CEO Notion: Các công ty AI nên là “ban nhạc jazz”, còn tôi là “người sáng lập lại”
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
CEO Notion: Các công ty AI nên là “ban nhạc jazz”, còn tôi là “người sáng lập lại”
Việc truyền đạt thông tin và phối hợp công việc đang dần được AI đảm nhiệm, do đó cấu trúc tổ chức cần thay đổi.
Chuyên sâu báo cáo Web3Giới thiệu Linkloud
Tuần trước, Ivan Zhao – CEO của Notion – đã tham gia một podcast do Sequoia Capital sản xuất, chia sẻ về hai lần công ty suýt sụp đổ và hai lần ông cùng đồng sáng lập xây dựng lại từ đầu. Hiện tại, ông đang áp dụng cùng một tư duy để “tái cấu trúc” công ty nghìn nhân sự này và tự gọi mình là “Người sáng lập lại” (Refounder):
Theo ông, AI đã biến năng lực kỹ thuật thành hàng hóa, trong khi điều thực sự khan hiếm chính là Taste (thẩm vị) và Agency (tinh thần chủ động), nên tiêu chí tuyển dụng cần thay đổi; việc truyền tải thông tin và phối hợp công việc đang dần được AI đảm nhiệm, nên cấu trúc tổ chức cũng phải thay đổi; công nghệ thay đổi quá nhanh, khiến mọi kế hoạch kéo dài hơn vài tuần đều có nguy cơ trở nên vô hiệu, do đó cách thức lập kế hoạch cũng cần thay đổi. Mời bạn thưởng thức!
01. Notion đã hai lần tái thiết sau bờ vực sụp đổ như thế nào
Năm 2015, Notion mất tới hai năm nhưng vẫn chưa đạt được PMF (Product-Market Fit – Sự phù hợp giữa sản phẩm và thị trường). Tiền gần cạn kiệt, Ivan và đồng sáng lập Simon đã đưa ra một quyết định mà phần lớn các nhà sáng lập khác dám làm: sa thải toàn bộ nhân viên, chỉ còn hai người chuyển đến Kyoto để bắt đầu lại từ đầu. Họ cho thuê lại căn hộ và văn phòng tại San Francisco; kỳ lạ thay, trong giai đoạn này Notion lần đầu tiên đạt được dòng tiền dương.
(Văn phòng đầu tiên của Notion tại San Francisco)
Khi đặt chân tới Kyoto, cuộc sống trở nên cực kỳ giản dị: viết mã, ăn cơm, rồi lại viết mã, lại ăn cơm. Không đội nhóm, không quy trình, không nguồn lực — chỉ có hai người và một ý tưởng. Chính trải nghiệm này giúp Ivan lần đầu tiên thực sự hiểu rõ: Động lực thúc đẩy mọi việc tiến triển luôn dựa vào khả năng phán đoán và ý chí kiên định; mức độ dồi dào nguồn lực lại chỉ là yếu tố thứ yếu. Một năm rưỡi sau, phiên bản Notion 1.0 chính thức ra mắt.
(Ivan và đồng sáng lập Simon tại nơi ở ở Kyoto)
Lần thứ hai xảy ra vào năm 2023. Đội ngũ tổ chức hội nghị từ xa tại Cancún, và Ivan nhận được quyền truy cập sớm vào GPT-4. Trải nghiệm lúc ấy đối với ông gần như mang tính sốc: ông lập tức nhận định rằng “điều này sẽ thay đổi tất cả”, và nếu công ty không dồn toàn lực vào AI, thì mọi hành động tiếp theo đều trở nên vô nghĩa. Thế là ông tuyên bố khởi động lại toàn bộ công ty quy mô 500 người và tập trung hoàn toàn vào AI.
Tuy nhiên, sau đó là gần một năm rưỡi đầy cam go. Công nghệ mô hình lúc ấy chưa trưởng thành, họ gần như thử nghiệm mọi hướng đi nhưng không có hướng nào thành công. Tăng trưởng đình trệ, tinh thần đội ngũ sa sút. Chỉ đến khi mô hình nền tảng thực sự chín muồi, sản phẩm mới bắt đầu cất cánh — điểm ngoặt về doanh thu và đà bứt phá của sản phẩm AI gần như xuất hiện đồng thời.
