Tội lỗi nguyên thủy trong lĩnh vực tài chính: Tiền ảo thất bại tại Trung Quốc
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Tội lỗi nguyên thủy trong lĩnh vực tài chính: Tiền ảo thất bại tại Trung Quốc
Địa điểm làm việc có thể thay đổi, nhưng người Hoa sẽ không bao giờ biến mất khỏi ngành này.
Chuyên sâu báo cáo Web3Bài viết: Anderson Sima, Tổng biên tập điều hành Foresight News
Trên đường Đông Trường Trị ẩn chứa di tích Trường Cao đẳng Kỹ thuật Leasede, hội trường sau khi tu sửa vẫn giữ phong cách Gothic, bức tường đá rêu phong đối diện trực tiếp với Quảng trường Bạch Ngọc Lan cao 320 mét.
Ngày 17 tháng 10, Tuần lễ Blockchain Thượng Hải – sự kiện đã diễn ra liên tục trong mười năm – chuyển từ khách sạn W Ngoại Bằng đến đây. Vừa lúc 9 giờ 20 phút sáng, những người đang trò chuyện bên ngoài hội trường đồng loạt ùa vào trong, thu hút họ là một nhân vật như "thần thoại" —— Vitalik Buterin, đồng sáng lập Ethereum.
Sau khi người dẫn chương trình kết thúc phát biểu, khuôn mặt của Vitalik hiện lên trên màn hình lớn, các khán giả vỗ tay reo hò, bật đèn flash điện thoại, đầy tò mò về thiên tài và tỷ phú 30 tuổi này.
Khán giả chụp ảnh Vitalik trong buổi thuyết trình Nguồn ảnh: Phòng thí nghiệm Blockchain Wanxiang
Nhưng có một chi tiết dễ bị bỏ qua: kể từ năm 2019, vị lãnh tụ tinh thần của lĩnh vực blockchain này chưa từng đặt chân trở lại đại lục Trung Quốc, dù nơi đây từng là trung tâm quan trọng nhất của hệ sinh thái blockchain lớn nhất thế giới – Ethereum.
Khi bóng dáng Vitalik không còn xuất hiện trên các con phố Thượng Hải hay Bắc Kinh, tương ứng với đó, hệ sinh thái blockchain tại đại lục Trung Quốc đang dần suy thoái. "Đây là một thực tế đáng tiếc", Trương Nguyên Kiệt, đồng sáng lập Conflux, chia sẻ với Foresight News.
Tăng trưởng hoang dã và cấm đoán toàn diện
Bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, một năm sau đó, Satoshi Nakamoto bí ẩn công bố bản trắng Bitcoin, từ đó blockchain và tiền mã hóa dần phát triển thành một ngành công nghiệp đổi mới trong lĩnh vực tài chính công nghệ.
Theo cách hiểu thông thường, blockchain (Blockchain) có thể ám chỉ mạng cơ sở dữ liệu sử dụng phương pháp ghi sổ phân tán; token (Token) là hệ thống kinh tế phụ trợ nhằm đảm bảo an ninh sổ cái và quy tắc vận hành, còn được gọi là tiền mã hóa (Cryptocurrency) - chủ đề nóng gây tranh luận toàn cầu. Tại Trung Quốc đại lục, chúng thường được gọi là tiền ảo; một số khu vực khác dùng thuật ngữ "tiền tệ kỹ thuật số".
Dưới tác động của hiệu ứng làm giàu nhanh chóng, Bitcoin tăng trưởng bùng nổ, trải qua ba đợt thị trường tăng giá, tổng vốn hóa thị trường hiện đạt mức 1,3 nghìn tỷ USD, tương đương nền tảng internet Meta do Zuckerberg lãnh đạo.
Cần lưu ý rằng, ở đỉnh điểm của cả ba đợt tăng giá trước đó, chính quyền đại lục đều chọn biện pháp "hạ nhiệt" đối với "tiền ảo".
Tháng 12 năm 2013, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cùng bốn bộ ngành khác ban hành "Thông báo về phòng ngừa rủi ro liên quan đến Bitcoin", lần đầu tiên định nghĩa Bitcoin, nêu rõ Bitcoin không có địa vị pháp lý tương đương tiền tệ, không được phép và không nên lưu thông trên thị trường.
