Vitalik: DAO không phải là công ty, tính phi tập trung trong tổ chức tự trị rất quan trọng
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Vitalik: DAO không phải là công ty, tính phi tập trung trong tổ chức tự trị rất quan trọng
Chúng ta có thể chỉ cần một vài DAO trông giống khoa học chính trị hơn là cấu trúc quản trị công ty.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Vitalik Buterin
Dịch: Quách Thiện Văn, Lianpushou
Gần đây, có nhiều cuộc thảo luận xoay quanh một quan điểm – các DAO cực kỳ phi tập trung không thể vận hành hiệu quả, và rằng quản trị DAO nên dần tiến gần hơn đến mô hình quản trị doanh nghiệp truyền thống để duy trì tính cạnh tranh. Những lập luận này về cơ bản giống nhau: quản trị phi tập trung mức cao rất kém hiệu quả, trong khi cấu trúc quản trị công ty truyền thống với hội đồng quản trị, giám đốc điều hành (CEO), v.v., hoặc các cấu trúc tương tự, đã tiến hóa qua hàng thế kỷ nhằm đưa ra quyết định tốt trong một thế giới luôn thay đổi, tạo giá trị cho cổ đông. Các lý tưởng gia DAO ngây thơ tin rằng mô hình bình đẳng, phi tập trung trung bình sẽ hoạt động tốt hơn, nhưng những nỗ lực như vậy trong khu vực doanh nghiệp truyền thống thực tế chỉ đạt được thành công rất hạn chế.
Bài viết này sẽ lập luận vì sao quan điểm đó thường là sai, đồng thời phân tích chi tiết tầm quan trọng của các dạng khác nhau của sự phi tập trung trong từng hoàn cảnh cụ thể. Tôi sẽ tập trung đặc biệt vào ba trường hợp phi tập trung:
- Phi tập trung để ra quyết định tốt hơn trong môi trường lõm: nơi mà chủ nghĩa đa nguyên hay thậm chí là sự thỏa hiệp ngây thơ nhìn chung vẫn vượt trội hơn sự nhất quán mà tập trung mang lại.
- Phi tập trung chống kiểm duyệt: các ứng dụng cần tiếp tục hoạt động và tự bảo vệ mình trước các cuộc tấn công từ các tác nhân bên ngoài mạnh mẽ.
- Phi tập trung để đảm bảo công bằng đáng tin cậy: DAO đảm nhận vai trò tương tự nhà nước, ví dụ như cung cấp hạ tầng cơ bản, do đó các đặc điểm như tính dự đoán được, độ bền vững và tính trung lập quan trọng hơn cả hiệu suất.
Tập trung là lồi, phi tập trung là lõm
Bài gốc tại: https://vitalik.ca/general/2020/11/08/concave.html
Một cách phân loại các quyết định cần đưa ra là xem chúng thuộc dạng lồi hay lõm. Khi lựa chọn giữa A và B, điều đầu tiên ta cần xem xét không phải là chính A hay B, mà là một câu hỏi cấp cao hơn: bạn muốn chọn giải pháp dung hòa giữa A và B, hay tung đồng xu để quyết định? Về mặt lợi ích kỳ vọng, ta có thể minh họa sự khác biệt này bằng biểu đồ sau:
Nếu một quyết định là lõm, ta sẽ chọn phương án dung hòa; nếu là lồi, ta sẽ chọn tung đồng xu. Thông thường, ta dễ trả lời câu hỏi cấp cao hơn: “dung hòa” hay “tung đồng xu”, hơn là trả lời câu hỏi cấp thấp hơn về chính A và B.
Ví dụ về quyết định lồi bao gồm:
- Ứng phó dịch bệnh: Cấm du lịch 100% có thể chặn đứng virus, cấm 0% thì không ngăn được virus nhưng cũng ít gây phiền toái cho người dân, còn cấm 50% hay 90% thì kết quả tệ trên cả hai phương diện.
- Chiến lược quân sự: tấn công theo tuyến A có thể hợp lý, tấn công theo tuyến B cũng có thể hợp lý. Nhưng chia quân đội làm đôi để tấn công cả hai tuyến thì đồng nghĩa kẻ thù có thể dễ dàng tiêu diệt từng phần.