Trong cả hai lần ấy, yếu tố thực sự phát huy tác dụng chính là khả năng phán đoán của ông và ý chí kiên định tiến lên phía trước bất chấp sự bất định — đây cũng chính là điểm khởi đầu cho việc ông “viết lại” toàn bộ công ty sau này.
02. “Năng lực” đang mất giá, nhưng doanh nghiệp vẫn trả phí cao cho nó
Ivan đề xuất một công thức nhân tài:
Talent = Capability × Taste × Agency (Nhân tài = Năng lực × Thẩm vị × Tinh thần chủ động).
Để hiểu rõ công thức này, chìa khóa nằm ở quá trình suy luận.
Tại sao Capability (Năng lực) đang mất giá?
Trước khi Google ra đời, khả năng tiếp cận thông tin là một nguồn lực khan hiếm, và người biết tìm kiếm thông tin có lợi thế cạnh tranh thực sự. Sau khi Google xuất hiện, lợi thế ấy biến mất — “tôi có thể tìm thấy thông tin này” giờ đây chỉ còn là năng lực nền tảng. AI đang lặp lại chính kịch bản ấy trên bình diện sản xuất năng lực. Việc viết mã, soạn nội dung, phân tích dữ liệu — những kỹ năng từng đòi hỏi nhiều năm tích lũy mới làm tốt — nay một sinh viên mới ra trường, kết hợp với các công cụ AI, cũng có thể thực hiện ở mức khá ổn. Tính khan hiếm của Capability đang bị thu hẹp một cách hệ thống.
Nguyên văn lời Ivan: “Những gì LLM làm được giống như Google từng làm với việc tiếp cận thông tin: nó giúp tất cả mọi người đều có thể trở thành những cây viết hoặc lập trình viên ở mức khá. Mọi người đều sở hữu Capability. Nhưng Taste vẫn quan trọng — đó là hệ giá trị của bạn, là biểu hiện cho điều bạn muốn mang đến cho thế giới; Agency cũng vậy — mức độ nỗ lực của bạn là điều doanh nghiệp không thể thay đổi được. Vì thế, hiện nay chúng ta đang tối ưu hai yếu tố sau.”
Tại sao Taste và Agency không thể bị san bằng?
Taste là hệ giá trị của bạn, là khả năng ra quyết định khi không có đáp án chuẩn. Sản phẩm nên đi theo hướng nào? Kiến trúc hệ thống nên lựa chọn phương án nào? AI có thể đưa ra gợi ý, nhưng việc xác định đâu là gợi ý đúng vẫn cần một con người thực sự có năng lực phán đoán để quyết định cuối cùng. Taste bắt rễ sâu trong thẩm mỹ và giá trị cá nhân, và trong ngắn hạn, dù có nỗ lực đến đâu cũng khó thay đổi đáng kể.
Agency là ý chí thúc đẩy việc xảy ra. Đó là khả năng hành động mà không cần chờ lệnh, không lùi bước trước trở ngại, và có thể đưa một công việc còn dang dở đến hồi kết. Đây cũng là điều mà AI không thể cung cấp.
Trước đây, tuyển người dựa vào kinh nghiệm; sau đó, giới công nghệ Thung lũng Silicon phổ biến xu hướng đánh giá Slope (độ dốc tăng trưởng) — dùng tốc độ học tập để thay thế cho kinh nghiệm tích lũy. Nhưng Ivan khẳng định, ngay cả Slope giờ đây cũng không còn đủ: vì nó vẫn đo lường tốc độ tiếp thu Capability — tức vẫn xoay quanh một chiều kích đang ngày càng mất giá. Trong khi đó, Taste và Agency hoàn toàn nằm trên một trục tọa độ khác, và tốc độ học nhanh hay chậm không thể dự báo được chúng.
