ thị trường tiền mã hóa ảm đạm kéo dài. Ông ví thế giới tiền mã hóa như một hành tinh mới đang được con người định cư, giúp mọi người nhận ra rằng dù hiện tại tồn tại nhiều hỗn loạn, nhưng điều đó không thể che lấp sự bùng nổ mạnh mẽ và tiềm năng xây dựng vô tận của hành tinh này. Đồng thời, ông cũng phân tích một cách lý trí hai mặt của hành vi đầu cơ trong sòng bạc tiền mã hóa, đồng thời thừa nhận khách quan rằng trên hành tinh này quả thực vẫn tồn tại gian lận, lừa đảo và các hành vi xấu khác. Bài viết này giống như một liều thuốc tăng lực vào thời điểm mà đại đa số đều nghi ngờ và chán nản, tái thổi bùng hy vọng cho thế giới tiền mã hóa.
Năm 2024, thế giới tiền mã hóa chứng kiến một vài dấu mốc lịch sử quan trọng: Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) lần lượt thông qua ETF giao ngay đối với BTC và ETH; Hạ viện Mỹ thông qua dự luật FIT21, chính thức thiết lập khung pháp lý quản lý tài sản số; BTC trải qua lần giảm phát thứ tư; v.v. Với sự kết hợp của nhiều yếu tố tích cực, thị trường tiền mã hóa đã có một đợt tăng giá nhỏ như mong đợi.
Tuy nhiên, trong đợt tăng giá nhỏ lần này, biến động thị trường vẫn rất mạnh, đầu cơ tại các sòng bạc vẫn tràn lan, các mô hình Ponzi và rug pull vẫn xuất hiện liên tục, các vụ tấn công tin tặc và lừa đảo vẫn diễn ra dồn dập. Vậy thì những đổi mới thực sự chạm đến bản chất là gì? Ít nhất trong đợt bùng nổ trước, chúng ta đã nuôi dưỡng nên DeFi và NFT, còn lần này thì sao? Phải chăng chỉ là cơn sốt meme? Hay là inscriptions (ghi dữ liệu)? Vì sao cảm giác về giá trị ngày càng giảm, thậm chí xuất hiện cả “sự xấu hổ khi nhắc đến tiền mã hóa”? Chúng ta thực sự có đang từng bước tiến gần hơn đến một tương lai lý tưởng?
Khi tôi viết lời nói đầu này, đã gần một năm kể từ khi "Casino on Mars" ra đời, thị trường dường như lại rơi vào một giai đoạn im ắng tương tự. Gần đây, một dòng tweet “tự vấn” của Péter Szilágyi cũng đã kích hoạt một cuộc tranh luận cấp ngành về “ý nghĩa tồn tại của tiền mã hóa”. Ông thẳng thắn nói rằng: « Đã đến lúc ngành này cần tạo ra một thứ gì đó thực sự hữu ích mà người dùng muốn sử dụng, nếu không thì nên đóng cửa luôn đi ».
Dù ông ấy cũng tin rằng nhiều điều vĩ đại đang được tạo ra, nhưng phải thừa nhận một sự thật khách quan rằng: Nhìn tổng thể toàn bộ “hành tinh tiền mã hóa”, chúng ta vẫn chưa xây dựng được nền văn minh mã hóa phồn vinh. Nếu coi các giao thức blockchain là hạ tầng đô thị, các giao thức hợp đồng thông minh là những tòa nhà thành phố, thì một cách thẳng thắn, ngoài những vùng đất hoang chưa được khai phá, các thành phố đang xây dựng cũng đầy rẫy tàn tích, công trình dở dang và những khu nhà bỏ hoang. Những công trình cũ như MakerDAO, AAVE, Compound, Uniswap vẫn là trụ cột duy trì hoạt động bình thường của “thành phố”. Không thể phủ nhận hiện nay có rất nhiều dự án đang thi công rầm rộ, bề ngoài hào nhoáng và thu hút mạnh mẽ, nhưng cuối cùng có bao nhiêu trong số đó chịu được thử thách của thời gian, bản chất con người và những cơn gió mưa của thị trường, trở thành những công trình mang ý nghĩa thực chất và biểu tượng? Tại sao chúng ta không thể xây được những tòa nhà chọc trời? Làm sao để thu hút thêm một tỷ người dùng tiếp theo? Điểm nghẽn trong sự phát triển nằm ở đâu? Hoặc sâu xa hơn, thế giới tiền mã hóa mà chúng ta đang cố gắng xây dựng rốt cuộc là gì?