- Lựa chọn kỹ thuật trong giao thức mã hóa: dùng công nghệ A có thể hợp lý, dùng công nghệ B cũng có thể hợp lý, nhưng pha trộn cả hai thường dẫn đến độ phức tạp không cần thiết và thậm chí rủi ro tương tác xấu giữa hai bên.
Ví dụ về quyết định lõm bao gồm:
- Quyết định tư pháp: giá trị trung bình giữa hai phán quyết độc lập thường công bằng và hợp lý hơn việc chọn ngẫu nhiên một trong hai phán quyết.
- Đầu tư vào hàng hóa công: thông thường, cấp X đô la cho mỗi một trong hai dự án tiềm năng sẽ hiệu quả hơn việc cấp 2X đô la cho một dự án và không cấp gì cho dự án kia.
- Thuế suất: do cơ chế tổn thất vô ích bậc hai (quadratic deadweight loss), thuế suất X% thường chỉ gây hại bằng một phần tư so với thuế suất 2X%, nhưng lại thu được gấp rưỡi số thu ngân sách. Do đó, đánh thuế ở mức độ vừa phải tốt hơn hẳn việc ngẫu nhiên lựa chọn giữa thuế thấp/không thuế và thuế cao.
Khi quyết định mang tính lồi, quy trình ra quyết định phi tập trung dễ dẫn đến hỗn loạn và thỏa hiệp vô hiệu. Khi quyết định mang tính lõm, trí tuệ đám đông có thể mang lại câu trả lời tốt hơn. Trong các trường hợp này, các cấu trúc kiểu DAO, có khả năng tổng hợp nhiều quyết định khác nhau, trở nên có ý nghĩa lớn. Thực tế, những người cho rằng thế giới nói chung mang tính lõm hơn, thường thấy rõ hơn nhu cầu phi tập trung trong phạm vi rộng hơn.
VitaDAO và UkraineDAO có cần là DAO không?
Nhiều DAO mới nổi tương đối hiện nay khác biệt so với các DAO ban đầu (như MakerDAO). Các DAO đầu tiên tập trung vào việc cung cấp tổ chức hạ tầng, trong khi các DAO mới nổi hiện nay thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau xung quanh một chủ đề cụ thể. VitaDAO là một DAO tài trợ nghiên cứu tuổi thọ ở giai đoạn đầu, còn UkraineDAO tài trợ và tổ chức các hoạt động nhằm giúp đỡ nạn nhân chiến tranh Ukraine, đồng thời hỗ trợ hoạt động quốc phòng của Ukraine. Liệu chúng có cần phải là DAO không?
Đây là một câu hỏi tinh tế, và ta có thể tìm thấy câu trả lời khả dĩ bằng cách hiểu rõ cách vận hành nội bộ của UkraineDAO. Một DAO điển hình thường "phi tập trung", tập hợp lượng lớn vốn vào một quỹ chung, rồi token holder bỏ phiếu để phân bổ từng khoản tiền. Trong khi đó, UkraineDAO chia chức năng của mình thành nhiều nhóm nhỏ (pod), mỗi nhóm hoạt động độc lập càng nhiều càng tốt. Cơ quan quản lý cấp cao nhất có thể tạo ra các pod mới (về nguyên tắc, cơ quan quản lý cũng có thể cấp vốn cho các pod, mặc dù đến nay vốn chỉ được cấp cho các tổ chức bên ngoài liên quan đến Ukraine), nhưng một khi pod đã được tạo và cấp nguồn lực, nó sẽ hoạt động phần lớn một cách độc lập. Bên trong mỗi pod, thực tế vẫn có lãnh đạo và vận hành theo hướng tập trung hơn, dù vẫn cố gắng duy trì tinh thần tự trị cá nhân.
Câu hỏi tự nhiên nảy sinh: liệu "DAO" kiểu này thực chất chẳng phải là mô hình phân cấp truyền thống sao? Chỉ là được đóng gói dưới tên gọi mới. Tôi cho rằng điều này phụ thuộc vào cách thực hiện: việc áp dụng mô hình này đương nhiên có thể phát triển thành chuyên chế doanh nghiệp khuôn mẫu, nhưng cũng có thể được triển khai theo cách rất khác biệt.