Đến năm 2017, đúng thời điểm cơn sốt ICO bùng phát, ngày 4 tháng 9, bảy bộ ngành gồm Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, Văn phòng Thông tin Mạng Trung ương, Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin, Tổng cục Quản lý Thị trường, Ủy ban Giám sát Ngân hàng, Ủy ban Chứng khoán và Bảo hiểm Nhà nước Trung Quốc đồng loạt ban hành "Thông báo về phòng ngừa rủi ro tài trợ phát hành token", cấm hoạt động huy động vốn phát hành token trái phép, khẳng định ICO về bản chất là hành vi huy động vốn công khai trái phép, nghi ngờ vi phạm pháp luật như phát hành trái phiếu/token bất hợp pháp, phát hành chứng khoán trái phép, huy động vốn trái phép, lừa đảo tài chính, đa cấp...
Sau hai đợt kiểm soát nghiêm ngặt, cơn sốt ICO và tiền ảo bắt đầu hạ nhiệt, các sàn giao dịch tiền mã hóa nội địa thế hệ đầu tiên buộc phải thanh lý hoặc rút khỏi đại lục Trung Quốc, thời đại mua trực tiếp tiền mã hóa bằng Nhân dân tệ chính thức khép lại.
Tuy nhiên, ngoài ICO, ngành khai thác (mining) và hoạt động sàn giao dịch tiền mã hóa vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ tại đại lục Trung Quốc, từng chiếm tới hơn một nửa thị phần toàn cầu. Các chuyên gia trong ngành như Vitalik Buterin (người sáng lập Ethereum), Triệu Trường Bồng (sáng lập Binance) đều rất năng nổ tại thị trường Trung Quốc.
Đến năm 2021, tiền mã hóa bước vào một đợt thị trường tăng giá mới, nhà chức trách Trung Quốc cũng nâng cấp mức độ giám sát lên mức cao nhất trong lịch sử. Tháng 9, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia cùng các bộ ngành ban hành thông báo về việc chỉnh đốn hoạt động "đào tiền ảo", yêu cầu các địa phương loại bỏ hoàn toàn hoạt động đào tiền mã hóa.
Cùng thời điểm, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc và nhiều bộ ngành khác liên tiếp phát văn bản "Thông báo về tăng cường phòng ngừa và xử lý rủi ro giao dịch, đầu cơ tiền mã hóa", lần đầu tiên quy định: các sàn giao dịch tiền ảo nước ngoài cung cấp dịch vụ cho người dùng Trung Quốc cũng sẽ bị truy cứu trách nhiệm theo pháp luật; hành vi cá nhân đầu cơ tiền ảo đi ngược lợi ích công cộng, các hành vi dân sự liên quan đều vô hiệu.
Từ đây, toàn bộ ngành liên quan đến tiền mã hóa bắt đầu rút lui khỏi đại lục Trung Quốc.
Lúc bấy giờ, ba sàn giao dịch tiền mã hóa lớn nhất thế giới – Binance, Huobi, OKEx – đều nhanh chóng tuyên bố tạm dừng đăng ký người dùng tại đại lục Trung Quốc, đồng thời bắt đầu thanh lý người dùng hiện hữu.
Nhiều sàn giao dịch nội địa nhỏ hơn lựa chọn đóng cửa hoàn toàn, không thể tồn tại trong môi trường quản lý thắt chặt. Ngoài Huobi chủ yếu tập trung thanh lý, các sàn giao dịch offshore khác lần lượt đóng văn phòng tại Bắc Kinh, Thượng Hải, cuối cùng dời trụ sở về Singapore và Dubai.
Về mảng khai thác: Trung Quốc từng là nguồn cung chính về sức mạnh tính toán khai thác Bitcoin toàn cầu, các mỏ thủy điện tại Vân Quý Xuyên và mỏ nhiệt điện tại Tân Cương Nội Mông chiếm hơn 60% tổng sức mạnh tính toán Bitcoin toàn cầu.
