Hành trình Zuzalu: Một giấc mơ về quốc gia số
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Hành trình Zuzalu: Một giấc mơ về quốc gia số
Zuzalu không chỉ là một buổi gặp gỡ xã hội quy mô lớn, mà còn là một thí nghiệm xã hội về cách blockchain xây dựng quốc gia số.
Chuyên sâu báo cáo Web3Zuzalu là gì?
Zuzalu là một từ mới, nếu bạn nhập Zuzalu vào Google Maps thì sẽ không tìm được gì cả, nhưng trong ký ức của một số người, nó lại thực sự chỉ đến khách sạn Chedi nằm trên bán đảo Luštica ở Montenegro.
Sự ra đời của Zuzalu gắn liền chặt chẽ với Vitalik, nhà sáng lập Ethereum, thậm chí còn được gọi là "sự nghiệp lần hai" của Vitalik. Trên trang web chính thức, Vitalik mô tả đây là một thị trấn IRL (trên thực tế) kết hợp ba lĩnh vực mật mã, khoa học sự sống và triết học.
Ethereum là một mạng lưới phi tập trung ảo, còn Zuzalu là một thành phố mật mã thực sự.
Ngay từ năm 2021, Vitalik đã thể hiện sự thấu hiểu sâu sắc về các thành phố mật mã vật lý. Ông đặc biệt quan tâm đến việc nâng cấp thành phố theo công nghệ blockchain tại Reno, bang Nevada (Mỹ), mô hình kinh tế quản trị đô thị sáng tạo do CityCoins.co triển khai trên hệ sinh thái Stacks của Bitcoin, cũng như phương án xây dựng thành phố mới do CityDAO đề xuất dựa trên công nghệ blockchain. Tuy nhiên, Vitalik nhận thấy rằng những thử nghiệm về thành phố mật mã trước đây tuy thú vị nhưng khó mở rộng quy mô.
Trong các bài viết sau đó của mình, ông đã đưa ra hai giả thuyết đầy tham vọng về việc áp dụng công nghệ blockchain vào quản trị và vận hành thành phố, và Zuzalu chính là nỗ lực ban đầu của Vitalik nhằm kiểm chứng và thực hành ý tưởng về một thành phố mật mã vật lý.
-
Sử dụng công nghệ blockchain để làm cho các quy trình hiện tại trở nên minh bạch, đáng tin cậy và có thể xác minh hơn — ví dụ như dùng stablecoin để theo dõi hệ thống quản lý tài chính nội bộ của chính phủ, ghi nhận bằng cấp do chính phủ cấp lên chuỗi, đăng ký tài sản trên chuỗi, hoặc sử dụng bộ tạo số ngẫu nhiên công bằng trên chuỗi trong cơ chế rút thăm dân chủ;
-
Tận dụng blockchain để thực hiện các hình thức sở hữu đất đai và các tài sản khan hiếm khác một cách mới mẻ và mang tính thử nghiệm, cùng với các phương thức quản trị dân chủ mới lạ và táo bạo như token thành phố, bỏ phiếu bình phương (quadratic voting), gây quỹ cộng đồng, v.v.
Tại Zuzalu, cư dân có thể đăng ký nhận “một cuốn” hộ chiếu được tạo bằng bằng chứng không kiến thức (zero-knowledge proof) thông qua ZuPass, giúp nâng cao tính minh bạch, độ tin cậy và khả năng xác minh danh tính; việc thiết lập hội đồng thành phố là minh chứng cho giả thuyết thứ hai, thúc đẩy việc thực hiện quản trị dân chủ.
Trong khoảng thời gian hai tháng thử nghiệm thành phố mật mã này (từ ngày 25 tháng 3 đến ngày 23 tháng 5), các nhà nghiên cứu, học giả và người sáng lập đã tụ họp để thảo luận sâu về các chủ đề như trường sinh bất lão, hàng hóa công cộng, bằng chứng không kiến thức, trí tuệ nhân tạo, cũng như các suy tư triết học về phối hợp và nhà nước mạng. Thử nghiệm này tràn đầy bầu không khí đổi mới và khám phá, soi sáng nhiều khả năng ứng dụng thực tiễn của blockchain.
Suy tư triết học về phối hợp và nhà nước mạng
Phối hợp (coordination) và nhà nước mạng (network state) là những khái niệm triết học bậc cao về khái niệm quốc gia kỹ thuật số, đồng thời cũng là nền tảng ý thức hệ xuyên suốt Zuzalu.
Nhà nước mạng là gì?