Có hai yếu tố có thể giúp đảm bảo rằng các tổ chức xây dựng theo cách này thực sự đạt được sự phi tập trung có ý nghĩa:
- Sự tự trị thực sự rất cao ở cấp độ pod. Pod nhận nguồn lực từ cốt lõi, và nếu muốn tiếp tục nhận nguồn lực này, thỉnh thoảng cần chịu kiểm tra xem yêu cầu và năng lực có phù hợp hay không. Nhưng ngoài ra, pod hoàn toàn hành động độc lập, không "phụ thuộc lệnh" từ cốt lõi.
- Quản trị cốt lõi có mức độ phi tập trung và đa dạng hóa rất cao. Điều này không nhất thiết cần một "token quản trị (governance token)", nhưng đòi hỏi sự tham gia rộng rãi và đa dạng hơn ở cấp cốt lõi. Thông thường, sự tham gia rộng và đa dạng sẽ dẫn đến giảm hiệu suất. Tuy nhiên, nếu (1) được đáp ứng – tức là các pod có độ tự trị cao – thì cốt lõi chỉ cần ra ít quyết định hơn, và do đó ảnh hưởng tiêu cực từ hiệu suất thấp ở cấp quản trị cao sẽ giảm đi.
Bây giờ, điều này liên hệ thế nào với khung "lồi và lõm"? Câu trả lời đại khái như sau: cấp độ trên (phi tập trung hơn) là lõm, cấp độ dưới (tập trung hơn ở các pod) là lồi. Việc cấp X đô la cho một pod thường tốt hơn việc tung đồng xu giữa 0 và 2X đô la. Việc chấp nhận thỏa hiệp hay hướng dẫn các quyết định khác nhau bằng nguyên tắc "không nhất quán" cũng không gây thiệt hại lớn. Nhưng trong mỗi pod riêng lẻ, điều quan trọng hơn là có được quan điểm rõ ràng để định hướng quyết định và kiên trì với nhiều lựa chọn phối hợp chặt chẽ với nhau.
Phi tập trung và chống kiểm duyệt
Trong lĩnh vực tiền mã hóa, phi tập trung thường được coi là nhằm mục đích chống kiểm duyệt: một DAO hoặc giao thức cần có khả năng tiếp tục vận hành và tự bảo vệ trước các cuộc tấn công bên ngoài, kể cả từ các tập đoàn lớn hay chính phủ. Vấn đề này đã được thảo luận rộng rãi, nên tôi sẽ không lặp lại, nhưng vẫn còn một vài sắc thái quan trọng.
Hai dịch vụ chống kiểm duyệt thành công và phổ biến nhất hiện nay là The Pirate Bay và Sci-Hub. The Pirate Bay là một hệ thống lai: nó là công cụ tìm kiếm BitTorrent, một mạng lưới cực kỳ phi tập trung. Nhưng bản thân công cụ tìm kiếm lại tập trung, do một nhóm cốt lõi nhỏ chuyên trách duy trì hoạt động. Nó sử dụng chiến lược "đánh chuột chui" để tự bảo vệ: khi búa rơi xuống, nó rút lui và xuất hiện lại ở nơi khác. Cả The Pirate Bay và Sci-Hub đều thường xuyên thay đổi tên miền, tận dụng các khu vực tài phán khác nhau và sử dụng nhiều kỹ thuật khác. Chiến lược này mang tính tập trung, nhưng giúp họ thành công trong việc phòng thủ và cải tiến sản phẩm linh hoạt.
DAO khác với The Pirate Bay và Sci-Hub; DAO giống hơn với BitTorrent. Và BitTorrent cần phải phi tập trung: nó không chỉ cần chống kiểm duyệt mà còn cần đầu tư dài hạn và độ tin cậy. Nếu BitTorrent bị tắt mỗi năm một lần và buộc tất cả những người seeding và người dùng phải chuyển sang nhà cung cấp mới, mạng lưới sẽ nhanh chóng suy giảm. Các DAO chống kiểm duyệt cũng nên thuộc cùng loại: chúng không chỉ nên cung cấp dịch vụ né tránh kiểm duyệt vĩnh viễn, mà còn phải tránh tình trạng bất ổn và gián đoạn đơn thuần. MakerDAO (cùng Reflexer DAO quản lý RAI) là ví dụ điển hình cho điều này. Bạn có thể xây dựng một công cụ tìm kiếm thông thường và sử dụng các kỹ thuật kiểu Sci-Hub để đảm bảo sự tồn tại.