Sau chiến dịch triệt phá quy mô lớn hoạt động đào Bitcoin năm 2021, các thợ đào lần lượt chuyển thiết bị sang Kazakhstan, Mỹ, Canada... Các nhà sản xuất máy đào hàng đầu như Bitmain và Canaan Creative cũng chuyển trọng tâm kinh doanh toàn diện ra nước ngoài, đánh dấu sự rút lui hoàn toàn của ngành khai thác tiền mã hóa Trung Quốc.
Tội lỗi tài chính: Huy động vốn trái phép và rửa tiền
Bên dưới các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt của chính phủ Trung Quốc đối với tiền mã hóa là đặc tính tài chính vốn có của nó, vốn tại đại lục Trung Quốc thường chạm vào các vùng cấm giám sát.
Theo các tài liệu quản lý trước đây, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc và các cơ quan giám sát khác cho rằng, hoạt động đầu cơ tiền mã hóa dễ gây bất ổn thị trường, đồng thời làm nảy sinh cờ bạc, huy động vốn trái phép, lừa đảo, bán hàng đa cấp và các tội phạm khác. Bằng cách nghiêm cấm giao dịch tiền ảo, chính phủ Trung Quốc nhằm mục đích bảo vệ sự ổn định của thị trường tài chính nội địa, ngăn chặn rủi ro hệ thống lan rộng.
Sau P2P, tiền ảo tiếp tục trở thành vùng đất màu mỡ cho huy động vốn trái phép. Theo truyền hình CCTV, tháng 5 năm 2018, một ví tiền ảo mang tên Plus Token, được quảng cáo do cựu nhân viên Google và nhân viên một công ty đa quốc gia tạo ra, âm thầm xuất hiện trên mạng. Lợi dụng danh nghĩa công nghệ blockchain, Plus Token dụ dỗ người tham gia bằng lợi nhuận cao, trong vòng hơn một năm đã lan rộng đến hơn 100 quốc gia và khu vực, thu hút hơn 2 triệu người tham gia, liên quan đến số tiền 40 tỷ Nhân dân tệ. Tháng 6 năm 2019, nền tảng này chính thức bỏ trốn.
Bên cạnh đó, chính phủ Trung Quốc từ lâu lo ngại tiền mã hóa bị sử dụng để rửa tiền, trốn thuế và các hoạt động tài chính phi pháp khác. Tính ẩn danh và phi tập trung của tiền mã hóa khiến nó trở thành công cụ quan trọng giúp tội phạm trốn tránh giám sát. Trong nhiều vụ án tài chính phạm pháp tại các địa phương, công cụ rửa tiền gần như đều liên quan đến tiền mã hóa.
Lấy vụ án rửa tiền lớn nhất nước Anh hồi tháng 4 năm nay làm ví dụ, theo Cai Xin, một phụ nữ gốc Hoa bị tòa án Anh kết tội rửa tiền, liên quan ít nhất 61.000 Bitcoin, được cho là nguồn gốc từ vụ lừa đảo 43 tỷ Nhân dân tệ tại Thiên Tân. Người phụ nữ này bị nghi ngờ giúp Tiền Chí Mẫn – chủ mưu vụ án Thiên Tân – chuyển lượng lớn Bitcoin thành tài sản hữu hình.
Rửa tiền trực tiếp đe dọa quyền kiểm soát dòng vốn của quốc gia. Trương Nguyên Kiệt, đồng sáng lập Conflux, nói với Foresight News: "Khi tiền mã hóa phổ biến, một bộ phận nhà đầu tư có thể lợi dụng tính lưu động xuyên biên giới để chuyển tiền ra nước ngoài. Chính phủ lo ngại điều này sẽ làm suy yếu kiểm soát dòng vốn, dẫn đến chảy máu tài sản nội địa. Vì vậy, hạn chế giao dịch tiền ảo cũng được xem là biện pháp quan trọng ngăn chặn chảy vốn."
