Bài đăng thần kỳ trên mạng nước ngoài: Làm thế nào để tái tạo lại cuộc sống đã bị bạn làm hỏng chỉ trong một ngày?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Bài đăng thần kỳ trên mạng nước ngoài: Làm thế nào để tái tạo lại cuộc sống đã bị bạn làm hỏng chỉ trong một ngày?
Tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá trí tuệ là liệu bạn có thể đạt được những điều mình mong muốn trong cuộc sống hay không.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: DAN KOE
Biên dịch: TechFlow
Nếu bạn giống tôi, có lẽ bạn cũng cảm thấy những quyết tâm năm mới hơi "ngớ ngẩn".
Bởi vì phần lớn mọi người thay đổi cuộc sống theo cách hoàn toàn sai lầm. Họ đặt ra các mục tiêu năm mới chỉ vì tất cả mọi người đều đang làm — chúng ta gán cho những mục tiêu này một ý nghĩa bề nổi để phù hợp với "trò chơi địa vị xã hội". Tuy nhiên, những mục tiêu này thường không đáp ứng được những điều kiện sâu sắc cần thiết để thực sự thay đổi cuộc sống — thứ còn phức tạp hơn nhiều so với việc đơn thuần tự nhủ rằng "năm nay mình sẽ kỷ luật và hiệu quả hơn".
Nếu bạn là người như vậy, tôi không định chỉ trích bạn (dù phong cách viết của tôi có vẻ khá trực tiếp). Thực tế, tôi đã từ bỏ nhiều mục tiêu hơn là đạt được, và tôi nghĩ đa số mọi người cũng vậy. Nhưng một sự thật là: con người cố gắng thay đổi cuộc sống, nhưng gần như luôn thất bại.
Tuy nhiên, dù tôi cho rằng quyết tâm năm mới có phần ngớ ngẩn, thì việc suy ngẫm về trạng thái sống hiện tại mà bạn không hài lòng, từ đó thúc đẩy bản thân hướng tới một tương lai tốt đẹp hơn, vẫn luôn là lựa chọn khôn ngoan — và giờ đây chúng ta hãy cùng thảo luận về chủ đề này.
Dù bạn muốn khởi nghiệp, thay đổi vóc dáng, hay mạo hiểm theo đuổi một cuộc sống ý nghĩa hơn, mà không muốn từ bỏ sau hai tuần, tôi hy vọng sẽ chia sẻ với bạn 7 góc nhìn hoàn toàn mới về thay đổi hành vi, tâm lý học và năng suất. Những quan điểm này có thể bạn chưa từng nghe đến, giúp bạn thực sự đột phá trong năm 2026.
Đây sẽ là một cuộc thảo luận toàn diện.
Không phải kiểu bài viết bạn lướt qua rồi quên ngay.
Mà là nội dung bạn sẽ muốn lưu lại, ghi chú, thậm chí dành thời gian riêng để nghiêm túc suy ngẫm.
Cuối cùng, tôi sẽ cung cấp một kế hoạch hành động đầy đủ, giúp bạn đi sâu vào nội tâm, khám phá ra cuộc sống thực sự bạn mong muốn. Quá trình này mất khoảng một ngày, nhưng ảnh hưởng của nó sẽ vượt xa hơn thế.
Hãy bắt đầu thôi!
Tại sao bạn vẫn chưa đạt được trạng thái lý tưởng? Vì bạn chưa phải là con người có thể chạm tới nơi đó
Khi đặt ra mục tiêu lớn, người ta thường chỉ tập trung vào một trong hai yếu tố cần thiết để thành công:
- Thay đổi hành động để tiến gần hơn tới mục tiêu (thứ yếu, thuộc tầng thứ hai)
- Thay đổi chính bản thân bạn, để hành vi tự nhiên phù hợp với mục tiêu (quan trọng nhất, thuộc tầng thứ nhất)
Phần lớn mọi người đặt ra một mục tiêu bề ngoài, hừng hực nhiệt huyết, ép buộc bản thân kỷ luật trong vài tuần đầu, rồi dễ dàng quay trở lại như cũ. Nguyên nhân là họ đang cố xây dựng một cuộc sống tốt đẹp trên nền móng đã bị mục rữa.
Nếu bạn vẫn chưa hiểu rõ điểm này, hãy cùng xem một ví dụ.
Hãy hình dung một người thành công. Đó có thể là một vận động viên thể hình với thân hình hoàn hảo, một nhà sáng lập/CEO trị giá hàng trăm triệu đô la, hoặc một người cuốn hút, nói chuyện thoải mái giữa đám đông mà không hề lo lắng.
Theo bạn, liệu vận động viên thể hình có cần "cố gắng" để ăn uống lành mạnh không? Liệu CEO có phải ép mình dậy đúng giờ mỗi ngày để lãnh đạo đội ngũ không? Nhìn từ bên ngoài, có vẻ như vậy, nhưng sự thật là họ không thể hình dung được cuộc sống theo cách khác. Với họ, ăn uống không lành mạnh mới là điều cần "cố gắng", nằm ì trên giường mới là điều cần "ép buộc", và họ ghét cảm giác ấy từng giây. (Tất nhiên, có những sắc thái tinh tế nhất định, nhưng hãy tạm theo dòng suy nghĩ của tôi trước.)
Với một số người, lối sống của tôi dường như quá cực đoan và kỷ luật. Nhưng với tôi, đó là điều hoàn toàn tự nhiên. Tôi không so sánh lối sống của mình với bất kỳ ai khác, mà đơn giản là tận hưởng nó. Khi mẹ tôi bảo tôi nên nghỉ ngơi, đi chơi, thư giãn, tôi luôn phải kìm nén để không nói: “Nếu tôi thấy chẳng vui vẻ gì, thì tại sao tôi phải làm những việc đó?”
Câu nói tiếp theo có thể nghe rất đơn giản, nhưng điều khiến nhiều người bối rối là họ không thật sự hiểu được nó:
Nếu bạn muốn đạt được một kết quả cụ thể, bạn phải sống theo cách tạo ra kết quả đó — trước khi bạn thực sự đạt được nó.