Phi tập trung để đảm bảo công bằng đáng tin cậy
Đôi khi, DAO cũng cần đảm nhận một số chức năng của quốc gia dân tộc. Điều này thường liên quan đến các nhiệm vụ có thể mô tả là “duy trì hạ tầng cơ bản”. Vì khả năng giám sát của chính phủ đối với DAO yếu hơn, nên DAO cần tự giám sát nhiều hơn về mặt cấu trúc, và điều này đòi hỏi sự phi tập trung.
Hãy xem xét ba ví dụ minh họa: stablecoin thuật toán, tòa án Kleros và cơ chế tài trợ hồi tố của Optimism.
- DAO stablecoin thuật toán là hệ thống tạo ra tài sản mã hóa bằng hợp đồng tài chính trên chuỗi, giá trị của nó theo dõi một chỉ số ổn định, thường (nhưng không nhất thiết) là đô la Mỹ.
- Kleros là một “tòa án phi tập trung”: với tư cách là một DAO, chức năng của nó là đưa ra phán quyết về các vấn đề trọng tài, ví dụ như “Việc nộp mã trên Github này có chấp nhận được cho phần thưởng trên chuỗi hay không?”
- Cơ chế tài trợ hồi tố của Optimism là một phần của DAO Optimism, trao thưởng hồi tố cho các dự án đã tạo giá trị cho hệ sinh thái Ethereum và Optimism.
Trong cả ba trường hợp, cần đưa ra các phán đoán chủ quan, không thể tự động hóa hoàn toàn bằng đoạn mã trên chuỗi. Trong trường hợp đầu tiên, mục tiêu là thu được phép đo hợp lý về chỉ số giá. Nếu stablecoin theo dõi đô la, bạn chỉ cần giá ETH/USD. Nếu xảy ra siêu lạm phát hoặc một lý do nào đó buộc phải từ bỏ đô la, DAO stablecoin có thể cần quản lý việc tính toán CPI trên chuỗi một cách đáng tin cậy.
Kleros đưa ra các phán quyết chủ quan không thể tránh khỏi đối với mọi vấn đề được gửi lên, bao gồm cả việc xét xem một câu hỏi đã gửi có nên bị từ chối vì "phi đạo đức" hay không. Nhiệm vụ tài trợ hồi tố của Optimism là một trong những câu hỏi chủ quan mở nhất: dự án nào đóng góp nhiều nhất cho hệ sinh thái Ethereum và Optimism?
Cả ba trường hợp đều không thể tránh khỏi việc cần “quản trị”, và là loại quản trị khá mạnh. Trong mọi trường hợp, quản trị sẽ chịu áp lực tấn công từ trong và ngoài, dễ dẫn đến các vấn đề nghiêm trọng. Do đó, quản trị không chỉ cần mạnh mẽ, mà còn phải khiến nhiều người công chúng nghi ngờ tin rằng nó mạnh mẽ.
Gót chân Achilles của stablecoin thuật toán: oracles
Stablecoin thuật toán phụ thuộc vào oracle. Để hợp đồng thông minh trên chuỗi biết được liệu giá trị DAI nên khóa ở mức 0.005ETH hay 0.0005ETH, nó cần một cơ chế để biết thông tin (ngoài chuỗi) về giá ETH/USD. Trên thực tế, chính "oracle" này là điểm dễ bị tấn công nhất của stablecoin thuật toán.
Điều này dẫn đến một bài toán an ninh: stablecoin thuật toán không thể an toàn nắm giữ lượng tài sản đảm bảo vượt quá vốn hóa thị trường của token đầu cơ (như MKR, FLX...), do đó không thể phát hành thêm đơn vị. Bởi vì nếu cho phép điều đó, nó có thể mua một nửa token đầu cơ, dùng các token này để kiểm soát oracle, sau đó thanh lý bằng cách cung cấp giá oracle sai lệch, từ đó đánh cắp tiền của người dùng.