Đồng thời, do bản thân thị trường tiền mã hóa mang tính đầu cơ cực lớn, biến động giá mạnh, thu hút lượng lớn nhà đầu cơ. Chính phủ Trung Quốc cho rằng, hành vi đầu cơ này không chỉ gây hại cho lợi ích của nhà đầu tư bình thường mà còn có thể gây rối loạn thị trường tài chính. Do đó, cơ quan quản lý yêu cầu nghiêm cấm hoạt động đầu cơ tiền mã hóa, nhằm tránh thị trường bị làm nhiễu bởi đầu cơ quá mức.
Giáo sư Lý Quốc Quyền, Đại học Xã hội Khoa học Singapore, nói với Foresight News: "Chính phủ Trung Quốc chọn cách dập tắt các hiện tượng hỗn loạn như 'đầu cơ' khi cỏ dại mọc um tùm, điều này cực kỳ quan trọng để bảo vệ nhà đầu tư, tôi hoàn toàn ủng hộ quan điểm này."
Sợ hãi "tiền ảo", co cụm toàn diện
Trong bối cảnh kiểm soát nghiêm ngặt hiện nay, nhiều chuyên gia và học giả nói với Foresight News rằng, hiện nay tại Trung Quốc đại lục đã hình thành định kiến "sợ hãi khi nhắc đến tiền ảo" đối với blockchain.
Tiêu Sát, luật sư cấp cao của Văn phòng Luật Đại Thành Bắc Kinh, nói với Foresight News: "Từ năm 2017 đến 2022, Trung Quốc trải qua giai đoạn ICO mọc lên như nấm, nhiều vụ lừa đảo, huy động vốn trái phép núp bóng dưới danh nghĩa tiền mã hóa, metaverse, NFT, sưu tầm kỹ thuật số... Điều này khiến cơ quan quản lý sau đó áp dụng thái độ và biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt với tiền mã hóa, do đó hiện tượng 'sợ hãi khi nhắc đến tiền ảo' thực sự tồn tại, và quả thực cản trở sự phát triển của công nghệ blockchain trong nước."
Trong khi đàn áp mạnh mẽ tiền ảo, chính phủ Trung Quốc tích cực hỗ trợ phát triển chuỗi liên minh (blockchain liên minh), hy vọng thúc đẩy ứng dụng công nghệ blockchain trong các lĩnh vực tài chính, chuỗi cung ứng, hành chính công... Tuy nhiên, thực tế không khả quan, sự phát triển của chuỗi liên minh chưa đạt được hiệu quả mong đợi.
Giáo sư Đặng Kiến Bằng, Chủ nhiệm Trung tâm Pháp luật Tài chính Công nghệ thuộc Trường Luật, Đại học Tài chính Kinh tế Trung ương, nói với Foresight News: "Do lĩnh vực giám sát tài chính trong nước yêu cầu nghiêm ngặt, nên việc phát triển chuỗi công cộng gặp trở ngại về chính sách. Lý do là chuỗi công cộng thường phải phát hành token, dùng token làm động lực kinh tế. Do đó, chuỗi liên minh hoặc chuỗi riêng – không liên quan đến token – là lựa chọn hàng đầu trong nước, nhưng hệ sinh thái đổi mới của chuỗi liên minh, chuỗi riêng tương đối hạn chế, vấn đề minh bạch cũng nổi cộm."
Mặc dù Trung Quốc sở hữu nhiều dự án chuỗi liên minh như Superchain của Baidu, AntChain của Ant Group, nền tảng dịch vụ công nghệ blockchain của Tencent... nhưng ứng dụng thực tiễn của các dự án này cực kỳ hạn chế. Trung Quốc đứng đầu thế giới về số lượng đơn đăng ký bằng sáng chế blockchain, nhưng lại tỏ ra yếu kém trong ứng dụng cụ thể. Nhiều doanh nghiệp chỉ sử dụng blockchain như chiêu bài marketing chứ không phải giải pháp công nghệ thực sự.
Một trong những nguyên nhân chính cản trở phát triển chuỗi liên minh là mức độ tập trung cao, đi ngược với tinh thần cốt lõi phi tập trung của blockchain. Ngoài ra, công nghệ chuỗi liên minh vẫn đối mặt nhiều thách thức trong xử lý riêng tư dữ liệu, an ninh và khả năng tương tác giữa các hệ thống. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp dè dặt khi áp dụng, dẫn đến tỷ lệ phổ biến và ứng dụng thực tế thấp trên thị trường.