Khi ai đó nói họ muốn giảm 13,5 kg, tôi thường không tin họ. Không phải vì tôi nghĩ họ không làm được, mà vì tôi đã nghe quá nhiều lần câu: “Tôi nóng lòng chờ giảm xong cân để có thể tận hưởng lại cuộc sống.”
Tôi xin lỗi nếu làm vỡ mộng bạn, nhưng nếu bạn không thực hiện một sự thay đổi triệt để đối với lối sống của mình, biến nó thành thói quen lâu dài, và tìm ra một lý do hấp dẫn hơn so với lối sống trước đây, thì cuối cùng bạn sẽ quay về điểm xuất phát. Đến lúc đó, bạn chỉ còn biết nuối tiếc vì đã lãng phí nguồn lực mà bạn không bao giờ lấy lại được: thời gian.
Khi bạn thực sự thay đổi bản thân, tất cả những thói quen trước đây không hỗ trợ mục tiêu của bạn sẽ trở nên đáng ghét, bởi bạn nhận thức sâu sắc rằng những hành vi này tích tụ thành một kiểu sống nào đó. Và lý do bạn hiện tại chấp nhận tiêu chuẩn hiện tại là vì bạn chưa hoàn toàn nhận ra chúng là gì và dẫn tới đâu. Chúng ta sẽ bàn thêm về cách vạch trần điều này, nhưng trước tiên, cần từng bước xây dựng nhận thức.
Bạn nói bạn muốn thay đổi, bạn muốn "đạt được tự do tài chính" hay "trở nên khỏe mạnh", nhưng hành động của bạn lại cho thấy điều ngược lại. Đằng sau đó là những nguyên nhân sâu xa hơn, phức tạp hơn bạn tưởng tượng.
Tại sao bạn chưa đạt được trạng thái lý tưởng? Vì bạn không thật sự muốn đến đó
"Hãy tin vào hành động. Cuộc sống diễn ra ở cấp độ sự kiện, chứ không phải cấp độ ngôn từ. Hãy tin vào hành động."
— Alfred Adler
Nếu bạn muốn thay đổi bản thân, trước tiên bạn phải hiểu cách bộ não con người vận hành, từ đó bắt đầu tái cấu trúc nó.
Bước đầu tiên để hiểu bộ não là nhận ra tất cả hành vi đều hướng tới mục tiêu. Hành vi con người mang tính mục đích (teleological). Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng khi đào sâu, phần lớn mọi người lại không muốn đối mặt với sự thật này.
Bạn bước một bước về phía trước vì bạn muốn đi đâu đó.
Bạn gãi mũi vì bạn muốn hết ngứa.
Những ví dụ này rất trực quan, nhưng thực tế, hầu hết thời gian, mục tiêu của bạn nằm ở vô thức. Ví dụ, khi bạn cuộn mình trên ghế sofa ban ngày, bạn có thể không nhận ra rằng mục tiêu thực sự là giết thời gian, chờ đợi việc tiếp theo cần làm.
Ở mức sâu hơn, bạn thậm chí có thể theo đuổi những mục tiêu gây hại cho bản thân, nhưng biện minh cho hành vi bằng cách xã hội chấp nhận được, để tránh trông như một kẻ thất bại.
Ví dụ, nếu bạn luôn trì hoãn công việc, bạn có thể giải thích là "tôi thiếu kỷ luật", nhưng thực tế, bạn vẫn đang theo đuổi một mục tiêu nào đó — ví dụ như bảo vệ bản thân khỏi những đánh giá và chỉ trích có thể xảy ra sau khi hoàn thành công việc.
Hay nếu bạn nói muốn nghỉ việc ở một công việc vô triển vọng, nhưng lại không hành động gì và tiếp tục ở lại, bạn có thể nghĩ mình thiếu can đảm, hoặc cho rằng mình sinh ra không phải là một "kẻ mạo hiểm". Nhưng nguyên nhân thực sự có thể là bạn đang theo đuổi sự an toàn, tính dự đoán được, hoặc tự tạo cho mình một cái cớ để không bị coi là thất bại trước mặt những người coi "công việc ổn định" là biểu tượng của thành công.
Bài học ở đây là: Thay đổi thực sự đòi hỏi thay đổi mục tiêu của bạn.
Tôi không nói đến việc đặt một mục tiêu bề ngoài, bởi hành vi đó có thể chỉ nhằm thỏa mãn một mục tiêu tiềm thức nào đó, vốn thực chất lại có hại cho bạn. Lĩnh vực năng suất đã bàn về chủ đề này quá nhiều rồi. Tôi muốn nói bạn cần thay đổi góc nhìn của mình. Bởi vì bản chất của mục tiêu, chính là một góc nhìn. Mục tiêu là sự phóng chiếu về tương lai, như một thấu kính nhận thức, giúp bạn phát hiện những thông tin, ý tưởng và nguồn lực hỗ trợ bạn đạt được mục tiêu.
Chúng ta sẽ đi sâu hơn, vì nếu bạn không hiểu được điều này, việc thoát khỏi hiện trạng sẽ càng khó khăn hơn.
Tại sao bạn chưa đạt được trạng thái lý tưởng? Vì bạn sợ đến nơi đó
"Điều quan trọng là, dù bạn có được một ý tưởng như thế nào, hay nó đến từ đâu, miễn là bạn tiếp nhận và tin chắc đó là sự thật, thì ảnh hưởng của nó lên bạn sẽ mạnh mẽ như tác động của một nhà thôi miên lên người bị thôi miên."
— Maxwell Maltz
Dưới đây là cách bạn trở thành con người hiện tại, và cũng là con đường bạn sẽ trở thành một phiên bản nào đó trong tương lai. Đây là cơ chế hình thành bản sắc:
- Bạn muốn đạt được một mục tiêu.
- Bạn cảm nhận hiện thực qua lăng kính của mục tiêu đó.
- Bạn chỉ chú ý đến những thông tin và ý tưởng "quan trọng" đối với việc đạt được mục tiêu (học hỏi).
- Bạn hành động hướng tới mục tiêu và cảm nhận tiến triển qua phản hồi.