Một thiết kế thay thế khả dĩ cho oracle của stablecoin là tăng thêm một lớp gián tiếp. Trích dẫn từ bài đăng trên ethresear.ch:
“Chúng ta thiết lập một hợp đồng với 13 ‘người cung cấp’; câu trả lời cho truy vấn là giá trị trung vị của các câu trả lời từ những người cung cấp này. Mỗi tuần sẽ có một cuộc bỏ phiếu, người nắm giữ token oracle có thể thay thế một trong các người cung cấp…”
Mô hình an ninh rất đơn giản: nếu bạn tin tưởng vào cơ chế bỏ phiếu, bạn có thể tin tưởng đầu ra của oracle trừ khi 7 trong số 13 người cung cấp cùng lúc bị tham nhũng. Nếu bạn tin tưởng vào các nhà cung cấp oracle hiện tại, bạn có thể tin tưởng đầu ra của nó ít nhất trong sáu tuần tới, ngay cả khi bạn hoàn toàn không tin tưởng vào cơ chế bỏ phiếu. Do đó, nếu cơ chế bỏ phiếu bị phá hoại, bất kỳ bên tham gia ứng dụng nào phụ thuộc vào oracle đều có đủ thời gian để rút lui một cách có trật tự.”
Lưu ý rằng đề xuất này một phần tước đi khả năng hành động nhanh của người quản trị, cố ý phân tán trách nhiệm oracle ra nhiều người tham gia. Việc này có giá trị vì hai lý do. Thứ nhất, nó khiến người ngoài khó tấn công oracle hơn, và khiến người nắm giữ token mới khó kiểm soát oracle nhanh chóng. Thứ hai, nó khiến bản thân các người tham gia oracle khó thông đồng để tấn công hệ thống. Nó cũng làm giảm giá trị có thể khai thác từ oracle, ví dụ một nhà cung cấp cố tình trì hoãn công bố để kiếm lợi từ các đợt thanh lý (trong hệ thống đa nhà cung cấp, nếu một nhà cung cấp không công bố ngay, các nhà cung cấp khác sẽ nhanh chóng công bố).
Sự công bằng của Kleros
Hệ thống “tòa án phi tập trung” Kleros là một cơ sở hạ tầng rất có giá trị và quan trọng trong hệ sinh thái Ethereum.
Gần đây, công chúng bày tỏ lo ngại về tính công bằng của các quyết định trên nền tảng này. Một số người tham gia khởi kiện, cố gắng yêu cầu khoản bồi thường từ nền tảng bảo hiểm hợp đồng thông minh phi tập trung mà họ cho là mình xứng đáng nhận. Vụ nổi bật nhất trong số này là báo cáo của Mizu về vụ thứ 1170. Vụ việc bắt đầu từ một tranh cãi ngôn ngữ nhỏ và leo thang thành một bê bối lớn, khi có cáo buộc rằng chính các nhân viên nội bộ của Kleros đã thông đồng, sử dụng lượng lớn token để lái phán quyết theo hướng họ mong muốn. Một người tham gia tranh luận viết:
“Quy trình ra quyết định dựa trên cơ chế khuyến khích của tòa án... cho đến nay, đang bị nuốt chửng bởi một con quỷ có quyền lợi mạnh (25%) trong tòa án.”
Tất nhiên, đây chỉ là một khía cạnh trong tranh luận rộng lớn hơn, và cộng đồng Kleros cần tự xác định đúng sai và cách xử lý. Tuy nhiên, xét ở góc độ rộng hơn, điều quan trọng là mức độ mà đề xuất giá trị của Kleros có thể thuyết phục công chúng – rằng họ được bảo vệ khỏi sự thao túng tập trung kiểu này. Để các thực thể như Kleros được tin tưởng, dường như cần thiết phải cấm cá nhân sở hữu 25% cổ phần ở tòa án cấp cao. Dù là phân phối token rộng hơn hay sử dụng các hình thức quản trị phi token khác, một mô hình quản trị phi tập trung đáng tin cậy hơn đều có thể giúp Kleros hoàn toàn tránh được những lo ngại này.