Khi Trung Quốc siết chặt quản lý ngành blockchain và tiền mã hóa, trọng tâm huy động vốn và giao lưu toàn cầu trong ngành blockchain cũng đang dịch chuyển. Ngày càng nhiều doanh nghiệp Trung Quốc hướng mắt ra nước ngoài, tìm kiếm hỗ trợ vốn và phát triển kinh doanh tại Singapore, Hồng Kông, Mỹ, Trung Đông... trong khi Trung Quốc dần lùi khỏi vị trí trung tâm của lĩnh vực này.
Theo Báo cáo đầu tư và tài trợ ngành tiền mã hóa quý III/2024 do công ty quản lý tài sản mã hóa Galaxy công bố, ngành tiền mã hóa đã huy động được 2,4 tỷ USD trong quý III, trong đó các công ty có trụ sở tại Mỹ thu hút 56% tổng vốn đầu tư mạo hiểm, Anh chiếm 11%, Singapore chiếm 7%, Hồng Kông chiếm 4%. Mức độ đầu tư tại đại lục Trung Quốc gần như có thể bỏ qua.
Theo sau đó là sự giảm mạnh về số lượng startup và nhân sự trong ngành. Dù công nghệ blockchain từng thịnh hành trong các trường đại học, nhưng khi ngành bị siết chặt quản lý và cơ hội việc làm giảm, ngày càng nhiều sinh viên tỏ ra dè dặt với ngành blockchain.
Bright, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain Đại học Phúc Đán, nói với Foresight News: "Nhìn chung toàn quốc, chỉ các trường đại học tại thành phố lớn mới có hiệp hội blockchain, và trong số hội viên nòng cốt, số người cuối cùng chọn làm việc trong ngành blockchain đếm trên đầu ngón tay." Ông lấy ví dụ từ hiệp hội blockchain của Đại học Phúc Đán: mỗi năm số sinh viên chấp nhận offer ngành blockchain có thể không vượt quá 10 người.
Tương lai sẽ đi đâu về đâu?
Ngày 28 tháng 9, Diễn đàn Kinh tế trưởng 2024 của Trường Kinh tế Ngũ Đạo Khẩu, Đại học Thanh Hoa tổ chức tại Bắc Kinh. Cựu Thứ trưởng Bộ Tài chính Chu Quang Diệu phát biểu đề cập đến tiền mã hóa, hiếm hoi bày tỏ cần coi trọng nghiên cứu lĩnh vực này.
"Nó chắc chắn có ảnh hưởng tiêu cực, chúng ta phải nhận thức đầy đủ về rủi ro và tác hại đối với thị trường vốn, nhưng chúng ta phải nghiên cứu những thay đổi mới nhất và điều chỉnh chính sách quốc tế, vì đây là một khía cạnh then chốt đối với sự phát triển kinh tế số." Chu Quang Diệu điểm lại sự phát triển tiền mã hóa, nhấn mạnh rằng hơn mười năm qua, Mỹ luôn cho rằng tiền mã hóa gây tổn hại nghiêm trọng đến chống rửa tiền và chống tài trợ khủng bố quốc tế.
Ông dùng Mỹ và Trump làm ví dụ để giới thiệu các chính sách quản lý tiền mã hóa khác nhau. Ông nói: "Biến động mạnh về giá trị tiền mã hóa gây tác động lớn đến thị trường tài chính quốc tế, nhưng năm nay, chính sách Mỹ đã có sự thay đổi lớn. Cương lĩnh tranh cử của Trump ghi rõ ràng nội dung về tiền mã hóa, ông còn công khai tuyên bố: 'Chúng ta phải ôm lấy tiền mã hóa, nếu không Trung Quốc sẽ thay thế chúng ta'. Ủy ban Chứng khoán Mỹ cũng đã phê duyệt niêm yết 11 quỹ ETF Bitcoin trên thị trường chứng khoán và thị trường kỳ hạn. Trong các nước thị trường mới nổi, BRICS, Nga, Nam Phi, Brazil, Ấn Độ cũng đều có động thái."