Hai hành động cụ thể trong tuyển dụng
Vị trí kỹ sư phần mềm tập trung tuyển dụng sinh viên mới ra trường, không còn chú trọng kinh nghiệm quá khứ, mà quan tâm đến tinh thần chủ động, sự tò mò và khả năng phán đoán; vị trí bán hàng (Sales) loại bỏ sơ yếu lý lịch ở vòng phỏng vấn đầu tiên, yêu cầu ứng viên tự làm một việc gì đó trước — để xem họ hiện tại có thể làm được gì và sẵn sàng chủ động làm hay không. Cả hai hành động này đều nhằm một mục tiêu chung: thay thế câu hỏi “bạn từng làm gì?” bằng câu hỏi “bạn hiện là người như thế nào?”.
Bạn có thể tự đặt ra một vài câu hỏi: Lần gần nhất bạn quyết định tuyển một người, lý do thuyết phục bạn là gì? Là vì ứng viên từng làm việc tương tự tại một công ty nào đó? Là vì sơ yếu lý lịch có nền tảng bạn đánh giá cao? Hay vì quy mô các dự án trước đây của họ đủ lớn?
Tất cả những tín hiệu ấy đều thuộc về Capability. Nếu bạn chưa có một bộ tiêu chí đánh giá Taste và Agency, quy trình tuyển dụng của bạn rất có thể vẫn đang tối ưu một chiều kích đang ngày càng mất giá.
03. Xây dựng một ban nhạc Jazz linh hoạt
Ba năm trước, Notion đặt ra một khẩu hiệu nội bộ: “Chúng ta phải trở thành một ban nhạc Jazz, chứ không phải một ban nhạc diễu hành.”
Sự khác biệt cốt lõi giữa hai loại ban nhạc này không nằm ở nhịp độ nhanh hay chậm, mà ở khả năng tức hứng. Ban nhạc diễu hành cần một người chỉ huy, mỗi nhạc công chơi theo bản nhạc đã soạn sẵn — sự đồng đều là đức tính tối thượng; còn ban nhạc Jazz có cấu trúc và sự ăn ý, nhưng bất kỳ ai cũng có thể tiếp nối người khác và đẩy tiến trình một cách tức hứng ở bất kỳ thời điểm nào. Người chỉ huy biến mất, nhưng cấu trúc thì không — bởi vì cấu trúc đã được nội hóa trong từng cá nhân.
Ivan gọi đây là cơ chế tự điều chỉnh của chính ông. Ông là kiểu người thuộc ban nhạc Jazz, không chịu nổi cảm giác giao hết mọi việc cho người khác và chỉ giữ vai trò ra lệnh. Khi đã xác định rõ điều này, ông bắt đầu có hệ thống tuyển dụng những người cùng loại, để xây dựng một công ty phù hợp với khí chất riêng của mình.
Lý luận này hiện thân trong tổ chức qua ba hành động cụ thể.
Đội ngũ kỹ sư dạng “tạ đôi”
Hiện tại, đội kỹ sư của Notion có hình dạng như một chiếc tạ đôi: hai đầu là các kỹ sư cấp thấp nhất (Super Junior) và các kỹ sư cấp cao nhất (Super Senior), trong khi lớp trung gian đang co lại.
Trước đây, giá trị của kỹ sư cấp cao (Senior Engineer) là đa chiều: mã ổn định hơn, hiểu biết sâu sắc hơn về hệ thống, và có khả năng độc lập triển khai các dự án phức tạp. Khi các Agent viết mã dựa trên AI xuất hiện, phần lớn giá trị này đã bị thay thế. Do đó, giá trị của kỹ sư cấp cao được tái định vị tập trung vào phần còn lại: khả năng phán đoán kiến trúc và cảm nhận định hướng.
Hiện tại, LLM vẫn rất yếu trong lĩnh vực kiến trúc hệ thống: các gợi ý đơn lẻ của nó trông có vẻ hợp lý, nhưng khi ghép lại trong một hệ thống phức tạp thường phát sinh vấn đề — lúc ấy, yếu tố Taste mới thực sự phát huy vai trò, và đây cũng chính là điểm mà chỉ một số ít kỹ sư cấp cao hàng đầu mới thực sự không thể thay thế.