Tài trợ hồi tố của Optimism
Kết quả vòng đầu tiên của cơ chế tài trợ hồi tố Optimism được chọn qua bốn lượt bỏ phiếu của 24 “người giữ huy hiệu”. Vòng thứ hai có thể có nhiều người giữ huy hiệu hơn, và mục tiêu cuối cùng là biến nó thành hệ thống phân bổ vốn hồi tố do một cơ quan công dân rộng lớn hơn kiểm soát, ví dụ bằng một cơ chế nhiều tầng bao gồm phân loại, tiểu ban và/hoặc ủy quyền.
Hiện đã có một số tranh luận nội bộ về việc nên có nhiều hay ít công dân hơn: “công dân” có thực sự có nghĩa gần với “thượng nghị sĩ”, là những người đóng góp chuyên sâu, am hiểu hệ sinh thái Optimism, hay bất kỳ ai từng tham gia rõ ràng vào hệ sinh thái Optimism? Hay nằm ở giữa hai thái cực đó? Về vấn đề này, lập trường cá nhân tôi luôn nghiêng về việc có nhiều công dân hơn, và dùng ủy quyền cấp hai để giải quyết vấn đề hiệu suất quản trị thấp, thay vì đưa thêm yếu tố tập trung vào giao thức quản trị. Lý do chính khiến tôi kiên trì với lập trường này là nhận thức về nguy cơ giao dịch nội gián và tự giao dịch tiềm tàng.
Cơ chế tài trợ hồi tố của Optimism từ lâu đã được thiết kế để kết hợp với hệ sinh thái đầu cơ tương lai: các dự án công ích hiện cần vốn có thể bán “token dự án”, và bất kỳ ai mua token dự án đều có quyền nhận một khoản tài trợ hồi tố lớn sau này. Nhưng để cơ chế này hoạt động tốt, then chốt là tài trợ hồi tố phải hoạt động đúng, trong khi bản thân cơ chế tài trợ hồi tố lại rất dễ bị phá hoại, ví dụ:
- Nếu một số người đã quyết định cách họ sẽ bỏ phiếu cho một dự án, họ có thể mua (hoặc nếu giá quá cao thì bán khống) token dự án trước khi công bố quyết định.
- Nếu một số người biết trước họ sẽ phán quyết cho một dự án cụ thể, họ có thể mua trước token dự án, sau đó cố tình bỏ phiếu ủng hộ nó, ngay cả khi dự án thực tế không xứng đáng được tài trợ.
- Người ra quyết định tài trợ có thể nhận hối lộ từ các dự án.
Thông thường có ba cách xử lý các dạng tham nhũng và giao dịch nội gián này:
- Trừng phạt hồi tố những người ra quyết định ác ý.
- Lọc chủ động, tìm kiếm những người ra quyết định chất lượng cao.
- Tăng thêm người ra quyết định.
Giới doanh nghiệp thường tập trung vào hai cách đầu: dùng giám sát tài chính và trừng phạt rõ ràng cho cách thứ nhất, dùng phỏng vấn trực tiếp và kiểm tra lý lịch cho cách thứ hai. Thế giới phi tập trung ít sử dụng các công cụ này: token dự án có thể giao dịch ẩn danh, DAO hầu như không thể nhờ đến hệ thống tư pháp bên ngoài. Bản chất từ xa, trực tuyến của các dự án, cùng với mong muốn bao hàm toàn cầu, khiến việc kiểm tra lý lịch và các "bài kiểm tra" không chính thức gặp khó khăn. Do đó, thế giới phi tập trung cần chú trọng hơn vào kỹ thuật thứ ba: phân chia quyền ra quyết định cho nhiều người hơn, để quyền lực của mỗi cá nhân giảm xuống, từ đó việc thông đồng dễ bị phát hiện và tố giác hơn.
DAO nên học hỏi từ quản trị công ty hay khoa học chính trị nhiều hơn?
