Mạnh Nham: Để Web3 ứng dụng trên diện rộng, nhất thiết phải vượt qua blockchain
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Mạnh Nham: Để Web3 ứng dụng trên diện rộng, nhất thiết phải vượt qua blockchain
Web3 là internet đáng tin cậy với điều kiện tiên quyết là quyền tự chủ.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Mạnh Nham
Vài ngày trước tôi đã đưa ra triển vọng về tình hình phát triển Web3 năm 2024, trong đó nêu quan điểm cần thoát khỏi chủ nghĩa nguyên giáo duy nhất về tính phi tập trung. Vì "phi tập trung" là một biểu tượng được truyền bá rộng rãi của blockchain, nên khi tôi nói cần thoát khỏi tính phi tập trung, điều đó đồng nghĩa với việc vượt qua chính blockchain. Quan điểm này xuất phát từ một người như tôi – người từng lâu dài vận động cho ngành blockchain – quả thực khiến một số người cảm thấy ngạc nhiên. Trong bài viết trước do giới hạn độ dài nên chưa triển khai kỹ, vài ngày nay có một số bạn bè mong tôi giải thích rõ hơn. Vấn đề này không quá phức tạp, vì vậy tôi xin trình bày rõ ở đây.
Tôi đương nhiên không chủ trương bỏ rơi blockchain hay trở lại mô hình tập trung, mà là để chúng trở về đúng vị trí của mình. Blockchain chỉ là một công cụ trong hộp công cụ Web3; tính phi tập trung chỉ là một phương pháp khả thi để giải quyết một loại vấn đề nhất định. Chúng không phải là toàn bộ Web3, mà chỉ là những công cụ đặc thù để giải quyết các vấn đề cụ thể. Việc coi blockchain và tính phi tập trung như “hai điều bất kỳ” (tức là bất cứ điều gì cũng phải tuân theo) thực tế đã kìm hãm sự đổi mới và ứng dụng quy mô lớn của Web3.
1. Web3 là Internet đáng tin cậy với tiền đề là quyền tự chủ
Giá trị cốt lõi của Web1 là kết nối và chia sẻ, của Web2 là trải nghiệm người dùng, còn của Web3 là tính đáng tin cậy.
Tầm nhìn của Web3 là xây dựng một Internet giá trị đáng tin cậy, hay nói cách khác là một nền kinh tế số đáng tin cậy. Thế nào là đáng tin cậy? Là trong mạng lưới này, hai người bất kỳ trên thế giới đều có thể tương tác theo quy tắc và hợp đồng, dù là hành vi kinh tế hay xã hội, mọi thứ đều diễn ra minh bạch, không ai có thể nuốt lời, thao túng, lật lọng, và con người bình đẳng về mặt nghĩa vụ hợp đồng. Không ai có thể vi phạm, lừa dối hay bắt nạt người khác. Mỗi người có thể yên tâm làm ăn với bất kỳ ai vừa mới quen biết trong vòng chưa đầy một giây.
Web3 nhấn mạnh an toàn và đáng tin cậy, nhưng điều đó không có nghĩa Web2 lại theo đuổi điều ngược lại. Thực tế, Web2 đã nỗ lực hơn ba mươi năm, an toàn và đáng tin cậy cũng là mục tiêu quan trọng của nó. Do đó, mặc dù giá trị cốt lõi của Web3 là an toàn và đáng tin cậy, nhưng Web2 cũng có thể nâng cao mức độ này. Điều thực sự phân biệt Web3 với Web2 chính là điều kiện tiên quyết.
Web2 là mô hình ủy thác, Web3 là mô hình quyền tự chủ.
Điều kiện tiên quyết của Web3 là quyền tự chủ — cho phép bạn sở hữu và kiểm soát tài khoản, tài sản, mối quan hệ xã hội và dữ liệu của chính mình. An toàn và đáng tin cậy trong Web3 là dựa trên tiền đề này, hoàn toàn khác biệt so với Web2.
Web2 cũng có thể được dùng để quản lý và chuyển giao giá trị, và cũng theo đuổi tính an toàn, đáng tin cậy. Alipay, WeChat và các ngân hàng trực tuyến đều sử dụng Internet để quản lý giá trị, liên tục cải thiện mức độ an toàn và đáng tin cậy. Ngành Internet đã nỗ lực hai ba thập kỷ để xây dựng hệ thống này trở nên rất trưởng thành, trải nghiệm người dùng cực kỳ tốt. Tuy nhiên, chúng không mang tính tự chủ. Khi sử dụng các hệ thống Internet này, thực chất bạn đang giao tiền bạc, dữ liệu, mối quan hệ xã hội, thậm chí cả tài khoản và danh tính của mình cho bên khác quản lý. Một số người ủng hộ Web3 cho rằng vì bị ủy thác nên không an toàn, điều này không khách quan. Xét về khách quan, đối với đa số người, trong phần lớn trường hợp, việc để tiền trong ngân hàng an toàn hơn là tự mình quản lý.