- Bạn lặp lại các hành vi này cho đến khi chúng trở nên tự động và vô thức (phản xạ có điều kiện).
- Những hành vi này dần trở thành nhận thức của bạn về bản thân ("Tôi là một người...").
- Để duy trì sự nhất quán về mặt tâm lý, bạn sẽ bảo vệ bản sắc của mình.
- Bản sắc của bạn định hình các mục tiêu mới, vòng lặp bắt đầu lại. Nếu bản sắc này không thuận lợi cho một cuộc sống tốt đẹp, tình hình sẽ nhanh chóng xấu đi.
Thật không may, bạn phải phá vỡ vòng lặp này giữa bước 6 và 7, và quá trình này đã bắt đầu từ khi bạn còn nhỏ.
Lúc nhỏ, mục tiêu hàng đầu của bạn là sinh tồn.
Bạn phụ thuộc vào cha mẹ dạy bạn cách sinh tồn, do đó bạn phải thuận theo. Và vì phần lớn phương pháp dạy dỗ là qua phần thưởng và trừng phạt, nếu bạn không chấp nhận niềm tin và giá trị của họ, bạn có thể bị trừng phạt. Cho đến khi bạn nhận ra điều này, bạn sẽ không thực sự tự suy nghĩ cho bản thân.
Nhưng vấn đề là, cha mẹ bạn cũng trải qua quá trình tương tự. Nếu họ không phá vỡ mô hình này, tư duy của họ có thể chịu ảnh hưởng bởi quan niệm thành công thời đại công nghiệp. Đồng thời, họ cũng thừa hưởng ưu điểm và khuyết điểm từ cha mẹ và tổ tiên mình.
Sâu hơn nữa, khi nhu cầu sinh tồn về thể xác được đáp ứng (trong xã hội hiện đại, điều này thường không khó, bạn gần như sinh ra đã an toàn), bạn bắt đầu tìm kiếm "sự sinh tồn" ở cấp độ khái niệm hoặc ý thức hệ. Bạn có thể không còn cố gắng bảo vệ và duy trì cơ thể, nhưng bạn sẽ hết sức bảo vệ và duy trì tư tưởng của mình. "Chiến tranh quan điểm" trên Internet là ví dụ điển hình, và những người tham gia thường là cá nhân và nhóm với bản sắc được định hình rõ ràng.
Khi cơ thể bạn cảm thấy bị đe dọa, bạn rơi vào trạng thái "chiến đấu hoặc chạy trốn".
Khi bản sắc của bạn cảm thấy bị đe dọa, điều tương tự cũng xảy ra.
Nếu bạn gắn bó mạnh mẽ với một ý thức hệ chính trị nào đó (qua quá trình hình thành bản sắc vừa nêu), khi ai đó thách thức niềm tin của bạn, bạn sẽ cảm thấy bị đe dọa. Bạn cảm thấy căng thẳng, về mặt cảm xúc thậm chí như bị "tát một cái". Vì phần lớn mọi người không phân tích cảm xúc của mình có hợp lý hay không, bạn có thể mắc kẹt trong bong bóng thông tin, thậm chí tiếp tục bảo vệ lập trường dù bản thân và người khác đều bị tổn hại.
Nếu bạn lớn lên trong một gia đình tôn giáo nhưng chưa bao giờ tự suy nghĩ độc lập, một khi ai đó đe dọa đến cảm giác an toàn tâm lý trong nhóm nhỏ đó, bạn có thể phản xạ tấn công và chống trả.
Tương tự, khi bạn vô thức định nghĩa bản thân là một luật sư, một game thủ, hay bất kỳ ai không sẵn sàng hành động để theo đuổi một cuộc sống tốt đẹp hơn, điều tương tự cũng xảy ra.
Cuộc sống bạn muốn phụ thuộc vào cấp độ tư duy của bạn
Tư duy con người theo thời gian trải qua một số giai đoạn có thể dự đoán được.
Khi bạn sinh ra, bạn giống như một "miếng bọt biển sinh tồn", hấp thụ mọi niềm tin có thể (những niềm tin này thường chịu ảnh hưởng sâu sắc từ môi trường văn hóa) để cảm thấy an toàn và ổn định. Tuy nhiên, nếu bạn không để ý, tư duy của bạn có thể "bị đóng cứng", khiến bạn khó sống một cuộc đời ý nghĩa.
Về điều này, đã có nhiều mô hình lý thuyết nghiên cứu chi tiết, như Tháp nhu cầu Maslow, Lý thuyết giai đoạn phát triển bản ngã của Greuter, Động lực học Xoắn ốc (Spiral Dynamics) và Lý thuyết Toàn thể (Integral Theory), chúng bổ sung lẫn nhau. Tất nhiên, những hiện tượng này cũng dễ quan sát trong xã hội.
Tôi đã nhiều lần thảo luận về các lý thuyết này và tổng hợp chúng thành mô hình "Human 3.0" của riêng mình. Mô hình này kết hợp các gợi ý AI để giúp bạn vạch ra cấp độ phát triển và lộ trình trưởng thành tiếp theo (nếu quan tâm, bạn có thể mở tab mới để đọc sau). Nhưng ở đây, chúng ta sẽ đơn giản xem lại "quy tắc 80/20" của chín giai đoạn phát triển bản ngã (tức nắm bắt 20% nội dung cốt lõi), vì lặp lại giúp bạn phát hiện chi tiết từng bỏ sót, đồng thời cung cấp bối cảnh cho người đọc mới:
Dưới đây là mô tả ngắn gọn chín giai đoạn phát triển bản ngã, giúp bạn hiểu trạng thái hiện tại và lộ trình trưởng thành tiềm năng:
- Giai đoạn Xung động (Impulsive)
Không có sự tách biệt giữa xung động và hành động, tư duy đen trắng.
Ví dụ: Một đứa trẻ tức giận sẽ đánh người khác, vì với chúng, cảm xúc và hành vi là một.
- Giai đoạn Tự Bảo vệ (Self-Protective)
Cảm thấy thế giới đầy nguy hiểm, do đó học cách tự vệ.
