DeSci: Làm thế nào để dùng meme trên chuỗi thách thức hệ thống nghiên cứu hiện tại?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
DeSci: Làm thế nào để dùng meme trên chuỗi thách thức hệ thống nghiên cứu hiện tại?
Nếu coi DeSci như một Meme, thì cần có cốt truyện mạnh mẽ và sự ủng hộ từ các nhân vật nổi bật, đồng thời cũng tiềm ẩn khả năng đột phá ranh giới hơn.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: YBB Capital – Nhà nghiên cứu Ac-Core
TÓM TẮT
● Sự nổi lên của làn sóng DeSci chủ yếu bắt nguồn từ việc Binance Labs đầu tư vào BIO Protocol, phát biểu mới nhất của CZ liên quan đến công nghệ sinh học, cuộc thảo luận giữa CZ và Vitalik về DeSci, cùng với việc a16z dẫn vốn cho dự án DeSci AmionChain;
● Nếu coi DeSci như một Meme, thì so với các loại Meme thuộc lĩnh vực AI, vườn thú, nghệ thuật... cơ sở nền tảng của nó đòi hỏi câu chuyện kể mạnh mẽ hơn và sự hậu thuẫn từ những nhân vật nổi bật, đồng thời cũng có tiềm năng "vượt ra ngoài cộng đồng" (break the circle) lớn hơn;
● Về mặt thực tiễn, quy mô kinh tế hiện tại của thị trường DeSci vẫn chưa đủ để tài trợ cho các khoản chi phí nghiên cứu khoa học. Hiện tại DeSci vẫn đang ở giai đoạn sơ khai của “giấc mộng vốn hóa”, và nhu cầu cấp thiết nhất chính là thổi phồng xu hướng.
Một. Bối cảnh
1.1 DeSci là gì?
Theo cách giải thích chính thống, DeSci (Decentralized Science – Khoa học phi tập trung) là việc sử dụng công nghệ Web3 nhằm xây dựng cơ sở hạ tầng nghiên cứu khoa học công cộng một cách công bằng và bình đẳng. Trọng tâm của DeSci là giải quyết các vấn đề như đánh giá chuyên môn, tài trợ nghiên cứu khoa học, quản lý quyền sở hữu trí tuệ, độ minh bạch dữ liệu và cơ chế kiểm duyệt.
Hiểu đơn giản hơn, DeSci là việc áp dụng tính chất đầu cơ thuần túy trong giới tiền mã hóa vào lĩnh vực khoa học – vốn dĩ không hề mang tính đầu cơ. Tuy nhiên, DeSci không phải khái niệm mới xuất hiện năm nay. VitaDAO, tổ chức chuyên tài trợ và thúc đẩy nghiên cứu y học kéo dài tuổi thọ từ giai đoạn sớm, đã được thành lập từ năm 2021 và thậm chí còn nhận được đầu tư từ Pfizer – hãng dược phẩm nổi tiếng toàn cầu. Nhưng suốt thời gian qua, DeSci phát triển khá chậm chạp và không thu hút sự chú ý của thị trường, cho đến khi gần đây Binance Labs tuyên bố đầu tư vào BIO Protocol, và CZ cùng Vitalik tham gia hội nghị DeSci, khiến lĩnh vực này một lần nữa trở lại tầm ngắm của công chúng.
1.2 Đâu là động lực tạo nên làn sóng?
1. Binance Labs độc quyền đầu tư vào BIO Protocol:
BIO Protocol có thể được xem như một nền tảng gây quỹ cộng đồng dành cho các dự án khoa học, huy động vốn thông qua bán token để hỗ trợ và thúc đẩy phát triển các dự án công nghệ sinh học. Quyền sở hữu trí tuệ tồn tại dưới dạng IPT (Intellectual Property Token – token quyền sở hữu trí tuệ) theo giao thức Molecule, và được chia sẻ bởi các bên tham gia.