Tuy nhiên, kiến trúc ủy thác của Web2 vốn dĩ cho phép, khuyến khích, dụ dỗ hoặc thậm chí ép buộc bên mạnh thế vi phạm, lừa dối, bắt nạt bên yếu thế. Bên mạnh phải rất cố gắng, rất kiềm chế, rất kỷ luật và chống lại bản năng mới có thể không vi phạm, không lừa dối, không bắt nạt bên yếu. Còn bên yếu phải vô cùng may mắn, vô cùng may mắn, vô cùng may mắn, vô cùng may mắn mới không bị vi phạm, lừa dối hay bắt nạt. Tôi dùng đến bốn lần “vô cùng may mắn” không phải sai chính tả, mà bởi vì trong cấu trúc thiên lệch về sức mạnh của Web2, bên yếu muốn tránh bị vi phạm, lừa dối hay bắt nạt, ngoài cầu may ra thì chẳng thể làm gì khác.
Trong khi đó, kiến trúc công nghệ của Web3 vốn dĩ bảo vệ bình đẳng quyền lợi của cả hai bên trong hợp đồng. Quyền hợp pháp của người dùng trong Web3 được bảo vệ không phải do sự tử tế hay tự giác của một bên ban phát, mà là do bản chất kiến trúc công nghệ quyết định, là điều không ai có thể từ chối. Bản chất này cuối cùng được xác định bởi mật mã học, bởi toán học, là món quà trời ban, không cần phụ thuộc vào lòng tốt hay tự giác của bất kỳ ai.
Quyền tự chủ trong Web3 thực ra có ý nghĩa gì? Đó là tự do thực sự trong thế giới số. Chúng ta biết rằng trong hệ giá trị hiện đại, tự do luôn đi trước mọi giá trị khác. Nếu một người chỉ nhấn mạnh an toàn mà không nghĩ đến tự do, thì nhốt mình trong hầm mãi mãi là an toàn nhất. Nếu một xã hội chỉ nhấn mạnh an toàn mà bỏ qua tự do, thì nhốt tất cả dân chúng vào tù là an toàn nhất. Điều này hiển nhiên là vô lý. Trong xã hội hiện đại, nếu con người không có tự do thì mọi thứ khác đều mất ý nghĩa.
Tiền đề cốt lõi của Web3 là đảm bảo tự do theo hợp đồng cho mỗi người dùng thông qua quyền tự chủ số. Tự do ở đây chủ yếu là quyền kiểm soát tài sản tư nhân dưới dạng số hóa (danh tính, tài khoản, tài sản, mối quan hệ xã hội, dữ liệu...) theo một hợp đồng công bằng. Quyền kiểm soát này, Web2 tuyệt đối không thể trao cho bạn — do kiến trúc công nghệ, bản chất con người, môi trường, và yêu cầu giảm chi phí vận hành cũng như cạnh tranh thương mại của các nền tảng tập trung quyết định. Liệu Web2 có thể, trên cơ sở ủy thác, đạt đến chuẩn mực cao nhất về tự do và quyền lợi người dùng bằng cách vô cùng tôn trọng chủ quyền người dùng và siêu trung thực? Về lý tưởng thì có thể, nhưng nền tảng đó phải tồn tại thiên lý, diệt tư dục, công nghệ siêu việt, an ninh hoàn hảo, am hiểu sâu sắc mọi lý thuyết kinh tế, văn hóa, phong tục vùng miền, tôn giáo, nguồn lực vận hành vô tận, phẩm chất cao thượng, chống áp lực từ quyền lực, trừng phạt nội bộ, kiên cường trước cường quyền, trung thực với người yếu thế, không bị mê hoặc bởi giàu sang, không lay chuyển bởi nghèo khó, không khuất phục trước uy vũ, vì nguyên tắc mà dời núi vượt biển, hái trăng bắt rồng, hi sinh hết mình vì chúng sinh, thành tiên thành thần, siêu phàm nhập thánh, Nam Mô A Di Đà Phật. Nền tảng như vậy có tồn tại không? Dĩ nhiên là không. Vì vậy trong thực tế, mọi nền tảng Web2 hoặc ép người dùng ký giấy bán thân, hoặc thường xuyên vi phạm, bắt nạt, hoặc phổ biến hơn là đã bắt bạn ký giấy bán thân rồi vẫn tiếp tục vi phạm thỏa thuận để bắt nạt bạn.