Ví dụ: Một đứa trẻ học cách giấu bảng điểm, nói dối để tránh việc nhà, hoặc nói những điều người lớn muốn nghe.
- Giai đoạn Thuận theo (Conformist)
Bạn hòa mình vào nhóm, quy tắc nhóm được coi là hiện thực tuyệt đối.
Ví dụ: Một người hoàn toàn không thể hiểu tại sao ai đó lại bầu cho ứng cử viên khác nhóm hoặc gia đình mình.
- Giai đoạn Nhận thức Bản thân (Self-Aware)
Bạn bắt đầu nhận ra thế giới nội tâm và biểu hiện bên ngoài không nhất quán.
Ví dụ: Ngồi trong nhà thờ, bỗng nhận ra mình không chắc liệu mình có tin điều mọi người xung quanh tin hay không, nhưng lại không biết xử lý cảm giác này thế nào.
- Giai đoạn Có Trách nhiệm (Conscientious)
Bạn bắt đầu xây dựng hệ thống nguyên tắc riêng và chịu trách nhiệm với bản thân.
Ví dụ: Sau suy nghĩ kỹ lưỡng, quyết định rời khỏi tôn giáo gia đình, chuyển sang một triết lý cá nhân có thể biện hộ được; hoặc lập kế hoạch nghề nghiệp rõ ràng vì bạn tin nỗ lực đúng đắn sẽ mang lại kết quả đúng.
- Giai đoạn Cá nhân hóa (Individualist)
Bạn nhận ra nguyên tắc của mình bị định hình bởi môi trường, do đó có thái độ cởi mở hơn với chúng.
Ví dụ: Nhận ra quan điểm chính trị của mình phần lớn do môi trường lớn lên, chứ không phải chân lý khách quan; hoặc phát hiện mục tiêu nghề nghiệp tham vọng thực ra chỉ để giành được sự công nhận từ cha.
- Giai đoạn Nhà chiến lược (Strategist)
Bạn có thể vận hành trong hệ thống, đồng thời nhận ra bản thân cũng là một phần của hệ thống.
Ví dụ: Dẫn dắt tổ chức, chủ động kiểm tra điểm mù của bản thân; hoặc tham gia chính trị, biết quan điểm của mình là phiến diện và chịu ảnh hưởng bởi thiên kiến không thể nhận diện hoàn toàn.
- Giai đoạn Nhận thức Cấu trúc (Construct-Aware)
Bạn coi mọi khuôn khổ (kể cả bản sắc) là công cụ hư cấu hữu ích.
Ví dụ: Giữ niềm tin tinh thần dưới dạng ẩn dụ chứ không phải nghĩa đen, hiểu rằng "bản đồ không phải là lãnh thổ"; hoặc nhẹ nhàng, hài hước khi nhìn nhận vai trò "người sáng lập" hay "lãnh đạo tư tưởng" mà mình đang đóng.
- Giai đoạn Thống nhất (Unitive)
Sự tách biệt giữa bản ngã và cuộc sống biến mất.
Ví dụ: Làm việc, nghỉ ngơi và giải trí cảm giác như một việc; không còn "phải trở thành một kiểu người nào đó", chỉ còn phản ứng tự nhiên với hiện tại.
Phần lớn người đọc bài này có thể đang ở giai đoạn 4 đến 8, và khoảng cách giữa các giai đoạn này rất lớn.
- Người gần giai đoạn 8 có thể đọc nội dung này để học kiến thức mới, hoặc tiêu khiển theo cách không phá hủy.
- Người gần giai đoạn 4 có thể thực sự đang tìm kiếm sự thay đổi. Họ cảm thấy mình đáng ra có thể làm được nhiều hơn, nhưng hiện tại chưa thể hiểu hết mọi thứ, vì rõ ràng còn nhiều yếu tố phức tạp đang ảnh hưởng đến họ.
Điều tốt lành là, dù bạn ở giai đoạn nào, mô hình tiến lên phía trước đều có quy luật nhất định.
Chân lý của trí tuệ: Khả năng đạt được mục tiêu cuộc đời
"Tiêu chuẩn duy nhất để đo lường trí tuệ là bạn có thể lấy được từ cuộc sống những gì bạn muốn hay không."
— Naval Ravikant
Thành công không phải ngẫu nhiên, mà có công thức. Công thức này gồm ba yếu tố then chốt:
- Tính chủ động (Agency)
- Cơ hội (Opportunity) (nhiều người nhầm lẫn với "đặc quyền", vì họ bỏ qua các yếu tố khác)
- Trí tuệ (Intelligence)
Ba yếu tố này không thể thiếu một:
- Nếu bạn có tính chủ động cao nhưng thiếu cơ hội, dù bạn có nỗ lực đến đâu, kết quả cũng có thể rất thấp vì bản thân mục tiêu không đủ giá trị.
- Nếu bạn có cơ hội và tính chủ động nhưng thiếu trí tuệ, thì dù cơ hội ở trước mắt, bạn cũng không thể tận dụng được.
Chúng ta đã bàn về tính chủ động. Về cơ hội, mặc dù tôi không thể yêu cầu bạn thay đổi vị trí địa lý, nhưng nếu bạn không nhìn thấy vô số cơ hội thời đại số đang hiện hữu, thì tôi cũng không thể giúp gì thêm.
Bây giờ, tôi muốn tập trung vào vai trò của trí tuệ trong ba yếu tố này. Để làm điều đó, chúng ta có thể mượn khái niệm từ điều khiển học (Cybernetics).
Từ "Cybernetics" bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp "kybernetikos", nghĩa là "lái thuyền" hoặc "giỏi điều khiển".
Nó còn được gọi là "nghệ thuật đạt được mục tiêu".
Nếu theo định nghĩa của Naval, trí tuệ là "khả năng lấy được từ cuộc sống những gì bạn muốn", thì việc hiểu điều khiển học có thể giúp bạn đạt được điều đó nhanh hơn.