Các lợi nhuận từ quyền sở hữu trí tuệ và doanh thu bán sản phẩm sẽ được chuyển ngược lại vào kho bạc của BioDAO để tiếp tục tài trợ cho các dự án nghiên cứu thế hệ tiếp theo. Binance Labs nhận định: “BIO có thể được xem như phiên bản Y Combinator của khoa học trên blockchain”. Hiện tại, tổng giá trị vốn hóa hoặc định giá của 100 công ty khởi nghiệp hàng đầu thuộc hệ sinh thái Y Combinator đã vượt quá 100 tỷ USD, bao gồm các tên tuổi như Airbnb, Coinbase, Stripe, Reddit...
2. CZ phát biểu về định hướng mới bao gồm công nghệ sinh học và cùng Vitalik thảo luận về DeSci:
Tại sự kiện Tuần lễ Blockchain Dubai 2024, trong bài phát biểu đầu tiên sau khi được trả tự do, CZ nói rõ mối liên hệ của ông với trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học: “Hiện tại tôi tập trung vào hai việc: một là Google Academy, hai là đầu tư. Đầu tư tập trung chủ yếu vào ba lĩnh vực: blockchain, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học.” Sau đó, CZ tham dự sự kiện DeSci Day do Binance tổ chức tại Bangkok và cùng Vitalik thảo luận về DeSci. Hành động này đã làm dấy lên làn sóng tranh luận trên thị trường, khiến giá token của nhiều dự án DeSci tăng vọt.
3. a16z dẫn dắt vòng gọi vốn cho dự án DeSci AmionChain:
Gần đây, AminoChain thông báo đã huy động thành công 5 triệu USD vòng hạt giống do a16z dẫn dắt. Cộng thêm các khoản đầu tư trước đó từ các quỹ tư nhân như Cercano, tổng số vốn gọi được đã đạt mức 7,8 triệu USD. Tầm nhìn của họ là xây dựng một “ngân hàng sinh học” (Biobank) phi tập trung trên L2, nơi các nhà nghiên cứu có thể dễ dàng tìm kiếm và truy cập mẫu vật, trong khi bệnh nhân vẫn giữ quyền kiểm soát và được đền bù khi dữ liệu của họ được sử dụng.
Nguồn ảnh: X(@BinanceLabs)
Hai. Nhu cầu thực tế và ứng dụng thật sự của DeSci
2.1 Nhìn thẳng vào DeSci: Nhu cầu vốn cho nghiên cứu khoa học
Theo báo cáo năm 2024 từ Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NSF) và Trung tâm Thống kê Khoa học & Kỹ thuật Quốc gia (NCSES), chi tiêu nghiên cứu của Mỹ năm 2023 ước đạt 710 tỷ USD, và chi tiêu R&D năm 2022 đã gần chạm mức 700 tỷ USD. Trong đó, khu vực tư nhân chiếm vị trí chủ đạo với khoảng 78% tổng đầu tư R&D, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ thông tin và dược phẩm.
Năm 2021, ngoài Trung Quốc và Mỹ, các quốc gia có chi tiêu nghiên cứu cao nhất gồm Nhật Bản (177 tỷ USD), Đức (154 tỷ USD) và Hàn Quốc (120 tỷ USD). Năm 2021, chi tiêu R&D của Mỹ tương đương 3,5% GDP; Israel và Hàn Quốc vượt mức 4%; Đài Loan, Nhật Bản và Đức nằm trong khoảng 3-4%; Anh và Trung Quốc trên 2%. Năm 2022, khu vực giáo dục đại học của Mỹ đứng thứ hai về đầu tư R&D, chỉ sau khu vực doanh nghiệp. Trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, nghiên cứu đời sống con người nhận được mức tài trợ cao nhất, đạt 42 tỷ USD (chiếm 44%), chủ yếu đến từ Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh (xem dữ liệu tại liên kết mở rộng 1).
