Cách tiếp cận phương Đông cho câu đố quản lý tiền mã hóa: Binance, tuân thủ địa chính trị và thế giới ngày mai
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Cách tiếp cận phương Đông cho câu đố quản lý tiền mã hóa: Binance, tuân thủ địa chính trị và thế giới ngày mai
Trong lĩnh vực blockchain, tuân thủ quy định và khả năng chống kiểm duyệt là hai chủ đề quan trọng và đầy thách thức.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Uncommons
Một. Ánh đèn sân khấu và quản lý: Bối cảnh chính sách đằng sau sự kiện Binance
1.1 Nỗi lo tiềm ẩn sau mức phạt nặng
Năm 2023, vận mệnh của sàn giao dịch tiền mã hóa lớn nhất thế giới Binance cùng người sáng lập Changpeng "CZ" Zhao dường như đã lao vào một vòng xoáy không thể tránh khỏi. Cuộc điều tra bắt đầu từ năm 2018 cuối cùng đã đạt đến một bước ngoặt quan trọng vào năm 2023.
Đầu năm, ánh mắt giám sát của Quốc hội Mỹ chuyển sang sàn giao dịch tiền mã hóa hàng đầu toàn cầu này. Những câu hỏi chất vấn từ các thượng nghị sĩ như Elizabeth Warren không chỉ tập trung vào tính minh bạch tài chính của Binance mà còn liên quan đến một loạt vấn đề tuân thủ sâu xa hơn. Tháng 3, Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai Mỹ (CFTC) đã khởi kiện nghiêm trọng đối với CZ và Binance với lý do giao dịch không đúng quy định và thao túng thị trường. Không lâu sau đó, Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) cũng nhanh chóng theo sát, đưa ra 13 cáo buộc nghiêm trọng chống lại Binance, bao gồm việc bán chứng khoán chưa đăng ký và sử dụng lẫn lộn quỹ khách hàng.
Khi cuộc điều tra được đẩy mạnh, các thành viên cấp cao trong đội ngũ Binance.US bắt đầu rời đi, dường như báo hiệu một cơn bão lớn hơn đang hình thành. Đến mùa hè, đơn xin giấy phép tại Hà Lan của Binance thất bại, Pháp cũng bắt đầu mở cuộc điều tra riêng. Hình ảnh và uy tín của Binance phải đối mặt với thử thách chưa từng có.
Bước sang mùa thu, tình hình ngày càng nghiêm trọng. Binance buộc phải ngừng chấp nhận khách hàng mới tại Anh, ảnh hưởng trực tiếp đến phạm vi ảnh hưởng và hoạt động kinh doanh toàn cầu. Tháng 11, CZ cuối cùng đã thừa nhận tội danh vi phạm luật chống rửa tiền tại Mỹ, đồng ý nộp khoản phạt và tịch thu lên tới 4,3 tỷ USD để chấm dứt cuộc điều tra dài hạn từ Bộ Tư pháp Mỹ và các cơ quan liên bang khác đối với Binance. Ông từ chức CEO, nhường lại vị trí cho Richard Teng.
Có lẽ cơn sóng pháp lý này tạm thời đã khép lại, nhưng những lo ngại mơ hồ vẫn đang lan rộng:
Ai sẽ là “Binance” tiếp theo?
1.2 Nhà tù quản lý, chiếc gương phản chiếu quản lý
Hal Finney, một trong những người tiên phong đóng góp sớm cho Bitcoin và nhà khoa học mật mã học, từng nói: “Bitcoin là lần đầu tiên một cơ chế tài chính không thể kiểm duyệt xuất hiện trên thế giới.” Bản chất cách mạng về khả năng kháng kiểm duyệt của tiền mã hóa tạo nên sự tương phản rõ rệt với căng thẳng giữa tuân thủ pháp lý và dòng tiền tự do trong sự kiện Binance.
Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, sự mất niềm tin vào hệ thống tài chính truyền thống đã thúc đẩy sự ra đời của Bitcoin. Với tư cách là đồng tiền kỹ thuật số phi tập trung đầu tiên, một trong những mục đích thiết kế ban đầu của Bitcoin là thông qua công nghệ blockchain tạo ra một hệ thống tài chính không bị kiểm soát bởi bất kỳ cơ quan trung ương nào. Sau Bitcoin, sự ra đời của Ethereum vào năm 2015 trở thành một cột mốc thời đại. Ethereum không chỉ là một loại tiền mã hóa, mà còn là nền tảng cho phép chạy các hợp đồng thông minh và ứng dụng phi tập trung (DApps), mở rộng đáng kể phạm vi ứng dụng của công nghệ blockchain. Các loại tiền mã hóa và công nghệ mới nổi tăng cường đặc tính kháng kiểm duyệt của toàn bộ lĩnh vực tiền mã hóa, mang đến nhiều lựa chọn hơn cho người dùng, khiến việc chuyển tiền và trao đổi thông tin khó bị kiểm soát bởi các tổ chức tập trung hơn. Giai đoạn này, tiền mã hóa bắt đầu được sử dụng rộng rãi hơn trong thanh toán xuyên biên giới và trốn thuế, thu hút sự chú ý của các cơ quan quản lý tài chính toàn cầu.
Cùng với sự phổ biến và mở rộng phạm vi ứng dụng của tiền mã hóa, các yêu cầu về chống rửa tiền (AML) và xác minh danh tính người dùng (KYC) trở thành trọng tâm giám sát. Ví dụ, Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) và Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai (CFTC) bắt đầu theo dõi chặt chẽ các sàn giao dịch tiền mã hóa và hoạt động ICO (phát hành tiền mã hóa lần đầu). Đảm bảo rằng các hoạt động này tuân thủ các quy định tài chính hiện hành. Các quốc gia bắt đầu có sự khác biệt rõ rệt trong lập pháp về tiền mã hóa, làm tăng thêm tính bất ổn và phức tạp cho thị trường tiền mã hóa.
Là nền kinh tế lớn nhất thế giới, thái độ quản lý tiền mã hóa của Mỹ được coi là chỉ báo xu hướng toàn cầu. Tại Mỹ, việc quản lý tiền mã hóa được thực hiện ở cấp liên bang bởi nhiều cơ quan như Ủy ban Chứng khoán (SEC), Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai (CFTC), Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC), Bộ Tài chính (thông qua Cục Thuế IRS), Văn phòng Kiểm soát Tiền tệ (OCC) và Mạng lưới Thực thi Tội phạm Tài chính (FinCEN). Đồng thời, việc giám sát việc bán tiền mã hóa phụ thuộc vào việc giao dịch có được coi là bán chứng khoán theo luật liên bang hay tiểu bang hay không, hoặc được phân loại là chuyển tiền theo luật tiểu bang, điều này sẽ xếp bên bán vào loại doanh nghiệp dịch vụ tiền tệ (MSB) ở cấp liên bang. Ngoài ra, CFTC cũng giám sát các hành vi thao túng thị trường đối với các tài sản mã hóa được phân loại là hàng hóa.
Tại các thị trường mới nổi và các nước đang phát triển, ví dụ như khu vực châu Á - Phi - Mỹ Latinh, tiền mã hóa được xem như chất xúc tác cho tăng trưởng kinh tế. Đặc biệt tại một số khu vực châu Phi và châu Á, tiền mã hóa cung cấp phương tiện để vượt qua hệ thống tài chính truyền thống, nâng cao tính bao gồm tài chính. Ví dụ, nhiều quốc gia ở châu Phi đang sử dụng tiền mã hóa để thanh toán và chuyển tiền xuyên biên giới nhằm giải quyết vấn đề thiếu hụt hệ thống ngân hàng. Đồng thời, tiền mã hóa cũng được coi là công cụ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới, các bạn trẻ và doanh nhân tại Nigeria đang sử dụng tiền mã hóa để thực hiện giao dịch và đầu tư quốc tế. Trong khi đó, tại các quốc gia như Venezuela, tiền mã hóa được dùng để né tránh các lệnh trừng phạt quốc tế, đồng thời cũng được các tổ chức phi chính phủ và những người bất đồng chính kiến dùng để thoát khỏi sự kiểm soát tài chính của chính phủ.