Khi nhắc đến thuật ngữ này, đa số mọi người nghĩ ngay đến cuốn sách "The Network State" của cựu CTO Balaji, trong đó ông mô tả như sau: Nhà nước mạng là một cộng đồng mạng có tính nhất quán cao với khả năng hành động tập thể, huy động vốn khắp nơi để mở rộng lãnh thổ, và cuối cùng đạt được sự công nhận như một thực thể chính trị.
Phối hợp thì trừu tượng hơn một chút. Theo Vitalik, phối hợp là khả năng hợp tác giữa các nhóm lớn vì lợi ích chung — yếu tố then chốt khiến các công ty, quốc gia và mọi tổ chức xã hội vượt quá vài cá nhân có thể tồn tại.
Trong hiệu ứng phối hợp ở quy mô xã hội, quốc gia hay toàn cầu, sự câu kết (collusion) có thể tạo ra hậu quả tiêu cực nghiêm trọng. Vì vậy, Vitalik cũng đưa ra một vài ví dụ cụ thể:
-
Về mặt kinh tế: tất cả các nhà sản xuất trên thị trường thông đồng tăng giá đồng loạt.
-
Về mặt quốc gia: những công dân anh dũng hy sinh vì lợi ích quốc gia, ví dụ như Đức hay Nhật Bản trong Thế chiến II.
-
Về mặt chính trị: một lobbyist hối lộ chính trị gia để đổi lấy việc chính trị gia ủng hộ chính sách mà họ mong muốn.
Blockchain có thể tái cân bằng sự phối hợp thông qua mạng lưới phi tập trung, cơ chế fork, và các cơ chế thị trường — giúp lan truyền thông tin nhanh hơn, có các chuẩn mực tốt hơn để phát hiện hành vi gian lận, hình phạt hiệu quả hơn, từ đó xây dựng các tổ chức và công cụ mạnh mẽ hơn.
Tại Zuzalu, tôi đã gặp một chàng trai Ukraine tên Vitaly. Kể từ khi chiến tranh Nga - Ukraine nổ ra, anh buộc phải trở thành một du mục kỹ thuật số, chuyển đến Thái Lan sống cùng vợ người Nga.
Anh rất nhớ thời gian sống ở Ukraine, và cũng như bao người Nga bình thường đang sống lưu vong ở nước ngoài bị trừng phạt do chiến tranh, họ phải tha hương cầu thực, vô tội nhưng bị gán nhãn chiến tranh và bị khinh miệt. Điều này khiến tôi bắt đầu nhận ra tác động tiêu cực của sự phối hợp, và dần cảm nhận được ý nghĩa của nhà nước mạng.
Tại Zuzalu cũng có một buổi thảo luận về nhà nước mạng và sự phối hợp, nhưng phần lớn chỉ dừng lại ở việc đặt câu hỏi để phân biệt khái niệm và tưởng tượng hình thái thực tế của chúng.
Đêm hôm đó, trong phòng có khoảng 20 người tụ họp, tình cờ Vitalik cũng tới, ngồi cạnh chúng tôi, tay cầm một tách trà nóng, cùng hiện diện có học giả blockchain người Pháp Primavera De Filippi.
Khi thảo luận về hình thái lý tưởng của nhà nước mạng, các tham gia viên đã đưa ra nhiều viễn cảnh utopia: phân bổ tài nguyên công bằng hơn, sử dụng tài nguyên xã hội hiệu quả hơn, hệ thống chuỗi cung ứng minh bạch hơn, đồng thời quan tâm đến các vấn đề như an ninh cá nhân và phòng chống biến đổi khí hậu. Những ý tưởng và giải pháp được nảy sinh trong cuộc thảo luận thể hiện thái độ lạc quan của người tham gia đối với sự phát triển xã hội tương lai.
Liệu Zuzalu có kiểm chứng những ý tưởng này để trở thành mô hình điển hình cho một quốc gia kỹ thuật số? Điều đó thật sự đáng mong đợi.
Ghi chú buổi brainstorming
Nghiên cứu khoa học sự sống hướng tới trường sinh bất lão
Gần đây, chủ đề trường sinh bất lão đang trở thành tâm điểm. Jeff Bezos của Amazon tích cực đầu tư vào nghiên cứu lão hóa con người, trong khi Sam Altman – người sáng lập OpenAI – đã đầu tư 180 triệu USD vào công ty khởi nghiệp công nghệ sinh học chống lão hóa Retro Biosciences tại Thung lũng Silicon.
Người ta nói rằng Hal Finney – người đầu tiên nhận Bitcoin – lúc sinh thời cũng là một người cuồng nhiệt ủng hộ trường sinh bất lão.