Nguồn ảnh: Xem tại liên kết mở rộng 1
Năm 2023, Trung Quốc chi hơn 3,3 nghìn tỷ Nhân dân tệ (khoảng 458,5 tỷ USD) cho nghiên cứu và phát triển, tăng 8,1% so với năm trước. Trong đó, chi cho nghiên cứu cơ bản đạt 221,2 tỷ Nhân dân tệ, tăng 9,3%. So với trước đây, Trung Quốc duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong những năm gần đây, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao và nghiên cứu cơ bản, thể hiện quyết tâm chiến lược trở thành cường quốc công nghệ (xem dữ liệu tại liên kết mở rộng 2).
Về tốc độ tăng chi tiêu nghiên cứu: Trung Quốc tăng nhanh hơn, đặc biệt trong đầu tư nghiên cứu cơ bản, thể hiện quyết tâm đổi mới sáng tạo và ưu tiên các lĩnh vực công nghệ cao. Mặc dù Mỹ có con số tuyệt đối cao hơn, nhưng tốc độ tăng trưởng ổn định, tập trung vào các lĩnh vực công nghệ tiên phong lâu dài.
Xét về ứng dụng thực tế của DeSci, hiện tại nó vẫn chủ yếu dừng lại ở giai đoạn kể chuyện kiểu Meme, khó có thể thúc đẩy trực tiếp sự phát triển công nghệ. Dù là gây quỹ nhờ cảm xúc cộng đồng hay dòng tiền từ đầu cơ, quy mô kinh tế hiện tại vẫn quá nhỏ bé so với nhu cầu tài chính khổng lồ cho nghiên cứu khoa học. Vì vậy, DeSci vẫn đang ở giai đoạn đầu của “giấc mộng vốn hóa”. Để DeSci thực sự đi vào thực tiễn, ngoài việc đáp ứng yêu cầu pháp lý, cần có sự ủng hộ liên tục từ những nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn.
2.2 Ví dụ thực tế về tài chính học thuật kiểu DeSci: Sự kiện siêu dẫn nhiệt độ phòng LK-99 của Hàn Quốc
Nguồn ảnh: Taj Quantum - Trang web chính thức của Taigi Quantum Mỹ
Năm 2023 được mệnh danh là “năm đầu tiên của siêu dẫn nhiệt độ phòng”, chủ yếu do một vài nghiên cứu tuyên bố phát hiện vật liệu siêu dẫn ở nhiệt độ thường, gây chú ý mạnh mẽ trong giới khoa học toàn cầu. Tuy nhiên, khi điều tra sâu hơn, những phát hiện này bị chứng minh là có vấn đề nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến bê bối học thuật.
Sự việc bắt đầu khi nhà vật lý Ranga Dias từ Đại học Rochester (New York) đăng một bài báo trên tạp chí Nature, tuyên bố phát hiện ra vật liệu có thể siêu dẫn ở nhiệt độ phòng. Phát hiện này ban đầu được coi là bước đột phá lớn, vì nếu siêu dẫn ở nhiệt độ thường thành hiện thực, nó sẽ cách mạng hóa lĩnh vực truyền tải năng lượng, thiết bị y tế và linh kiện điện tử. Thông thường, siêu dẫn chỉ hoạt động ở nhiệt độ cực thấp (dưới -196 độ C), trong khi siêu dẫn ở nhiệt độ thường luôn là mục tiêu theo đuổi của giới khoa học. Tuy nhiên, nghiên cứu của Dias ngay từ đầu đã bị đặt nhiều dấu hỏi, đặc biệt khi uy tín học thuật của ông từng gây tranh cãi từ năm 2020 do nghiên cứu tương tự.
Năm 2020, Dias từng nổi tiếng nhờ một bài báo về siêu dẫn nhiệt độ phòng, nhưng bài báo này đã bị tạp chí Nature rút lại sau 2 năm. Dù vậy, năm 2023 ông lại công bố nghiên cứu tương tự, một lần nữa thu hút sự chú ý. Tuy nhiên, nhiều đồng nghiệp buộc tội ông làm sai lệch dữ liệu, thậm chí sao chép nội dung từ luận án tiến sĩ. Các phương tiện truyền thông lớn như Wall Street Journal và tạp chí Science đều tiến hành điều tra, phơi bày các vấn đề trong nghiên cứu của ông. Đại học Rochester cũng khởi động nhiều cuộc điều tra nội bộ, cuối cùng các chuyên gia bên ngoài xác nhận bài báo có “vấn đề về độ tin cậy dữ liệu”, dẫn đến việc ông bị tước quyền quản lý phòng thí nghiệm và sinh viên. Tháng 11/2023, tạp chí Nature chính thức rút lại bài báo mới nhất của Dias về siêu dẫn nhiệt độ phòng.