Curtis Yarvin là một triết gia người Mỹ, cho rằng công ty hiệu quả và ưu việt hơn chính phủ, do đó chúng ta nên khiến chính phủ trông giống công ty hơn để cải thiện nó (ví dụ, rời xa dân chủ, tiến gần tới quân chủ), ông gần đây đã viết một bài bày tỏ quan điểm của mình về cách thiết kế quản trị DAO:
“Ngược lại, kể từ khi Cách mạng Công nghiệp bắt đầu, thiết kế cơ bản của các công ty cổ phần trách nhiệm hữu hạn Anh-Mỹ về cơ bản vẫn giữ nguyên—một nhà sử học có quan điểm trái chiều có thể nói, thực tế đây có thể là một cuộc Cách mạng Công ty. Nếu thiết kế công ty chưa hoàn hảo, chúng ta có thể kỳ vọng nó tiến tới hoàn hảo.
Mặc dù tồn tại sự khác biệt phân loại giữa hai loại tổ chức này—ta có thể gọi chúng là tổ chức bậc nhất (chủ quyền) và tổ chức bậc hai (hợp đồng)—nhưng dường như xã hội hiện tại có các tổ chức bậc hai rất hiệu quả, nhưng lại thiếu các tổ chức bậc nhất hiệu quả.
Do đó, có lẽ chúng ta hiểu biết nhiều hơn về tổ chức bậc hai. Vì vậy, khi thiết kế DAO, chúng ta nên bắt đầu từ quản trị công ty chứ không phải từ khoa học chính trị.”
Bài viết của Yarvin đã chỉ ra rất chính xác sự khác biệt then chốt giữa tổ chức “bậc nhất” (chủ quyền) và tổ chức “bậc hai” (hợp đồng). Nhưng ngay sau đó, bài viết mắc một lỗi đáng ngạc nhiên khi cho rằng quản trị công ty là điểm khởi đầu tốt hơn cho vận hành DAO. Lỗi này đáng ngạc nhiên vì logic của tình huống gần như trực tiếp gợi ý kết luận hoàn toàn ngược lại. Vì DAO không có chủ quyền nào ở trên nó, và thường rõ ràng tham gia vào các dịch vụ (như tiền tệ và trọng tài) vốn thường thuộc về chủ quyền, nên DAO đáng học hỏi hơn từ thiết kế chủ quyền (khoa học chính trị), chứ không phải từ thiết kế quản trị công ty.
Đáng khen là phần hai của bài viết Yarvin thực sự đề xuất mô hình “chiếc đồng hồ cát”, kết hợp lớp nhất quán và chịu trách nhiệm phi tập trung với lớp quản lý và thực thi tập trung, nhưng đây đã là sự đồng thuận rằng thiết kế DAO ít nhất cần học hỏi từ cả tổ chức bậc nhất và bậc hai.
Nhà nước kém hiệu quả, công ty hiệu quả, cũng giống như việc lý thuyết số có thể chứng minh nhiều điều, nhưng lý thuyết nhóm trừu tượng chỉ chứng minh được số lượng hữu hạn điều: các công ty đối mặt với ít thất bại hơn, đạt được thành tựu cao hơn, vì chúng có thể đặt thêm nhiều giả định và có các công cụ mạnh hơn để vận hành. Doanh nghiệp có thể dựa vào chủ quyền địa phương, được bảo vệ khi cần và dựa vào hệ thống pháp luật bên ngoài để ổn định cấu trúc khuyến khích của mình. Nhưng trong các quốc gia chủ quyền, thách thức lớn nhất thường là khi cấu trúc khuyến khích bị tấn công và/hoặc đối mặt với nguy cơ sụp đổ hoàn toàn, thì không có một Leviathan bên ngoài nào sẵn sàng hỗ trợ.
Khi thiết kế hệ thống quản trị thành công cho nhà nước chủ quyền, vấn đề lớn nhất là cái mà Samo Burja gọi là “vấn đề kế nhiệm”: làm thế nào đảm bảo tính liên tục khi thế hệ đầu tiên nghỉ hưu và hệ thống được bàn giao cho một nhóm người mới? Burja viết rằng các doanh nghiệp thường không giải quyết vấn đề này:
“Thung lũng Silicon say mê ‘phá hủy’, vì chúng ta đã quen với việc vấn đề kế nhiệm này chưa bao giờ được giải quyết trong các tổ chức độc lập như công ty.”