Tại Zuzalu, trường sinh bất lão cũng là một chủ đề trọng tâm.
Thậm chí Aubrey de Grey – bậc tiền bối trong lĩnh vực trường sinh bất lão, đồng thời là Giám đốc Khoa học của Quỹ Nghiên cứu SENS – cũng là cư dân thường trú tại Zuzalu. Ngoài ra, Zuzalu còn mời được CEO của công ty sinh học tổng hợp hàng đầu thế giới Ginkgo Bioworks, Jason Kelly.
Theo Vitalik, trường sinh bất lão là một vấn đề nhân quyền cần được giải quyết.
"Nếu chúng ta cởi mở hơn với những ý tưởng mới lạ, tôi xin phép đề xuất nghiên cứu chống lão hóa. Lão hóa là một thảm họa nhân đạo, cướp đi sinh mạng mỗi hai năm bằng cả Thế chiến II, và trước khi chết, nó khiến con người suy nhược, đè nặng lên hệ thống xã hội và gia đình. Hãy cùng chấm dứt sự lão hóa."
Tại sao một thí nghiệm xã hội dựa trên blockchain lại lấy trường sinh bất lão/khoa học sự sống làm chủ đề trọng tâm?
Hầu như ai cũng nói rằng đây là thế kỷ của công nghệ sinh học, nhưng thực tế nghiên cứu cơ bản trong khoa học sự sống vẫn tồn tại nhiều vấn đề. Công nghệ blockchain có tiềm năng cải thiện hiệu quả nghiên cứu thông qua chuẩn hóa dữ liệu và khả năng vận hành.
Các giải pháp blockchain dành cho chuỗi ngành khoa học sự sống giúp giải quyết những thách thức như quản lý dữ liệu, bảo vệ sở hữu trí tuệ, minh bạch thử nghiệm, hợp tác liên cơ sở, bảo mật thông tin bệnh nhân và huy động vốn, từ đó nâng cao hiệu quả, độ tin cậy và năng lực đổi mới trong nghiên cứu.
Lĩnh vực ứng dụng blockchain trong nghiên cứu khoa học được gọi là khoa học phi tập trung (decentralized science). Các nhóm khởi nghiệp như Molecule hướng tới giải quyết gốc rễ của các vấn đề trên – tức là sự hỗn loạn do thiếu chuẩn hóa – bằng cách đưa sở hữu trí tuệ lên chuỗi (IP-NFT). Nhờ tính minh bạch và chuẩn hóa của blockchain, các nhà khoa học có thể xây dựng hệ thống đồ thị tri thức hiệu quả hơn để phục vụ nghiên cứu. Tương tự, VitaDAO – một tổ chức đầu tư phi tập trung vào nghiên cứu lão hóa – cũng nhằm giải quyết bài toán huy động vốn trong lĩnh vực này.
Nếu coi khoa học phi tập trung là một ứng dụng cực kỳ ăn khớp của blockchain, thì trường sinh bất lão chính là chiến lược Go-To-Market hoàn hảo cho khoa học trong lĩnh vực mật mã.
Blockchain có thể giải quyết những rủi ro cực đoan do trí tuệ nhân tạo siêu cấp gây ra như thế nào?
Kể từ khi ChatGPT bùng nổ vào đầu năm nay, sự chú ý của thị trường đối với Web3 dường như giảm sút. Gần đây, quỹ đầu tư nổi tiếng Paradigm cũng đã tăng cường định hướng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo.
Blockchain và trí tuệ nhân tạo vốn thuộc hai lĩnh vực đổi mới riêng biệt, nhưng gần đây nhiều chuyên gia đang khám phá vùng giao thoa giữa chúng, ví dụ như học liên kết (federated learning), máy học không kiến thức (zero-knowledge ML), xác thực danh tính, v.v.
Giống như blockchain đối mặt với nhiều thách thức trong quản trị phi tập trung, trí tuệ nhân tạo cũng đối mặt với các vấn đề an toàn cực đoan đe dọa sự tồn tại của con người.
Trong blockchain, hệ thống phức tạp và thông minh chính là sự phi tập trung, do đó quản trị và tuân thủ quy định là một chủ đề lớn trong cộng đồng nghiên cứu kinh tế mật mã.
Trong lĩnh vực AI, trí tuệ của robot hoặc trí tuệ nhân tạo siêu cấp vượt xa trí tưởng tượng của con người. Khi siêu AI xuất hiện, loài người sẽ mất đi tính đặc biệt, và robot sẽ trở thành hệ thống tự tiến hóa cực kỳ phức tạp và thông minh.