Điều khiển học tiết lộ đặc điểm của hệ thống thông minh:
- Có một mục tiêu
- Hành động hướng tới mục tiêu
- Cảm nhận vị trí hiện tại của bạn
- So sánh trạng thái hiện tại với mục tiêu
- Hành động lại dựa trên phản hồi
Vòng lặp này không chỉ là cốt lõi của điều khiển học, mà còn là cốt lõi của trí tuệ. Trí tuệ nằm ở việc liên tục điều chỉnh và tối ưu hóa, sửa đường qua phản hồi, cuối cùng đạt được mục tiêu.
Trí tuệ có thể được đánh giá qua khả năng lặp lại và kiên trì của một hệ thống trong thử nghiệm và sai lầm.
Ví dụ:
- Một con tàu lệch hướng có thể liên tục điều chỉnh để quay về đích;
- Một bộ điều nhiệt cảm nhận sự thay đổi nhiệt độ sẽ tự động bật sưởi;
- Khi đường huyết tăng cao, tuyến tụy tiết insulin để điều chỉnh.
Điều này liên quan gì đến việc đạt được mục tiêu cuộc đời bạn?
Liên quan đến tất cả.
Hành động, cảm nhận, so sánh và hiểu vận hành của hệ thống từ góc nhìn siêu cấp — đó là đặc điểm cơ bản của trí tuệ cao (theo định nghĩa ở đây).
Trí tuệ cao nghĩa là có thể lặp lại liên tục, kiên trì và hiểu toàn cảnh; dấu hiệu của trí tuệ thấp là không thể học hỏi từ sai lầm.
Người trí tuệ thấp thường bị mắc kẹt trong vấn đề mà không giải quyết được. Gặp trở ngại, họ bỏ cuộc. Như một nhà văn, vì không thu hút đủ độc giả, nên từ bỏ viết lách, vì họ thiếu khả năng thử điều mới, thí nghiệm và tìm phương pháp phù hợp. Nghĩ rằng "không có phương pháp hiệu quả nào dành cho mình" chính là một niềm tin giới hạn sai lầm, cũng là biểu hiện của trí tuệ thấp.
Người trí tuệ cao hiểu rằng, chỉ cần thời gian đủ dài, mọi vấn đề đều có thể giải quyết. Thực tế, chỉ cần bạn quyết tâm, mọi mục tiêu đều có thể đạt được.
Trí tuệ nằm ở việc nhận ra luôn có một chuỗi lựa chọn dẫn bạn tới mục tiêu. Bạn hiểu rằng ý tưởng có cấp bậc, bạn không thể nhảy vọt từ "giấy papyrus" sang "Google Docs". Dù một mục tiêu hiện tại có vẻ không thể đạt được, có thể chỉ vì bạn chưa có tài nguyên cần thiết — mà những tài nguyên đó có thể được phát minh trong vài năm tới.
Khi tôi nói về "mục tiêu", tôi không nói từ góc nhìn truyền thống của sách tự lực (self-help), dù đôi khi góc nhìn này có ích.
Tôi đang nói từ góc nhìn mục đích luận (teleology) hay vũ trụ quan (kosmos) trong triết học Hy Lạp — tức mọi thứ đều có mục đích, mọi thứ đều là một phần của tổng thể lớn hơn.
Mục tiêu định hình cách bạn nhìn thế giới:
- Mục tiêu quyết định bạn coi điều gì là "thành công" hay "thất bại".
- Bạn có thể cố "tận hưởng hành trình", nhưng nếu bạn theo đuổi mục tiêu sai, bạn sẽ không bao giờ thật sự tận hưởng nó.
Tư duy bạn là hệ điều hành nhận thức hiện thực, và hệ điều hành này được tạo thành từ các mục tiêu.
Với phần lớn mọi người, những mục tiêu này là thứ được "trao tặng", như những dòng mã trong chương trình tâm lý:
- Đi học;
- Tìm việc;
- Dễ bị xúc phạm;
- Đóng vai nạn nhân;
- 65 tuổi nghỉ hưu.
Đây là con đường nổi tiếng nhưng vô dụng.
Nếu bạn muốn trở nên trí tuệ hơn, bạn phải:
- Từ chối con đường đã biết
- Nhảy vào vùng chưa biết
- Đặt ra mục tiêu mới, cao hơn, mở rộng tư duy
- Chấp nhận hỗn loạn, cho phép bản thân trưởng thành
- Nghiên cứu các quy luật phổ quát của tự nhiên
- Trở thành một chuyên gia tổng hợp sâu sắc (deep generalist)
Tôi hiểu điều này có thể không phải định nghĩa truyền thống về trí tuệ, nhưng chuỗi bước này sẽ xây dựng những kết nối phi thường trong não bạn, khiến bạn thể hiện thứ mà chúng ta thường gọi là "trí tuệ". Nếu cộng thêm tính chủ động, bạn sẽ là một người thành công.
Điều này sẽ dẫn dắt hoàn hảo sang chủ đề tiếp theo.
Làm sao để khởi động một cuộc đời hoàn toàn mới trong một ngày?
Những giai đoạn tốt nhất trong đời tôi luôn đến sau khi tôi hoàn toàn chán ngán với sự trì trệ của bản thân.
Làm sao để đào sâu vào nội tâm?
Làm sao để nhận ra bạn bị trói buộc bởi mô hình tư duy cố định?
Làm sao để có được những hiểu biết sâu sắc và chân lý thay đổi định hướng cuộc đời?
Câu trả lời là: qua việc đặt câu hỏi đơn giản nhưng thường đau đớn.
Đặt câu hỏi là bản chất của suy nghĩ, mà rất ít người thực sự làm. Bạn có thể nhận ra điều này qua cách họ nói về một chủ đề — người thực sự suy nghĩ sâu sắc rất hiếm.
Tôi muốn cung cấp cho bạn một kế hoạch hành động toàn diện, mà mỗi năm bạn có thể dùng phương pháp này để khởi động lại cuộc sống, bước vào giai đoạn tiến bộ hiệu quả. Cốt lõi của kế hoạch này là đặt ra những câu hỏi đúng.
Những câu hỏi này sẽ đi từ vĩ mô đến vi mô, bao gồm:
- Mục tiêu bạn muốn đạt tới;
- Bạn cần làm gì để đạt được mục tiêu;
- Bạn có thể hành động ngay điều gì để thúc đẩy mục tiêu.