Bên trong bê bối dần lộ diện. Theo điều tra của nhóm tin tức tạp chí Nature, các thành viên trong nhóm nghiên cứu của Dias không quan sát thấy hiện tượng siêu dẫn then chốt là “hiệu ứng Meissner”, nhưng trong thời gian ngắn đã nhận được bản thảo từ Dias và bị yêu cầu phối hợp nộp bài. Các nghiên cứu sinh này cảm thấy nghi ngờ về một số dữ liệu thí nghiệm, nhưng dưới áp lực và quyền uy của giảng viên hướng dẫn, họ đã không công khai phản đối. Sau đó, ngày càng nhiều phản biện và chuyên gia nghi ngờ dữ liệu của Dias, cho rằng dữ liệu có thể đã bị sửa đổi.
Trong lúc bài báo đầu tiên của Dias bị nghi ngờ, ông lại tuyên bố phát hiện siêu dẫn nhiệt độ phòng trong một vật liệu khác (hợp chất lutetium-hydrogen LuH). Nhưng dữ liệu đo lường của nghiên cứu này cũng đầy rẫy vấn đề. Nhiều sinh viên chỉ ra lỗi hệ thống trong kết quả thí nghiệm, thậm chí cho rằng họ đang “tự lừa dối chính mình”. Trước ngày càng nhiều chỉ trích, Dias vẫn quyết định công bố bài báo, nhưng trong số 11 tác giả đồng cấp, có tới 8 người cuối cùng yêu cầu rút bài.
Chuỗi bê bối học thuật này không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín cá nhân Dias mà còn làm tổn hại cả lĩnh vực nghiên cứu. Triển vọng nghề nghiệp của nhiều nhà khoa học trẻ tham gia vào các nghiên cứu này trở nên bất định, lòng tin trong giới học thuật cũng bị suy giảm. Nhà vật lý Paul Canfield từ Đại học Iowa State nhận xét: “Vụ bê bối này làm tổn hại đến sự nghiệp của các nhà khoa học trẻ, đặc biệt là những người trong lĩnh vực siêu dẫn”.
Đồng thời, một nhân vật khác trong lĩnh vực siêu dẫn nhiệt độ phòng, nhóm LK-99 của Hàn Quốc, cũng vướng vào tranh cãi tương tự. Dù tuyên bố vào năm 2024 đã phát hiện “siêu dẫn nhiệt độ phòng” mới – PCPOSOS, nhiều người trong giới khoa học nghi ngờ tính xác thực của nghiên cứu. Dữ liệu mà nhóm này trình bày tại hội nghị học thuật tương tự như nghiên cứu LK-99 trước đó, thiếu các bằng chứng kiểm chứng đầy đủ.
Nguồn ảnh: Bloomberg
Sau khi tin tức về đột phá công nghệ siêu dẫn được công bố, một số cổ phiếu Hàn Quốc liên quan đến siêu dẫn đã thu hút lượng lớn nhà đầu tư. Các cổ phiếu penny nhỏ như Duksung Co. và Sunam Co. tăng trần 30% trong ba phiên giao dịch liên tiếp. Sunam Co. tăng khoảng 260% trong sáu phiên giao dịch gần nhất, Duksung tăng 170%. Mobiis Co. tăng 30% vào thứ Năm, Shinsung Delta Tech Co. tạm thời tăng 21%, lập mức cao kỷ lục.