Kết quả bỏ phiếu gay cấn 3:2 của SEC, những biến động lớn của thị trường, tâm lý lên xuống thất thường của các nhà tham gia – tất cả đều phần nào xác nhận lại những suy nghĩ hiện tại của tôi:
Thế giới tiền mã hóa không phải là trạng thái nhị nguyên đen-trắng, mà là trạng thái chồng chéo của ba yếu tố: « Tương lai vô tận », « Sòng bạc mở cửa », và « Mảnh đất màu mỡ cho hành vi xấu ». Những người đứng ở các góc nhìn và tầng lớp khác nhau sẽ thấy một thế giới tiền mã hóa rất khác biệt.
Xét về vốn hóa thị trường, các dự án có giá trị cao như Bitcoin và Ethereum chiếm hơn 80% vốn hóa toàn thị trường tiền mã hóa. Có thể nói, nhìn chung thị trường tiền mã hóa vẫn đang ở trạng thái lành mạnh. Từ chỗ bị lãng quên, vốn hóa tiền mã hóa từng vượt qua Apple, đến nay dần được thị trường tài chính chính thống công nhận. Theo xu hướng này, rất có khả năng trong khoảng mười năm tới, vốn hóa tiền mã hóa sẽ lần lượt vượt vàng, thậm chí vượt bất động sản. Sự trỗi dậy của tài chính phi tập trung (DeFi), sự phổ biến của token không đồng nhất (NFT), sự xuất hiện của danh tính số (DID) và tổ chức tự trị phi tập trung (DAO), sự cụ thể hóa dần của quy định pháp lý và vị thế pháp lý ngày càng được công nhận – tất cả những hiện tượng này cùng cho thấy: “Tương lai vô tận” của thế giới tiền mã hóa đang được mở rộng với tốc độ ngày càng nhanh.
Xét về số lượng dự án, trong hàng chục ngàn loại tiền mã hóa hiện có trên thị trường (nếu tính cả meme coin thì vượt qua hàng trăm ngàn), có lẽ chỉ khoảng vài trăm dự án cuối cùng là thực sự có giá trị, phần lớn vẫn lấy mục tiêu “kiếm tiền” làm trọng tâm. Chúng giống như những “sòng bạc mở cửa”, không bị giới hạn bởi thời gian hay không gian, ai cũng có thể tham gia. Loại sòng bạc mới này mang tính “tiến hóa mở”, các đội phát triển nắm bắt lòng tham trong bản chất con người của nhà đầu cơ, liên tục nâng cấp công nghệ để đổi mới cách chơi, tạo ra vô số kiểu cược mới lạ, hấp dẫn không ngừng các nhà đầu cơ đổ tiền vào như “cược”, dòng chảy tài nguyên này thúc đẩy đổi mới công nghệ và kinh doanh, hệ sinh thái “sòng bạc” vì thế mà tiến hóa mở trong chu kỳ lặp lại này.
Xét về các sự kiện tiêu cực, trong các khu vực chưa được quản lý, tội phạm thường lợi dụng tiền mã hóa để rửa tiền, buôn bán ma túy, vũ khí trên dark web nhằm trốn tránh trừng phạt; các hành vi gian lận, lừa đảo, chạy trốn (rug pull) cũng xảy ra liên miên; các nền tảng tài chính phi tập trung (DeFi) và ví tiền mã hóa cũng thường xuyên trở thành mục tiêu tấn công của tin tặc. Tất cả những điều này đều là sự thật khách quan. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở chỗ: Đổi mới trong thế giới tiền mã hóa tương đối tự do và mở, tốc độ tiến hóa của hệ sinh thái nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ thiết lập quản lý, những “khoảng trống pháp lý” mà cơ quan quản lý chưa chạm tới tự nhiên trở thành “mảnh đất màu mỡ cho hành vi xấu”. Đồng thời, việc cải tiến công nghệ tiền mã hóa cũng cần thời gian – chúng ta khó có thể xây dựng được một cấu trúc nền tảng “hoàn hảo” ngay từ giai đoạn đầu phát triển của một hiện tượng mới, những “lỗ hổng” chỉ có thể được sửa chữa dần dần qua từng lần thử sai, nhưng điều này cũng tạo ra cơ hội tiềm tàng cho tin tặc, khó tránh khỏi việc trở thành nơi sinh sôi cho các hành vi xấu.