Chính vì các nền tảng Internet cổ điển không thể trao quyền tự chủ cho người dùng, nên Web3 mới phải xây dựng lại từ đầu, chứ không phải làm trò tiêu khiển hay cố tình lập dị.
2. Công nghệ cốt lõi của Web3 là mật mã học hiện đại
Để đạt được an toàn và đáng tin cậy trên nền tảng quyền tự chủ, cần có hỗ trợ công nghệ. Điểm công nghệ cốt lõi này của Web3 là mật mã học hiện đại. “Mật mã học hiện đại” ở đây ám chỉ toàn bộ hệ thống mật mã học kể từ khi xuất hiện mật mã bất đối xứng.
Lý do con người nghĩ đến Web3 là nhờ có mật mã học bất đối xứng. Nếu không có công nghệ này, chúng ta sẽ mãi chìm đắm trong chế độ nô lệ số.
Khi nhắc đến mật mã học, mọi người thường nghĩ đến các cảnh trong phim gián điệp kiểu Lưu Vân Long. Nhưng những mật mã học trong phim gián điệp đó đều là mật mã đối xứng, với một khóa bí mật được nắm giữ bởi nhiều bên. Loại mật mã này chỉ dùng được để mã hóa thông tin liên lạc. Đại chúng không hiểu rõ mật mã học hiện đại, nên không biết rằng ứng dụng của nó đã vượt xa mã hóa liên lạc. Ứng dụng quan trọng và ảnh hưởng sâu rộng nhất chính là cơ chế xác thực danh tính và cấp quyền trong thế giới số.
Trong hệ thống mật mã bất đối xứng, mỗi người tự bảo quản khóa riêng của mình, không bao giờ cần tiết lộ hay chia sẻ với người khác, khiến khóa riêng trở thành công cụ nhận diện danh tính cá nhân, giống như vân tay, mống mắt hay ADN. Web3 có thể xây dựng hệ thống quyền tự chủ chính là nhờ chức năng này của khóa riêng. Và những gì Web3 thảo luận chính là trong hệ thống số tự chủ dựa trên mật mã học bất đối xứng, làm sao để đạt được tính toán an toàn, quản lý giá trị đáng tin cậy, cũng như các mục tiêu khác như trải nghiệm người dùng tốt hơn, hiệu suất cao hơn, mở rộng tốt hơn.
Hiểu rõ điểm này sẽ dễ dàng nhận ra rằng công nghệ cốt lõi của Web3 là mật mã học chứ không phải blockchain. Chỉ cần dựa trên cơ chế mật mã học hiện đại, dùng khóa riêng để xác định và chứng minh danh tính, dùng khóa riêng để kiểm soát tài khoản, tài sản, dữ liệu và các tài sản số khác, thì có thể đảm bảo quyền tự chủ của người dùng. Trên tiền đề đó, xây dựng hệ thống ứng dụng an toàn và đáng tin cậy, thì đó đã là Web3.
3. Blockchain là thành phần cần thiết của Web3, nhưng không phải là tất cả
Nếu cốt lõi của Web3 là mật mã học, vậy blockchain đóng vai trò gì trong Web3?
Blockchain là thành phần cơ bản không thể thiếu trong Web3, đại diện cho một mô hình quan trọng của ứng dụng Web3, với các đặc điểm sau:
-
Hệ thống cốt lõi được vận hành bởi nhiều nút tính toán do các chủ thể ngang hàng kiểm soát, mỗi nút chạy một bản sao hoàn toàn giống nhau, các bản sao này đồng bộ và sao lưu lẫn nhau, tổng thể đạt trạng thái nhất quán.
-
Thông qua cơ chế dư thừa tối đa và chống sửa đổi, đảm bảo dữ liệu được lưu trữ vĩnh viễn và đáng tin cậy.
-
Mọi thông tin được công bố toàn cục, cực kỳ minh bạch, cực kỳ đối xứng.
-
Tất cả các nút dựa trên cùng kiến thức và thông tin, hình thành sự đồng thuận bằng cách bầu chọn bình đẳng.
-
Bất kỳ bên thứ ba nào trong phạm vi nhất định đều có thể kiểm toán và giám sát dựa trên thông tin công khai.
Mô hình này phù hợp với các kịch bản ứng dụng có đặc điểm sau:
-
Dữ liệu có mật độ giá trị cao, đáng để chi trả chi phí lưu trữ và quản lý cao.