Tổ hợp tối ưu mà Ivan mô tả đại khái như sau: một kiến trúc sư cấp cao hàng đầu dẫn dắt hai hoặc ba kỹ sư trẻ, mỗi người điều phối hai hoặc ba Agent viết mã. So với mô hình một nhóm kỹ sư cấp cao mỗi người quản lý riêng một Agent, cấu trúc này mang lại hiệu suất cao hơn và hiệu ứng nhân rộng tốt hơn. Lớp trung gian bị nén từ cả hai đầu: tầng thực thi được giao cho kỹ sư cấp thấp + Agent, còn tầng ra quyết định chỉ những kỹ sư cấp cao thực sự có năng lực kiến trúc mới chiếm giữ được — giá trị của vị trí trung gian ngày càng trở nên mơ hồ.
Giải tán bộ phận CMO
Hiện tại Notion không còn vị trí CMO. Bộ phận Marketing được chia thành hai luồng vận hành độc lập: một luồng gắn sát với sản phẩm, trực tiếp kết nối với mạng xã hội và bám theo nhịp độ ra mắt sản phẩm; luồng còn lại phục vụ bán hàng, tập trung vào tạo dựng đầu mối và nhu cầu.
Lý do loại bỏ tầng điều phối trung gian rất đơn giản: sau khi AI đảm nhận phần lớn công việc truyền tải thông tin và phối hợp, việc buộc thông tin phải “vòng qua” CMO rồi mới phân phối tiếp đã trở nên quá tốn kém. Hai luồng tự giải quyết công việc của mình sẽ nhanh hơn nhiều.
Thu hút hàng chục nhà sáng lập
Notion đã tiếp nhận một lượng lớn các nhà sáng lập giàu kinh nghiệm thông qua các thương vụ mua lại, mỗi người phụ trách lĩnh vực mà họ am hiểu nhất. Người phụ trách chức năng ghi chép cuộc họp từng là nhà sáng lập một startup chuyên về ghi chép cuộc họp; người phụ trách tìm kiếm doanh nghiệp từng là nhà sáng lập một sản phẩm tìm kiếm doanh nghiệp. Bằng cách cung cấp cho họ một nền tảng và nguồn lực tốt hơn, để họ tiếp tục làm điều mình giỏi nhất, bản thân điều này đã là một chiến lược giữ chân hiệu quả.
Bản thân Ivan cũng là một “Người sáng lập lại” — ông có thể nhảy vào bất kỳ lĩnh vực nào bất kỳ lúc nào, hoặc hoàn toàn buông tay, và cả hai bên đều không cảm thấy bị đe dọa về lãnh địa. Đây là cách củng cố đặc tính “ban nhạc Jazz” của tổ chức ngay từ cấu thành nhân sự: những người gia nhập đều vốn đã có khả năng biểu diễn độc lập.
04. Việc lập kế hoạch sản phẩm, Notion đã từ bỏ rồi
Ivan chia việc lập kế hoạch thành hai việc bản chất khác nhau và xử lý chúng bằng hai logic hoàn toàn khác biệt.
Ông cho rằng kế hoạch tài chính vẫn còn giá trị — giống như tốc độ máy chạy bộ: bạn đặt ở mức nào thì biết mình đang chạy với nhịp độ nào, và chỉ số này là hoàn toàn chính xác. Về mặt tài chính, Notion thiên về thận trọng đến trung lập, luôn dành đủ “đệm” an toàn. Trong kỷ nguyên AI, chi phí cũng trở thành một biến số mới: chi phí token tăng trực tiếp theo mức độ sử dụng sản phẩm, nên cần được tính toán nghiêm túc.
Chiến lược sản phẩm lại là chuyện khác.
Không có kế hoạch — thật vậy, hoàn toàn không có kế hoạch, không phải sáu tháng, không phải ba tháng, mà là từng tuần, từng tuần một — tức hứng.