Về sau, Ủy ban Kiểm chứng Hiệp hội Siêu dẫn Hàn Quốc khẳng định LK-99 không thể hiện hiệu ứng Meissner, do đó không thể chứng minh là siêu dẫn. Thông tin này khiến các cổ phiếu siêu dẫn Trung Quốc biến động: Pháp Nhậm Thắng và Trung Phu Thực Nghiệp giảm mạnh, trong đó Pháp Nhậm Thắng không tham gia lĩnh vực siêu dẫn, Trung Phu chỉ cung cấp địa điểm và thiết bị. Đồng thời, cổ phiếu công ty siêu dẫn Mỹ giảm 29%, Sumitomo Electric Industries cũng giảm do kết quả kinh doanh kém.
Ba. Tổng quan hệ sinh thái DeSci
3.1 Giao thức BIO
BIO Protocol, được Binance Labs đầu tư, đã được ví von là “Y Combinator của khoa học trên chuỗi”, đóng vai trò ươm tạo doanh nghiệp giai đoạn đầu, cung cấp vốn và tài nguyên để tăng tốc phát triển dự án. Theo nội dung từ TechFlow, các thành phần chính bao gồm BioDAO, hệ thống tuyển chọn, thanh khoản và hóa IP, cơ chế khuyến khích.
Nguồn ảnh: TechFlow – Giải mã BIO Protocol - BioDAO
$VITA (VitaDAO): Ra đời năm 2021, VitaDAO chuyên tài trợ và thúc đẩy nghiên cứu y học kéo dài tuổi thọ, mục tiêu là kéo dài tuổi thọ khỏe mạnh cho con người, do người nắm giữ $VITA quản lý;
$RSC (ResearchCoin): Được dùng trên nền tảng ResearchHub để thưởng cho đóng góp của người dùng, nhằm thúc đẩy nghiên cứu khoa học thông qua động lực hóa cộng đồng. Bất kỳ ai cũng có thể kiếm $RSC bằng cách chia sẻ, tuyển chọn và thảo luận về khoa học học thuật trên ResearchHub;
$ATH (AthenaDAO): Là cộng đồng phi tập trung gồm các nhà nghiên cứu, nhà tài trợ và người vận động, cam kết thúc đẩy nghiên cứu, giáo dục và tài trợ cho sức khỏe phụ nữ;
$GROW (ValleyDAO): Tổ chức phi tập trung tập trung vào thuốc chống lão hóa và các dự án kéo dài sự sống.
3.2 Pump.Science
Một nền tảng DeSci thuộc hệ sinh thái Solana, Molecule DAO, được ra mắt tại hội nghị Solana Breakpoint 2024, là nền tảng phát hành Meme. Pump.science sẽ phát hành các token Meme đại diện cho thuốc trên Pump.fun. Một số token liên quan:
$RIF: Rifampicin (Rifampicin), theo giới thiệu trên website: “Rifampicin là một loại kháng sinh thu hút sự chú ý do tác dụng đáng kinh ngạc đối với quá trình lão hóa. Trên các sinh vật mẫu như Caenorhabditis elegans (một loài sinh vật thường dùng trong nghiên cứu lão hóa), Rifampicin đã được chứng minh có khả năng kích hoạt cơ chế phòng vệ tự nhiên của tế bào để chống lại stress và tổn thương. Hãy hình dung nó như một ‘huấn luyện viên tế bào’, giúp tế bào duy trì sức khỏe và độ đàn hồi bằng cách bảo vệ khỏi stress oxy hóa có hại và duy trì chất lượng protein trong tế bào. Những tác dụng bảo vệ này giúp các sinh vật sống lâu hơn và khỏe mạnh hơn.”
$URO: Urolithin A (Urolithin A), theo giới thiệu trên website: “Đây là một hợp chất được cơ thể sản sinh ra khi bạn ăn các thực phẩm giàu ellagitannin (như quả lựu). Điều đặc biệt của Urolithin A là khả năng thực hiện ‘dọn dẹp mùa xuân’ cho tế bào. Nó giúp loại bỏ các ty thể cũ và rối loạn chức năng (nhà máy năng lượng của tế bào), để các ty thể mới, khỏe mạnh phát triển. Quá trình này được gọi là mitophagy (tự thực ti thể), và nghiên cứu cho thấy nó có thể kéo dài tuổi thọ của C. elegans bằng cách giúp tế bào hoạt động hiệu quả và tràn đầy năng lượng hơn.”