Việc này cần trọn một ngày, nên tôi khuyên bạn thực hiện nghiêm túc theo kế hoạch. Bạn cần chuẩn bị một cây bút, một tờ giấy và một trái tim cởi mở.
Khi quan sát những người thành công trong việc tái tạo bản thân, tôi thấy sự thay đổi này thường đến rất nhanh, và thường trải qua ba giai đoạn:
- Xung đột nhận thức (Dissonance)
Họ cảm thấy lạc lõng với cuộc sống hiện tại, chán ngán tột độ với sự trì trệ.
- Không chắc chắn (Uncertainty)
Họ không biết nên làm gì tiếp theo, do đó hoặc thử nghiệm, hoặc lạc lối, thậm chí cảm thấy tệ hơn.
- Khám phá (Discovery)
Họ tìm thấy mục tiêu thực sự muốn theo đuổi và đạt được tiến bộ nhảy vọt trong thời gian ngắn, ví dụ hoàn thành thành tựu của 6 năm người khác trong 6 tháng.
Mục tiêu của chúng ta là dùng kế hoạch này giúp bạn đạt tới điểm tới hạn "xung đột nhận thức", dẫn dắt bạn vượt qua "sự không chắc chắn", cuối cùng rõ ràng khám phá ra mục tiêu thực sự bạn muốn đạt được. Rõ ràng đến mức mọi thứ gây xao nhãng đều không còn quan trọng.
Kế hoạch này được thiết kế để hoàn thành trong một ngày:
- Sáng: Đào sâu tâm lý, vạch ra động lực ẩn giấu.
- Ngày: Đặt câu hỏi tự vấn để phá vỡ tư duy tự động, phản tư sâu sắc về cuộc sống.
- Tối: Tổng hợp hiểu biết thành định hướng rõ ràng và bắt đầu hành động từ ngày mai.
Tất nhiên, tôi không thể đảm bảo kế hoạch này hiệu quả với tất cả, vì mỗi người đang ở chương khác nhau trong câu chuyện đời mình. Như một cuốn sách, bạn không thể đặt cao trào ở phần mở đầu và mong nó hấp dẫn.
Phần 1: Sáng — Đào sâu tâm lý: Tầm nhìn và phản tầm nhìn
Trước tiên, chúng ta cần tạo cho tư duy bạn một khung nhận thức hoặc góc nhìn mới.
Nó giống như tự tạo một lớp vỏ mới, từ từ thoát khỏi lớp vỏ cũ, thích nghi dần theo thời gian. Ban đầu có thể thấy khó chịu, nhưng đó là điều tốt.
Dành 15–30 phút (khoảng thời gian một video YouTube… bạn làm được mà), nghiêm túc suy nghĩ và trả lời các câu hỏi sau. Đừng giao những câu hỏi này cho AI làm thay. Tôi muốn bạn vượt qua giới hạn nội tâm. Nếu nhất thời không trả lời được, có thể quay lại sau.
Bạn đã học cách sống chung với những bất mãn buồn tẻ và dai dẳng nào?
Không phải những nỗi đau sâu sắc, mà là điều bạn đã quen chịu đựng. (Nếu bạn không ghét nó, bạn sẽ chịu đựng nó.)
Trong năm qua, điều gì bạn than vãn lặp đi lặp lại nhưng chưa bao giờ thật sự thay đổi?
Hãy viết ra ba điều bạn than vãn nhiều nhất trong năm qua.
- Với mỗi điều phàn nàn: Nếu ai đó quan sát hành vi của bạn (chứ không nghe lời bạn nói), họ sẽ kết luận bạn thực sự muốn điều gì?
- Điều thật sự nào về cuộc sống hiện tại của bạn mà bạn khó lòng thú nhận với một người bạn rất kính trọng?
Những câu hỏi trên nhằm giúp bạn nhận ra nỗi đau trong cuộc sống hiện tại. Tiếp theo, chúng ta cần chuyển nỗi đau này thành một "phản tầm nhìn" (Anti-Vision), tức nhận thức sâu sắc, thẳng thắn về cuộc sống bạn không muốn. Bằng cách này, bạn có thể sử dụng cảm xúc tiêu cực để định hướng nỗ lực về phía tích cực, và hành động từ động lực nội tại.
Nếu trong năm năm tới, cuộc sống không thay đổi, hãy mô tả một ngày thứ Ba bình thường:
- Bạn thức dậy ở đâu?
- Cơ thể bạn cảm giác ra sao?
- Việc đầu tiên bạn làm khi thức dậy là gì?
- Ai ở quanh bạn?
- Từ 9 giờ sáng đến 6 giờ chiều, bạn đang làm gì?
- 22 giờ tối, bạn cảm thấy thế nào?
Bây giờ, kéo dài thời gian thành mười năm:
- Bạn đã bỏ lỡ điều gì?
- Những cơ hội nào đã biến mất?
- Ai đã mất niềm tin vào bạn?
- Khi bạn vắng mặt, người ta nói gì về bạn?
Hãy tưởng tượng cuộc đời bạn đã đến hồi kết:
- Bạn chọn một lối sống an toàn, chưa bao giờ phá vỡ mô hình hiện tại.
- Giá phải trả là gì?
- Điều gì bạn chưa từng cho phép bản thân trải nghiệm, thử nghiệm hay trở thành?
Bây giờ hãy nghĩ, trong cuộc sống bạn có ai đang sống cuộc sống tương lai mà bạn vừa mô tả không?
- Họ có thể lớn hơn bạn năm, mười hay thậm chí hai mươi tuổi, đang đi trên con đường giống bạn.
- Khi nghĩ mình có thể trở thành họ, bạn cảm thấy thế nào?
Để thực sự thay đổi, bạn cần từ bỏ bản sắc nào?
- Hoàn thành câu: “Tôi là một người…”
- Nếu bạn không còn là người đó, bạn phải trả giá xã hội nào?
Lý do đáng xấu hổ nhất khiến bạn chưa thay đổi là gì?