Ba trạng thái đan xen chồng chéo khiến việc giải mã diện mạo thật sự của thế giới tiền mã hóa là điều vô cùng khó khăn đối với đa số người. Một số người chỉ nhìn thấy « Tương lai vô tận » nên cuồng tín mù quáng; một số khác chỉ thấy « Mảnh đất màu mỡ cho hành vi xấu » nên sợ hãi trốn tránh; một số khác nữa chỉ thấy « Sòng bạc mở cửa » nên chỉ chăm chăm theo đuổi lợi nhuận, ngừng suy nghĩ về ý nghĩa thực sự của thế giới tiền mã hóa.
Chris Dixon trong tác phẩm Read Write Own của mình chỉ ra rằng: các mạng blockchain có khả năng kết hợp lợi ích xã hội của mạng giao thức với lợi thế cạnh tranh của mạng doanh nghiệp, cuối cùng tái cấu trúc internet thành một “tương lai vô tận” cởi mở, dân chủ và sáng tạo hơn. Cuốn sách ngắn gọn, dễ hiểu, xứng đáng được đọc bởi bất kỳ ai muốn hiểu rõ hơn về tiềm năng thực sự của blockchain và Web3.
Nhưng có lẽ do giới hạn về độ dài, Chris Dixon chỉ dành một đoạn ngắn để thừa nhận những hoài nghi, mà không đi sâu hơn vào thảo luận. Tôi cho rằng, để có nhiều người hơn thấy rõ diện mạo thật sự của thế giới tiền mã hóa, chúng ta cần làm rõ thêm một vài vấn đề then chốt sau đây:
Thứ nhất, giá trị bản chất của thế giới tiền mã hóa là gì?
Matt Huang trong bài "Casino on Mars" cho rằng thế giới tiền mã hóa là một hành tinh đáng để xây dựng, bởi nó cung cấp một tờ giấy trắng, nơi chúng ta có cơ hội xây dựng một hệ thống sở hữu mới, một hệ thống tài chính và nền tảng internet được nâng cấp. Đây là góc nhìn khá vĩ mô. Nếu đi sâu hơn vào góc nhìn vi mô, gần với nguyên lý cơ bản nhất, thì giá trị bản chất của thế giới tiền mã hóa rốt cuộc là gì? Khác biệt căn bản nhất giữa nó và hệ thống thế giới hiện tại là gì? Cái nền tảng vững chắc và động lực tiến lên không thay đổi nào đang đảm bảo cho sự phát triển mạnh mẽ của nó?
Thứ hai, tại sao sau 16 năm, nhận thức của chúng ta về thế giới tiền mã hóa vẫn ở trạng thái chia rẽ?
Sự ra đời của công nghệ mới thường đi kèm với nghi ngờ lớn và bất định, không chỉ vì nó làm thay đổi lối sống của chúng ta, mà còn vì nó thách thức nhận thức và giá trị quan của chúng ta. Tuy nhiên, sự chia rẽ trong nhận thức về điện thoại iPhone hay xe Tesla đã nhanh chóng được thống nhất. Nhưng đến hôm nay, dù ngành công nghiệp tiền mã hóa đứng đầu là Bitcoin đã đạt được tiến triển đáng kể, tại sao vẫn còn tồn tại quá nhiều tranh cãi tích cực và tiêu cực đan xen? Tại sao nhận thức của công chúng về thế giới tiền mã hóa vẫn rối ren và mâu thuẫn? Tại sao vẫn còn nhiều người không nhìn thấy được tương lai tươi sáng của thế giới tiền mã hóa?
Thứ ba, tại sao hành vi xấu trong thế giới tiền mã hóa lại tràn lan và dai dẳng đến vậy?