Vậy, hệ thống đơn giản và kém thông minh dùng để kiểm soát hai hệ thống này là gì?
Blockchain đạt được điều này bằng cách loại bỏ trung gian, ủy quyền ra quyết định cho một đại lý thuật toán đơn giản – tức là hợp đồng thông minh. Siêu AI bản thân cũng là một đại lý thuật toán, nhưng phức tạp và thông minh hơn, thậm chí có thể thoát khỏi sự kiểm soát của con người. Liệu hợp đồng thông minh bất biến trên chuỗi có thể trở thành hệ thống đơn giản và "ngu ngốc" giúp con người giải quyết rủi ro cực đoan từ siêu AI?
Trong tuần lễ AI tại Zuzalu, cư dân và khách tham quan đã thảo luận về chủ đề này. Có diễn giả so sánh việc phối hợp AI với MEV (Miner Extractable Value) trong blockchain, cũng có người tiếp cận bằng góc nhìn triết học như thí nghiệm tấm màn vô tri (veil of ignorance) để suy ngẫm về việc phối hợp AI, nhưng cuối cùng vẫn để lại vô số câu hỏi:
AI có sử dụng tiền mã hóa để phối hợp lẫn nhau nhằm tối ưu hóa lợi nhuận không? Cân bằng mà chúng đạt được có phù hợp với giá trị xã hội của con người (alignment) không? Liệu tiền mã hóa như một công cụ cam kết có thể giúp AI duy trì sự phù hợp với con người? Dù có người cho rằng AI vẫn chưa có năng lực hành động và trong thời gian dài sẽ vẫn chỉ là “công cụ của con người”. Nếu đúng vậy, liệu sự phối hợp và phù hợp của AI cuối cùng chỉ là bóng ma của sự phối hợp và phù hợp giữa con người? Bóng ma đó có thuộc tính độc đáo nào? Nếu cuối cùng đạt được sự phù hợp giữa con người, liệu tiền mã hóa có thể thi triển “phép màu” phối hợp lên con người, cùng nhau xây dựng AI (ví dụ như dùng dạng thức đấu giá luồng lệnh để giải quyết vấn đề riêng tư dữ liệu huấn luyện)? Trước khi trí tuệ nhân tạo phổ quát (AGI) xuất hiện, liệu có thể dùng tiền mã hóa để phối hợp con người hoặc làm thế giới trực tuyến an toàn hơn để ứng phó AGI? ———— Đội Flashbots
Thực tế, trước khi ChatGPT trở nên phổ biến, cộng đồng AI trực tuyến LessWrong đã sôi nổi thảo luận về khả năng quản trị blockchain và chống lại siêu AI. Năm 2016, Vitalik từng đề xuất dùng đại lý đơn giản của blockchain để chống lại siêu AI. Thời gian trôi nhanh, tốc độ phát triển của AI đã vượt xa định luật Moore về tốc độ phát triển chip.
Những câu hỏi về AI để lại tại Zuzalu sẽ tiếp tục được thảo luận.
Phân tích Zuzalu
Quay lại với câu hỏi ban đầu: Zuzalu là gì?
Zuzalu là một cộng đồng hiện diện trong thế giới thực; là một trại hè về mật mã, trường sinh bất lão và triết học; là một thí nghiệm xã hội được thiết kế công phu…
Zuzalu giúp chúng ta nhìn thấy nhiều khả năng hơn về những điều blockchain có thể làm trong tương lai thông qua suy tư triết học, đồng thời cũng khiến chúng ta nhận thức sâu sắc rằng ngành này vẫn đang ở giai đoạn rất sơ khai.
Zuzalu lần tới sẽ ở đâu?
Người ta nói là Chiang Mai, Thái Lan, không biết thật hay giả, nhưng tôi mong chờ lần gặp gỡ tiếp theo, tạm biệt mà không nói lời tạm biệt.
Xin chân thành cảm ơn triết gia Attila từ Vienna, nhà nghiên cứu y tế công cộng Esha từ Austin, du mục kỹ thuật số Vitaly từ Ukraine, nhà sáng lập mật mã Miracle từ Thượng Hải, và nhà khoa học thông tin sinh học Anton từ Nga, đã mang đến cho tôi những góc nhìn mới mẻ, sâu sắc và cách khám phá Zuzalu đầy sáng tạo.
Cuối cùng, xin đặc biệt cảm ơn nhà sáng lập Ethereum Foundation, Vitalik, đã biến Zuzalu từ tưởng tượng thành hiện thực, mở cánh cửa đầu tiên cho “quốc gia kỹ thuật số” tại vịnh Luštica, Montenegro.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
深潮TechFlow