-
Sự cám dỗ lợi ích lớn, đòi hỏi minh bạch cực độ và giám sát mở để đảm bảo không ai gian lận.
-
Các bên tham gia chấp nhận thiết lập quyền bình đẳng và thông tin đối xứng.
-
Phần mềm hệ thống không quá lớn, yêu cầu hiệu suất không cao, có thể hy sinh hiệu quả vì an toàn và công bằng.
Ngành công nghiệp blockchain toàn cầu đã tìm kiếm và thử nghiệm suốt mười năm, kết quả cho thấy các kịch bản ứng dụng có những đặc điểm trên không nhiều, chỉ các hệ thống quản lý tài sản tài chính, danh tính, tài khoản, mối quan hệ xã hội then chốt – tức là các tài sản số giá trị cao – là phù hợp với blockchain.
Nghe có vẻ hơi thất vọng, nhưng thực tế chính nhóm hệ thống này lại hiện diện khắp nơi trong Web3. Web3 phần lớn chính là Internet giá trị; mọi ứng dụng Web3 dù ít hay nhiều đều có phần tạo ra, chuyển giao và phát sinh giá trị. Nói cách khác, quản lý tài sản số giá trị cao thực chất là một tầng giao thức của Web3. Chỉ cần blockchain làm tốt duy nhất việc quản lý tài sản số giá trị cao, nó đã trở thành một thành phần trụ cột không thể thiếu trong Web3, và đã trở thành một đổi mới vĩ đại mang tính bước ngoặt trong lịch sử phát triển công nghệ tính toán.
Tuy nhiên, blockchain không phải là toàn bộ Web3. Các công nghệ phù hợp với đặc trưng Web3 còn có ZK (cũng liên quan đến blockchain), VC, DID – những thành phần công nghệ mật mã học khác. Những thành phần này có thể hợp tác với blockchain, hoặc với các hệ thống tập trung, để giải quyết vấn đề tính toán an toàn và đáng tin cậy trên cơ sở quyền tự chủ.
4. Web3 muốn ứng dụng quy mô lớn phải vượt qua blockchain
Blockchain chỉ phù hợp để giải quyết một vấn đề duy nhất là quản lý tài sản số giá trị cao. Dù điều này đã mang lại cho nó vị thế rực rỡ, nhưng nó không thể giải quyết mọi việc. Các vấn đề nằm ngoài phạm trù này, nếu dùng blockchain để giải quyết sẽ rất gượng ép.
Trong thế giới thực, đa số vấn đề không thuộc phạm trù này, đều không phù hợp để dùng blockchain giải quyết. Và sự không phù hợp này không phải vì thế giới thực quá lạc hậu hay tư duy con người quá bảo thủ. Hiện tại không phù hợp, tương lai cũng không, thậm chí trong thời đại AI và robot cũng không.
Tại sao lại nói như vậy?
Thứ nhất, trong thế giới thực, phần lớn thông tin không phân bố đều, không những thế, còn không thể phân bố đều. Về một vấn đề, chắc chắn có người biết nhiều hơn, người biết ít hơn, người cần nghiên cứu sâu, rút ra kết luận, thậm chí ra quyết định, người khác chỉ cần hiểu sơ qua. Nếu ăn "mâm cơm thông tin chung", yêu cầu thông tin tuyệt đối đối xứng, phân phối đều, thì sẽ không có phân công, không có trao đổi, không có kinh tế hiện đại. Nếu như blockchain, việc gì cũng phải mọi người biết như nhau, cùng bỏ phiếu biểu quyết, thì không phù hợp với cách xử lý phần lớn sự việc trên thế giới.
Thứ hai, trong thế giới thực, phần lớn tồn tại thông tin riêng tư. Thông tin riêng tư khác với sự phân bố không đối xứng ở trên. Phân bố không đối xứng có nghĩa là thông tin không cần thiết để mọi người biết, còn thông tin riêng tư là thông tin không thể để mọi người biết. Kinh tế thị trường dựa trên cạnh tranh, cạnh tranh lại dựa trên quyền riêng tư – mỗi chủ thể bảo vệ thông tin cá nhân không bị lan truyền tùy tiện. Nếu như blockchain, mọi thông tin đều phải công khai bắt buộc, thì sẽ xóa bỏ cạnh tranh. Điều này trái với thực tế thế giới.