- Một lý do khiến bạn nghe có vẻ yếu đuối, sợ hãi hoặc lười biếng, chứ không phải hợp lý.
Nếu hành vi hiện tại của bạn là một hình thức tự vệ, bạn đang bảo vệ điều gì?
- Giá phải trả của sự tự vệ này là gì?
Nếu bạn thành thật trả lời những câu hỏi này, và đang ở giai đoạn đúng của cuộc đời, bạn sẽ cảm thấy bất an sâu sắc, thậm chí ghê tởm với cuộc sống hiện tại. Bây giờ, chúng ta cần định hướng năng lượng này theo hướng tích cực. Chúng ta cần tạo ra một tầm nhìn khả thi tối thiểu (Minimum Viable Vision), vì tầm nhìn như một sản phẩm, ban đầu có thể chưa rõ ràng, nhưng theo thời gian và kinh nghiệm, nó sẽ rõ ràng và mạnh mẽ hơn.
Loại bỏ tính thực dụng, mơ về ba năm tới:
Giả sử bạn búng tay, lập tức sống một cuộc đời hoàn toàn khác, không cần lo về giới hạn thực tế, mà chỉ nghĩ về cuộc sống bạn thực sự muốn. Mô tả một ngày thứ Ba bình thường, chi tiết như phần phản tầm nhìn trước.
- Bạn thức dậy ở đâu?
- Bạn đang làm gì?
- Ai ở bên bạn?
Để cuộc sống này trở nên tự nhiên, chứ không gượng ép, bạn cần tin điều gì về bản thân?
- Hoàn thành tuyên bố bản sắc: “Tôi là một người…”
Nếu bạn đã là người đó, việc đầu tiên bạn sẽ làm trong tuần này là gì?
Sáng mai, hãy nghiêm túc trả lời những câu hỏi này.
Phần 2: Cả ngày — Phá vỡ chế độ lái tự động, phá vỡ quán tính vô thức
Việc viết ra những câu hỏi này rất hữu ích, nhưng nếu muốn thay đổi thực sự, chỉ ghi chép là chưa đủ.
Thành thật mà nói, nếu bạn không phá vỡ những mô hình vô thức khiến bạn dậm chân tại chỗ, thay đổi sẽ không xảy ra.
Nhiệm vụ cả ngày là: phản tư về những gì bạn đã ghi trong Phần 1.
Không chỉ vậy, bạn cần đảm bảo không quên phản tư. Hãy nghiêm túc với việc này. Nếu tiếp tục lặp lại mô hình hành vi cũ, cuộc sống bạn sẽ không thay đổi. Bạn cần cố ý ép bản thân phá vỡ quán tính hiện tại.
Cách thực hiện:
- Bây giờ hãy dành thời gian, đặt báo thức hoặc sự kiện lịch trên điện thoại.
- Thêm nội dung câu hỏi vào báo thức hoặc sự kiện, để bạn có thể bắt đầu suy nghĩ ngay.
- Càng ngẫu nhiên, càng không trùng lịch, hiệu quả càng cao.
Qua những "ngắt quãng" nhỏ này, bạn sẽ dần thoát khỏi tư duy quán tính, hướng tới cuộc sống rõ ràng và có mục tiêu hơn.
Trong các thời điểm khác nhau trong ngày, dùng câu hỏi để phá vỡ tư duy quán tính, giữ mình tỉnh táo. Dưới đây là một số câu hỏi cụ thể và thời gian:
- 11:00 sáng: Việc tôi đang làm bây giờ là để trốn tránh điều gì?
- 13:30 chiều: Nếu ai đó quay lại hành vi của tôi trong hai giờ qua, họ sẽ nghĩ tôi muốn điều gì từ cuộc đời?
- 15:15 chiều: Tôi đang tiến về cuộc sống tôi ghét, hay tiến về cuộc sống tôi muốn?
- 17:00 chiều: Điều gì tôi giả vờ không quan trọng, nhưng thực ra rất quan trọng?
- 19:30 tối: Những việc tôi làm hôm nay nào là để duy trì bản sắc, chứ không phải khát khao thực sự? (Gợi ý: Hầu hết việc bạn làm có thể là vậy.)
- 21:00 tối: Khi nào tôi cảm thấy sống động nhất hôm nay? Khi nào tôi cảm thấy chết lặng nhất?
Để tăng cường hiệu quả, hãy sắp xếp những câu hỏi này vào lúc bạn đi làm, đi dạo hoặc nghỉ ngơi, để thuận lợi cho suy nghĩ sâu sắc.
- Nếu tôi ngừng quan tâm người khác nghĩ gì về tôi (bản sắc bạn viết ở câu 10), điều gì sẽ thay đổi?
- Trong đời tôi, ở đâu tôi đang đánh đổi "sự an toàn" lấy "sức sống"?
- Ngày mai, phiên bản nhỏ nhất của tôi như thế nào để trở thành con người lý tưởng?
Phần 3: Tối — Tổng hợp hiểu biết, khởi động giai đoạn tiến bộ
Nếu bạn hoàn thành đầy đủ các bước trước, tôi sẽ ngạc nhiên nếu bạn không có ít nhất một hiểu biết sâu sắc thay đổi định hướng cuộc đời. Bây giờ, chúng ta cần làm rõ những hiểu biết này, tích hợp chúng vào nhận thức bản thân, và hành động, đặt nền móng cho tư duy cấp cao hơn.
- Sau hôm nay, cảm xúc thật nhất của bạn là gì? Điều gì khiến bạn mãi dậm chân tại chỗ?
- Kẻ thù thực sự là gì?
- Hãy nói rõ nó, không phải môi trường bên ngoài, cũng không phải người khác, mà là mô hình hoặc niềm tin nội tại luôn kiểm soát bạn.
Viết một câu tóm tắt điều bạn tuyệt đối không cho phép cuộc đời mình trở thành.
- Đây là bản tóm tắt "phản tầm nhìn" của bạn. Khi đọc câu này, nó nên kích hoạt cảm xúc trong bạn.