3.3 Khái niệm quyên góp
$Scihub: Token phi chính thức do @0xAA_Science quyên góp, nhằm hỗ trợ trang web cung cấp luận văn khoa học mã nguồn mở, lấy cảm hứng từ thư viện bóng Sci-Hub, chỉ là một token Meme cộng đồng. Sci-Hub là một trang web phi lợi nhuận, phi chính phủ, cung cấp miễn phí luận văn học thuật, ngoài Google Scholar, Sci-Hub, LibGen và PubMed, còn tích hợp nhiều nguồn tài nguyên học thuật công khai khác bằng tiếng Trung và tiếng Anh, cho phép tìm kiếm và tải miễn phí luận văn, bằng sáng chế, sách trong và ngoài nước.
3.4 Meme lượng tử DeSci
$ANTI - Antitoken và $PRO - Protoken: Là một cặp token, biểu thị thái độ ủng hộ và phản đối Meme Token, được tạo ra bởi kỹ sư thuật toán và chuyên gia vật lý toán học @sshmatrix_. 1 $ANTI = 1 $PRO, cùng tăng giảm.
Bốn. Thuốc trường sinh trên blockchain có thể kéo dài bao lâu?
DeSci không phải khái niệm mới xuất hiện năm nay. Sự bùng nổ hiện tại chủ yếu chịu ảnh hưởng ngắn hạn từ ba yếu tố: Binance Labs đầu tư vào BIO Protocol, CZ và Vitalik cùng thảo luận về DeSci, a16z dẫn dắt đầu tư vào dự án DeSci AmionChain, đồng thời thị trường cũng cần động lực "tăng giá là đúng đắn". Nhìn vào toàn cảnh thị trường hiện nay, DeSci vẫn chủ yếu được thúc đẩy bởi yếu tố Meme, nhưng thuộc tính nền tảng của nó khác biệt so với các loại Meme khác.
● Khác biệt với các Meme khác: So với các Meme thuộc lĩnh vực AI, vườn thú, nghệ thuật..., DeSci về bản chất cần một nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn để "đỡ đầu", có lẽ chỉ riêng lưu lượng trong cộng đồng sẽ khó duy trì, mà cần thêm nhân vật thực tế bên ngoài mang tính "nghiên cứu khoa học";
● Định giá dự án dẫn đầu cần tiếp tục tăng: Hiện tại, DeSci chưa có dự án nào đạt vốn hóa 1 tỷ USD, so với các lĩnh vực Meme khác vẫn còn tiềm năng thị trường rất lớn. Các sàn giao dịch tập trung lớn chưa niêm yết token liên quan, và vòng gọi vốn cấp 1 cũng chưa xuất hiện quy mô lớn;
● DeSci có thể có tiềm năng vượt ra ngoài cộng đồng mạnh hơn: Thị trường PVP cạnh tranh khốc liệt, nhưng nếu một người có nền tảng "nhà khoa học" từ bên ngoài tận dụng câu chuyện DeSci để quyên góp hoặc gây quỹ, sẽ có không gian phát triển lớn hơn. Tương tự như việc gây quỹ mua bản gốc hiếm của Hiến pháp Mỹ qua $PEOPLE, hay đấu giá NFT “Everydays: The First 5000 Days” với giá 69,34 triệu USD tại Christie’s, hay Elon Musk đưa $DOGE lên Mặt Trăng. DeSci và các ví dụ trên đều thể hiện logic cốt lõi tương tự, hiệu ứng tiếp thị không thua kém gì khi Jia Yueting mang bản PowerPoint lên kế hoạch sản xuất xe hơi trong cộng đồng tiền mã hóa.
Liên kết mở rộng:
https://www.nsf.gov/nsb/news/news_summ.jsp?cntn_id=309719&org=NSB
https://english.www.gov.cn/news/202403/05/content_WS65e6ff4dc6d0868f4e8e4b66.html
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@YBBCapital