Quyết định này bắt nguồn trực tiếp từ bài học của lần tái thiết thứ hai. Cuối năm 2022, Notion đã rất nghiêm túc triển khai sản phẩm AI Agent, nhưng trong suốt một năm rưỡi gần như không có tiến triển nào. Đội ngũ không thiếu nỗ lực, mà là vì mô hình nền tảng lúc ấy đơn giản chưa sẵn sàng. Mọi kế hoạch sản phẩm trong giai đoạn đó đều chỉ là giấy lộn — điều thực sự phát huy tác dụng là khả năng tức hứng liên tục trong phạm vi công nghệ cho phép.
Điều duy nhất bạn có thể lập kế hoạch là Tempo (nhịp điệu): mục tiêu tài chính xác định tốc độ máy chạy bộ; còn Melody (giai điệu) là tức hứng — mỗi tuần đều được viết lại dựa trên tình hình thực tế của công nghệ và thị trường. Đây chính là lý do cốt lõi khiến ban nhạc Jazz phù hợp hơn với hiện tại so với ban nhạc diễu hành: ban nhạc diễu hành phải soạn sẵn toàn bộ bản nhạc rồi mới lên sân khấu, còn ban nhạc Jazz ứng biến tức thời trên sân khấu, không biết ô nhịp tiếp theo sẽ đi về đâu, nhưng luôn có khả năng tiếp nhận và xử lý ngay tại khoảnh khắc ấy.
05. Công ty của bạn, ở khía cạnh nào vẫn chưa bắt đầu “viết lại”?
Khi được hỏi về hình dáng tổ chức sau ba bốn năm nữa, Ivan không mô tả bất kỳ bản đồ công nghệ nào, mà trước hết đặt câu hỏi: Điều gì sẽ không thay đổi?
Câu trả lời của ông là bản chất con người. Con người vốn mang tính phân cấp, phân công có ý nghĩa, và mỗi người có những sở thích và giá trị khác nhau — đây là những hằng số tồn tại suốt hàng ngàn năm. Hệ thống pháp luật cũng chưa hề có khái niệm “công ty tự trị”: CEO và CFO vẫn phải ký tên chịu trách nhiệm. Những yếu tố bất biến này là điểm neo cho thiết kế tổ chức; AI chỉ thay đổi cách thức truyền tải thông tin và luồng ra quyết định giữa những con người này, chứ bản thân bản chất con người thì không thể thay đổi.
Tuy nhiên, trên nền tảng điểm neo này, ba cấp độ “viết lại” đang diễn ra. Bạn nên nghiêm túc tự hỏi ba câu hỏi sau:
- Quy trình tuyển dụng của bạn, vẫn đang chủ yếu tối ưu Capability hay chưa? Bạn đã có một bộ tiêu chí đánh giá Taste chưa? Một bộ tiêu chí đánh giá Agency chưa?
- Trong tổ chức của bạn, có bao nhiêu người có giá trị cốt lõi nằm ở việc truyền tải thông tin và thực thi mệnh lệnh? Những vị trí này sẽ ngày càng chịu áp lực cấu trúc mạnh hơn khi các công cụ AI ngày càng trưởng thành.
- Kế hoạch sản phẩm của bạn, vẫn đang cố gắng sắp xếp bản nhạc cho sáu tháng tới hay chưa? Điều này không có nghĩa là lập kế hoạch quý là sai — mà là cách bạn sử dụng nó: bạn coi đó là cam kết cứng nhắc, hay chỉ là một mốc tham chiếu được điều chỉnh mỗi tuần?
Cuối cùng:
“Công việc tri thức hiện đại mới chỉ tồn tại khoảng 150 năm. Nó là sản phẩm do con người sáng tạo ra — chứ không cổ xưa như lửa hay ngôn ngữ. Vậy tại sao nó lại không thể có một phiên bản mới?”
Công việc tri thức mới chỉ tồn tại 150 năm; logic vận hành công ty cũng do con người đặt ra. Cái gì đã được sáng tạo thì cũng có thể được viết lại — Notion đã bắt đầu viết lại rồi, và sớm hơn phần lớn mọi người tới hai năm.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