Viết một câu tóm tắt mục tiêu bạn đang nỗ lực xây dựng, dù bạn biết nó sẽ thay đổi theo thời gian.
- Đây là tầm nhìn khả thi tối thiểu (Vision MVP) của bạn.
Những mục tiêu này không nhằm hoàn thành một thành tựu cụ thể, vì mục tiêu chỉ là sự phóng chiếu tương lai, không đáng tin cậy và có thể khiến bạn bị trói buộc vào một hướng có thể thay đổi. Thay vào đó, hãy coi mục tiêu như một góc nhìn, một thấu kính giúp bạn vào đúng trạng thái tâm lý, hành động và tránh xa cuộc sống bạn không muốn.
Đừng lo về điểm đến cuối cùng, vì nó không tồn tại. Niềm vui thực sự đến từ quá trình tiến bộ.
Góc nhìn một năm: Trong một năm, điều gì phải trở thành sự thật để chứng minh bạn đã phá vỡ mô hình cũ? Viết ra một mục tiêu cụ thể.
Góc nhìn một tháng: Trong một tháng, điều gì phải trở thành sự thật để đảm bảo mục tiêu một năm vẫn khả thi?
Góc nhìn hàng ngày: Ngày mai, bạn có thể sắp xếp 2–3 khung thời gian để làm điều mà con người lý tưởng của bạn sẽ làm một cách tự nhiên.
Hy vọng điều này hữu ích, nhưng chúng ta còn một phần cuối cùng, hãy theo dõi tiếp.
Biến cuộc đời thành một trò chơi điện tử
"Trạng thái trải nghiệm nội tại tốt nhất là trạng thái trật tự trong ý thức. Trạng thái này xảy ra khi năng lượng tâm lý (hay sự chú ý) được đầu tư vào mục tiêu thực tế, đồng thời kỹ năng phù hợp với cơ hội hành động. Việc theo đuổi một mục tiêu mang lại trật tự cho ý thức, vì khi tập trung vào nhiệm vụ hiện tại, con người tạm thời quên đi mọi thứ khác."
— Mihaly Csikszentmihalyi
Đến đây, bạn đã nắm giữ tất cả yếu tố then chốt dẫn tới một cuộc sống tốt đẹp.
Bây giờ, có lẽ bạn cần sắp xếp mọi hiểu biết thành một kế hoạch mạch lạc. Lấy một tờ giấy mới, viết ra sáu thành phần sau:
Phản tầm nhìn (Anti-vision):
- Điều tồi tệ nhất tôi không muốn trải qua trong cuộc sống là gì? Nỗi đau lớn nhất trong đời tôi là gì?
Tầm nhìn (Vision):
- Đời sống lý tưởng của tôi là gì? Đây là điều tôi cho là mình muốn, và có thể hoàn thiện trong quá trình theo đuổi.
Mục tiêu một năm (1 Year Goal):
- Một năm nữa đời tôi sẽ ra sao? Nó có gần hơn với cuộc sống tôi muốn không?
Dự án một tháng (1 Month Project):
- Tôi cần học gì? Cần nắm kỹ năng nào? Tôi có thể xây dựng điều gì để tiến gần hơn tới mục tiêu một năm?
Đòn bẩy hàng ngày (Daily Levers):
- Đâu là những nhiệm vụ ưu tiên cao nhất, thực sự thúc đẩy tiến độ dự án?
Giới hạn (Constraints):
- Để bắt đầu từ con số không thực hiện tầm nhìn, tôi không sẵn sàng hy sinh điều gì?
Tại sao phương pháp này mạnh mẽ đến vậy?
Bởi vì những yếu tố này thực chất tạo ra một "thế giới nhỏ" riêng cho bạn.
Nếu ở giai đoạn hiện tại, bạn nhất định phải theo đuổi hệ thống mục tiêu này, bạn sẽ không còn lựa chọn nào khác ngoài việc toàn tâm toàn ý. Bạn sẽ cảm thấy bị cuốn hút mạnh mẽ bởi một mục tiêu lớn hơn, mọi thứ khác đều không còn là lựa chọn.
Bạn sẽ biến cuộc đời thành một trò chơi điện tử.
Trò chơi điện tử là đại diện xuất sắc cho sự ám ảnh, niềm vui và trạng thái chảy (flow). Trò chơi khiến người ta nhập tâm vì chúng sở hữu mọi yếu tố tạo ra cảm giác rõ ràng và tập trung. Nếu chúng ta đảo ngược kỹ thuật những yếu tố này, chúng ta có thể sống trong sự tận hưởng sâu sắc hơn, giảm xao nhãng, đạt thành công lớn hơn.
Làm sao để trò chơi hóa cuộc đời?
- Tầm nhìn (Vision):
- Đây là cách bạn thắng trò chơi, ít nhất là trước khi luật chơi thay đổi.
- Phản tầm nhìn (Anti-Vision):
- Đây là cược. Nếu bạn thua hoặc bỏ cuộc, chuyện gì xảy ra?
- Mục tiêu một năm (1 Year Goal):
- Đây là nhiệm vụ chính, là ưu tiên cốt lõi trong đời bạn.
- Dự án một tháng (1 Month Project):
- Đây là "trận BOSS" trong trò chơi, qua đó bạn kiếm được điểm kinh nghiệm (XP) và chiến lợi phẩm (Loot).
- Đòn bẩy hàng ngày (Daily Levers):
- Đây là nhiệm vụ hàng ngày (Quests), qua hành động mỗi ngày mở khóa cơ hội mới.
- Giới hạn (Constraints):
- Đây là luật chơi, giới hạn lại kích thích sự sáng tạo của bạn.
Những mục tiêu và quy tắc này như những vòng tròn đồng tâm, tạo thành một "trường lực", bảo vệ tâm trí bạn khỏi xao nhãng và cám dỗ bên ngoài.
Khi bạn liên tục "chơi" trò chơi này, trường lực sẽ càng mạnh, đến mức trở thành một phần của bạn, và bạn sẽ nhận ra mình không muốn sống theo bất kỳ cách nào khác.
Trò chơi cuộc đời, bạn đã sẵn sàng bắt đầu chưa?
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@thedankoe