Tại sao sau hơn một thập kỷ phát triển, thế giới tiền mã hóa vẫn thường xuyên xảy ra hỗn loạn, trật tự lộn xộn? Nhiều người đổ lỗi cho điều này bằng cách nói rằng: « Bất kỳ thị trường tài chính mới nổi nào cũng đều đi kèm với đủ loại vấn đề ». Tuy nhiên, ở đây tồn tại một nghịch lý rất lớn – tôi gọi đó là « nghịch lý tiền mã hóa »: Ban đầu, thế giới tiền mã hóa mong muốn sử dụng công nghệ blockchain và tư tưởng phi tập trung để xây dựng một hệ thống từ “không muốn làm ác” đến “không thể làm ác”, nhưng hiện tại lại rơi vào hoàn cảnh “hành vi xấu tràn lan”. Điều này khiến người ta không khỏi nghi ngờ: liệu hành vi xấu trong thế giới tiền mã hóa hiện nay có đặc thù gì riêng biệt?
Thứ tư, làm thế nào để hiện thực hóa lý tưởng ban đầu của thế giới tiền mã hóa, duy trì một môi trường phát triển an toàn và đạo đức?
Thế giới tiền mã hóa đang ở giai đoạn phát triển sơ khai, nhiều trật tự vẫn đang được xây dựng dần dần. Những người mới tham gia nếu xông vào vội vàng rất dễ rơi vào tình trạng “mất cả người lẫn của”. Khi hạ tầng hiện tại chưa đủ tốt để hỗ trợ hiện thực hóa lý tưởng phi tập trung, liệu chúng ta có thể phối hợp với các cơ quan quản lý truyền thống và cộng đồng để thiết lập một cơ chế tự phát giám sát và thu hẹp không gian hành vi xấu, xây dựng “hệ miễn dịch” cho thế giới tiền mã hóa, thanh lọc toàn diện môi trường phát triển? Đồng thời, liệu người bình thường đang dấn thân vào có thể đạt được cái nhìn toàn cục, hiểu rõ hơn diện mạo tổng thể của sự phát triển tiền mã hóa?
Tuy nhiên, những câu hỏi này không thể được làm rõ chỉ bằng vài bài viết.
Từ khi tiếp xúc với Bitcoin và Ethereum năm 2016, tôi đã trực tiếp trải nghiệm hai chu kỳ bò-gấu lớn của thị trường tiền mã hóa, đồng thời chứng kiến sự sống chết, thăng trầm của hàng trăm dự án tiền mã hóa. Có những dự án vượt qua chu kỳ, đến nay vẫn vững vàng giữ vững vị thế; có những dự án hùng mạnh thời bò nhưng sụp đổ ngay khi thị trường chuyển sang gấu; có những dự án thậm chí mượn danh Web3 và phi tập trung để thực hiện các hoạt động Ponzi và lừa đảo. Khi gỡ bỏ lớp hào quang mà “tiền mã hóa” và “phi tập trung” đem lại, tắt hiệu ứng làm đẹp, tắt bộ lọc, diện mạo thật sự của mỗi dự án rốt cuộc là gì? Khởi nghiệp mã hóa? Kinh doanh mã hóa? Hay kiếm tiền bằng mã hóa? Những trải nghiệm qua năm tháng khiến tôi thấm thía sự phức tạp, hấp dẫn và hỗn độn của thế giới tiền mã hóa, cũng như tầm quan trọng và cấp bách của việc hiểu sâu và cùng nhau đối phó với những thách thức này ở giai đoạn hiện nay.
Tôi luôn ấp ủ viết một cuốn sách, để tập hợp những hiểu biết sâu sắc, lý trí nhưng bị淹没 trong lượng lớn thông tin, khám phá những quy luật nền tảng phía sau các vấn đề phổ biến, cố gắng xây dựng một khuôn khổ logic nghiêm ngặt, khoa học và hệ thống để kết nối các tri thức đã có. Tôi định đặt tên cho cuốn sách này là « Cách mạng Giao thức và Dự án DigiLaw », không chỉ nhằm hiểu các vấn đề trên từ góc nhìn nguyên lý cơ bản hơn, mà còn muốn hệ thống hóa một phương pháp luận thực tiễn toàn diện, hy vọng có thể giảm thiểu sự khám phá mù quáng, vô tổ chức của các bên tham gia, giảm chi phí thử sai không cần thiết.
Việc muốn viết cuốn sách này không có nghĩa là câu trả lời của tôi là đúng đắn và sâu sắc tuyệt đối, mà là vì ở giai đoạn phát triển hỗn loạn ban đầu của thế giới tiền mã hóa, thực sự cần có sự tổng hợp và tóm lược hiệu quả. Do đó, phiên bản 1.0 của cuốn sách tạm thời sẽ do một nhóm nhỏ tập trung do cá nhân tôi dẫn dắt hoàn thành. Nhưng đây mới chỉ là khởi đầu, tôi hy vọng trong tương lai nó có thể trở thành một cộng đồng trao đổi mở, mọi người cùng thảo luận, va chạm tư tưởng, đồng sáng tạo nên phiên bản 2.0 của cuốn sách.