DAO cuối cùng sẽ cần giải quyết vấn đề kế nhiệm (thực tế, do nhiều người tiên phong trong tiền mã hóa theo tư tưởng “kiếm đủ là rút”, một số DAO đã phải xử lý vấn đề này). Chế độ quân chủ và các hình thức kiểu công ty thường khó giải quyết vấn đề kế nhiệm, vì cấu trúc thể chế gắn chặt với thói quen của một cá nhân cụ thể, dẫn đến việc bàn giao hoặc là khó khăn, hoặc chứa rủi ro lớn về việc giao cho ai. Các hình thức chính trị phi tập trung hơn như dân chủ ít ra cung cấp lý thuyết về cách thực hiện quá trình chuyển giao êm đẹp. Vì vậy, tôi cho rằng so với quản trị công ty, DAO có thể học hỏi nhiều hơn từ các dòng tư tưởng chính trị tự do và dân chủ hơn.
Tất nhiên, trong một số trường hợp, DAO phải hoàn thành các nhiệm vụ phức tạp cụ thể, và việc sử dụng một số hình thức kiểu công ty để hoàn thành nhiệm vụ đó là hợp lý. Ngoài ra, DAO cần xử lý tính bất định bất ngờ. Nếu một hệ thống được thiết kế để vận hành ổn định và không đổi quanh một nhóm giả định, khi đối mặt với những biến động cực đoan và bất ngờ, thật sự cần có những nhà lãnh đạo quyết đoán để phối hợp phản ứng. Một ví dụ điển hình cho trường hợp sau là stablecoin xử lý sự sụp đổ của đô la: khi một DAO stablecoin luôn tin tưởng và cam kết theo dõi đô la, bỗng nhiên phát hiện đô la không còn là đối tượng theo dõi khả thi và cần chuyển nhanh sang một chỉ số CPI nào đó, thì phải làm gì?
Trong trường hợp này, quản trị công ty có thể là một gợi ý. Bởi vì nó cung cấp một mô hình sẵn có để xử lý vấn đề: người sáng lập là điểm tựa. Nhưng thực tế, các thể chế chính trị trong lịch sử cũng cung cấp một mô hình xử lý tình huống này, và mô hình đó bao gồm cả cách quay trở lại mô hình phi tập trung sau khi khủng hoảng kết thúc: Cộng hòa La Mã có một tập quán bầu ra một nhà độc tài để đảm nhiệm nhiệm kỳ tạm thời nhằm đối phó khủng hoảng.
Thực tế, chúng ta có thể chỉ cần một lượng nhỏ DAO như vậy—chúng trông giống các cấu trúc của khoa học chính trị hơn là quản trị công ty. Nhưng chính những DAO này mới thực sự quan trọng. Một stablecoin không cần phải hiệu quả, điều đầu tiên nó cần là ổn định và phi tập trung. Một tòa án phi tập trung cũng vậy. Hệ thống cấp vốn cho một mục đích cụ thể—dù là tài trợ hồi tố Optimism, VitaDAO, UkraineDAO hay hệ thống khác—mục đích của nó xa hơn rất nhiều so với tối đa hóa lợi nhuận. Do đó, cần một cơ chế thống nhất khác ngoài động lực lợi nhuận cổ đông để đảm bảo hệ thống luôn sử dụng vốn cho đúng mục đích.
Cho đến nay, phần lớn các tổ chức, ngay cả trong thế giới mã hóa, đều sẽ là các tổ chức “hợp đồng” bậc hai, cuối cùng vẫn phụ thuộc vào sự hậu thuẫn của các gã khổng lồ bậc nhất. Đối với các tổ chức này, hình thức quản trị gọn nhẹ, do người lãnh đạo dẫn dắt, nhấn mạnh sự linh hoạt là hợp lý. Nhưng không nên quên một thực tế: nếu không có một số hình thức phi tập trung phi doanh nghiệp để duy trì sự ổn định tổng thể, hệ sinh thái sẽ không thể tồn tại.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@VitalikButerin