Thứ ba, trong thế giới thực, phần lớn không phải ai cũng bình đẳng, mà tồn tại quyền uy, và để hiệu quả, phải hy sinh công bằng tuyệt đối và an toàn tuyệt đối. Vì vậy con người xây dựng trật tự, phân công, thừa nhận quyền uy, ủy quyền cho một bộ phận người ra quyết định liên quan đến lợi ích nhiều bên trong phạm vi hợp đồng của họ, và hành động, chứ không phải việc gì cũng phải bàn bạc với tất cả mọi người. Nếu như blockchain, việc gì cũng phải bỏ phiếu, thì thế giới thực sẽ寸步难行, không làm được việc gì.
Thứ tư, trong thế giới thực, phần lớn dữ liệu có mật độ giá trị không cao, không cần lưu trữ vĩnh viễn, không cần đảm bảo không thể sửa đổi, thậm chí phần lớn dữ liệu dùng xong là bỏ. Nếu như blockchain, mọi dữ liệu đều phải dư thừa hàng trăm, hàng ngàn bản và lưu trữ vĩnh viễn, thì chi phí sẽ cao đến mức không ai chịu nổi.
Do đó, blockchain thực sự không phù hợp để giải quyết phần lớn vấn đề trên thế giới. Đây cũng là lý do căn bản khiến trong mười năm qua, blockchain không thành công trong ứng dụng thực tế. Blockchain là một viên kim cương cứng, nhưng phần lớn công việc trên thế giới không phải là việc tinh xảo mà là đóng các loại đinh. Nếu Web3 cứ dùng viên kim cương này để đóng đinh, thì chỉ có thể va đập.
Trong mười năm qua, nhiều dự án blockchain đối mặt với mâu thuẫn giữa thế giới thực và mô hình blockchain, thực tế đã cắt chân cho vừa giày, giáo điều tuyên truyền rằng hệ thống quy tắc blockchain là "tiên tiến hơn", "mô hình kinh tế số tương lai", và cho rằng bạn không chấp nhận được là do tư tưởng lạc hậu. Thực tế thì đó là nói nhảm. Hệ thống quy tắc này chỉ phù hợp với lĩnh vực quản lý tài sản số giá trị cao. Còn những vấn đề ngoài lĩnh vực này, miễn là các quy luật kinh tế còn hiệu lực, miễn là con người (và AI) còn cần phân công hợp tác, thì quá khứ không phù hợp, hiện tại không phù hợp, tương lai cũng sẽ không phù hợp để dùng blockchain giải quyết.
Nếu hộp công cụ Web3 chỉ có mỗi viên kim cương blockchain, thì đến đây là game over, Web3 sẽ không bao giờ ứng dụng quy mô lớn trong thế giới thực. May mắn thay, Web3 còn có các công cụ khác: ZK, VC, DID, và trong tương lai sẽ có thêm nhiều công cụ hơn (MPC? FHE?). Những công cụ này có thể áp dụng trong phạm vi rộng hơn, giải quyết được nhiều vấn đề thực tế, và còn có thể làm cầu nối gắn kết các ứng dụng thế giới thực với tầng giá trị Web3 do blockchain quản lý. Kết hợp những công cụ này với blockchain, có thể giải quyết được nhiều vấn đề trong thế giới thực.
Vì vậy, Web3 muốn ứng dụng quy mô lớn, chỉ dựa vào blockchain là tuyệt đối không đủ. Các nhà nghiên cứu mật mã học phải không ngừng bổ sung công cụ mới vào hộp công cụ Web3, và các nhà đổi mới Web3 phải liên tục kết hợp các công cụ mới này để giải quyết các vấn đề thực tế.
Chính từ đây mà chúng tôi có niềm tin Web3 nhất định sẽ chiến thắng Web2. Bởi vì công cụ đang phát triển nhanh chóng, số lượng vấn đề có thể giải quyết ngày càng tăng, giá trị thể hiện ngày càng rõ ràng. Chúng tôi đã nhìn thấy và bước đầu chứng minh điều này qua sáng kiến thực tiễn về token bán đồng质 hóa ERC-3525 (SFT), vì vậy chúng tôi đặc biệt lạc quan.
Hiện tại, đa số chính phủ, giới học thuật và người từ Internet cổ điển vẫn rất coi thường Web3, cho rằng chỉ là một nhóm người đầu cơ tiền ảo, không ứng dụng vào thực tiễn. Đây là điều đáng tiếc, nhưng cũng là điều tốt. Sự trỗi dậy cuối cùng của Web3, nếu không gây ra một loạt tiếng kêu than “không thấy, coi thường, không hiểu, quá muộn”, thì cũng thiếu mất cảm giác phấn khích rồi.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
Yan Meng