Cần nói rõ rằng, khi mô tả lĩnh vực này, tôi có xu hướng sử dụng thuật ngữ « Crypto (tiền mã hóa) ». Bởi vì cùng với sự phát triển của ngành, trong vài chục năm tới, những khả năng được xây dựng trên blockchain sẽ vượt xa khỏi không gian tưởng tượng hiện tại, các từ khóa nóng như « Web3 » và « metaverse » rất có thể sẽ bị thay thế bởi các khái niệm mới liên tục xuất hiện. Hiện nay, khái niệm « thế giới tiền mã hóa » thường chỉ đến hệ sinh thái kỹ thuật số hoàn toàn mới được xây dựng dựa trên công nghệ chuỗi khối phi tập trung kể từ sự ra đời của Bitcoin và blockchain, và còn bao gồm cả những khả năng vô tận trong tương lai khi các công nghệ mã hóa mới (như zk và mã hóa đồng dạng) kết hợp với công nghệ blockchain. Ít nhất ở thời điểm hiện tại, tôi cho rằng đặt tên là « thế giới tiền mã hóa » vẫn là tương đối phù hợp.
Quyển sách này sẽ tập trung nhiều hơn vào việc khám phá và lưu giữ những quy luật phổ quát đã được thị trường kiểm chứng, giúp người tham gia vượt qua các chu kỳ bò-gấu, để đối phó với các vấn đề và thách thức lâu dài hơn. Còn đối với những điểm nóng hiện tượng đang diễn ra, tôi không định thảo luận quá nhiều, vì chúng chưa chắc đã chịu được thử thách của thời gian. Bài viết này sẽ là lời nói đầu cho cuốn sách « Cách mạng Giao thức và Dự án DigiLaw », trước tiên trình bày sơ lược những suy nghĩ của tôi về bốn câu hỏi trên cũng như tầm nhìn và khái quát nội dung của cuốn sách.
Nội dung cuốn sách hướng tới sự dễ hiểu, phù hợp với đông đảo những người muốn tìm hiểu sâu về thế giới tiền mã hóa.
Đối với những người quan sát và người mới, cuốn sách sẽ sử dụng nhiều ví dụ sinh động để giải thích rõ ràng, dễ hiểu các khái niệm, công nghệ và tổng quan phát triển phức tạp của thế giới tiền mã hóa, giúp bạn nhanh chóng đạt được nhận thức khách quan, lý trí về thế giới tiền mã hóa với chi phí thấp nhất.
Đối với những người tham gia tích cực, cuốn sách sẽ tổng kết các quy luật phát triển trong quá khứ của ngành và đặc điểm của các dự án chất lượng vượt chu kỳ bò-gấu, đồng thời cung cấp một góc nhìn về « kinh tế niềm tin », giúp sàng lọc các dự án tiền mã hóa thực sự có giá trị dựa trên phân tích lý trí, chứ không hoàn toàn phụ thuộc vào « vận may » hay « lợi ích ngành nghề ».
Đối với những người đổi mới và xây dựng, cuốn sách tập trung vào thảo luận mô hình kinh doanh, quét nhanh ngành và chia sẻ một khuôn khổ lý thuyết cùng các giải pháp kỹ thuật thông minh hướng tới việc thiết kế hệ sinh thái DigiLaw – đây là những “môn học bắt buộc” trên con đường trưởng thành của mỗi nhà xây dựng.
Đối với các nhà quản lý và hoạch định chính sách, cuốn sách nhằm cung cấp một cách hiểu mới về sự phức tạp của thế giới tiền mã hóa và cơ chế tiến hóa nhanh chóng của hệ sinh thái, hy vọng rằng qua việc phân tích hệ sinh thái DigiLaw, bạn có thể xác định được ranh giới quản lý, từ đó xây dựng các chính sách toàn diện và hiệu quả dài hạn hơn, cùng nhau kiến tạo một môi trường số tự nhiên lành mạnh, công bằng, minh bạch và đổi mới.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