Giáo sư Đặng Kiến Bằng, Đại học Tài chính Kinh tế Trung ương, cũng có quan điểm tương tự, nói với Foreisght News: "Lĩnh vực tiền ảo quả thực tồn tại nhiều hiện tượng phạm pháp, nhưng tôi cho rằng đây không phải nguyên nhân quan trọng cản trở sự phát triển blockchain trong nước. Tôi nghĩ giới quản lý trong nước có thể tiếp tục sâu sắc hóa nhận thức về blockchain, tham khảo mức độ chấp nhận hiện tại của quốc tế đối với blockchain và thậm chí tài chính blockchain, rồi cân nhắc điều chỉnh chính sách phù hợp, thay vì đơn giản là sợ hãi khi nhắc đến tiền ảo."
"Tiền ảo trong đại lục liên quan đến nhiều hành vi phạm pháp, hoặc trở thành công cụ cho các hành vi phạm pháp. Nhưng tại Mỹ, Hồng Kông, châu Âu, Dubai Trung Đông cũng tồn tại các hành vi phạm pháp tương tự. Tuy nhiên, công cụ phạm tội thì nhiều dạng, ví dụ như công cụ rửa tiền và buôn ma túy lớn nhất thế giới chính là tiền mặt đô la Mỹ, nhưng chúng ta không thể vì vậy mà cấm lưu thông đô la. Vì vậy, chúng ta cần nhìn nhận, suy ngẫm về tiền mã hóa từ nhiều góc độ khác nhau," ông bổ sung.
Luật sư cấp cao Tiêu Sát, Văn phòng Luật Đại Thành Bắc Kinh, cũng cho biết, thách thức lớn nhất đối với sự phát triển hệ sinh thái blockchain trong nước hiện nay chính là vấn đề tuân thủ pháp luật. Trong bối cảnh các văn bản quy phạm như "Thông báo 9.4", "Thông báo 9.24" vẫn còn hiệu lực, việc xây dựng hệ sinh thái tiền mã hóa gặp vấn đề về tính hợp pháp, do đó không gian phát triển các dự án liên quan như DeFi, RWA rất hạn chế.
Đối với các从业者 blockchain tại đại lục Trung Quốc, liệu quản lý thắt chặt lâu nay có thể thay đổi trong tương lai? Tất cả các đối tượng được phỏng vấn đều cho rằng khó xảy ra trong ngắn hạn. "Tôi nghĩ ít nhất trong 5 năm tới, rất khó thấy sự thay đổi này," Đặng Kiến Bằng nói.
Hậu ký
Cửa khẩu La Hồ tại Thâm Quyến cách Quảng trường Thời đại Hồng Kông Đồng La Loan khoảng một giờ đi xe, tàu điện ngầm mất 70 phút. Trên các con phố Đồng La Loan, những cửa hàng OTC tiền ảo mọc lên khắp nơi khiến Đặng Kiến Bằng – người đến khảo sát – cảm thấy kinh ngạc. "Hồng Kông đã迈出 một bước táo bạo, nhưng cần thúc đẩy phát triển Web3 trên cơ sở kiểm soát rủi ro liên quan đến tiền mã hóa," ông nói.
Sau khi Hồng Kông chọn mạnh dạn ôm lấy tiền ảo, nhiều doanh nhân và công ty một lần nữa quay trở lại Thâm Quyến liền kề, nơi có giao thông thuận tiện, chi phí nhân lực và sinh hoạt thấp hơn nhiều so với Hồng Kông kế bên.
Trương Nguyên Kiệt, đồng sáng lập Conflux, nói với Foresight News: "Các nhóm nhỏ quay về rải rác khắp Thâm Quyến, âm thầm tham gia vào hệ sinh thái blockchain toàn cầu. Địa điểm văn phòng có thể thay đổi, nhưng người Hoa sẽ không bao giờ biến mất khỏi ngành này."
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
Foresight News