Ở phương Đông xa xôi, tiền mã hóa bị Trung Quốc coi là mối đe dọa đối với sự kiểm soát của nhà nước. Thái độ của Trung Quốc đối với tiền mã hóa luôn nổi tiếng với sự kiểm soát nghiêm ngặt. Năm 2017, chính phủ Trung Quốc cấm các đợt gây quỹ lần đầu (ICO) bằng tiền mã hóa trong nước và đóng cửa tất cả các sàn giao dịch tiền mã hóa, với lý do giảm thiểu rủi ro tài chính và đấu tranh chống lừa đảo tài chính. Chính sách này buộc nhiều sàn giao dịch tiền mã hóa đang hoạt động tại Trung Quốc phải di dời ra nước ngoài, như Binance, Huobi... Đồng thời, Trung Quốc từng là một trong những quốc gia đào Bitcoin lớn nhất thế giới, nhưng vì các vấn đề môi trường và năng lượng, Trung Quốc bắt đầu siết chặt hoạt động đào tiền mã hóa từ năm 2021. Điều này dẫn đến sự thay đổi đáng kể trong phân bố địa lý hoạt động đào tiền mã hóa toàn cầu, nhiều thợ đào chuyển sang Mỹ, Trung Á và Đông Âu.
Trong bối cảnh kinh tế chính trị toàn cầu, sự kiện Binance giống như một con bướm vỗ cánh, chuỗi phản ứng dây chuyền nó gây ra đối với thế giới tiền mã hóa vẫn chưa thể thấy rõ. Trong câu chuyện vượt biên giới và văn hóa này, bản chất kháng kiểm duyệt của tiền mã hóa bị đặt dưới ánh đèn sân khấu toàn cầu, mỗi nhịp đập đều gây nên những gợn sóng nhỏ trong làn sóng kinh tế chính trị. Khả năng kháng kiểm duyệt vừa là lá chắn, vừa là thanh kiếm sắc bén. Nó bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân, giúp các giao dịch tài chính tránh khỏi sự can thiệp của quyền lực trung ương, nhưng đồng thời cũng làm dấy lên lo ngại từ các cơ quan quản lý về an ninh và ổn định tài chính. Tranh luận giữa tự do và trật tự, đổi mới và trách nhiệm này giống như một tấm gương soi rõ nhất những nghịch cảnh và tiềm năng sâu sắc nhất của thời đại tiền mã hóa.
Hai. Kiểm duyệt trên chuỗi: Khu vực giao tranh giữa công nghệ và chính trị
2.1 Trọng điểm giữa quản lý và kháng kiểm duyệt
Khác với các chính sách quản lý hình thành từ sự cân bằng động giữa các yếu tố địa chính trị, kinh tế dân tộc và xã hội công dân từ nhiều quốc gia, “kiểm duyệt trên chuỗi” nằm ở vùng đất chiến lược, là nơi trực tiếp chịu tác động và phát huy hiệu quả của chính sách quản lý, đồng thời cũng là trọng điểm mà những người theo chủ nghĩa giá trị nguồn mở và kỹ thuật tối thượng muốn bảo vệ. Trên chuỗi không có vùng đệm.
Kiểm duyệt trên chuỗi là gì? Trong một tập podcast của Bankless có tên Ethereum Uncensored with Justin Drake, Justin Drake định nghĩa hai loại kiểm duyệt khác nhau: kiểm duyệt yếu (weak censorship) và kiểm duyệt mạnh (strong censorship). Kiểm duyệt yếu là khi một khối bỏ qua một giao dịch rồi lựa chọn không bao gồm nó, nhưng giao dịch đó sẽ được khối khác không kiểm duyệt chấp nhận; giao dịch trải qua độ trễ nhưng cuối cùng vẫn được đưa vào chuỗi, tuy nhiên độ trễ này làm giảm trải nghiệm người dùng. Trong trường hợp kiểm duyệt mạnh, giao dịch sẽ không bao giờ được đưa vào chuỗi: mạng lưới bị chiếm đa số và từng giao dịch bị kiểm duyệt, còn được gọi là tấn công 51%. Nếu theo định nghĩa của Justin Drake, phần lớn nội dung thảo luận trong bài viết này tập trung vào cách kháng kiểm duyệt yếu.
Trong bối cảnh đó, lịch sử kiểm duyệt trên chuỗi cũng là lịch sử của sự cân bằng và thỏa hiệp. Trước tiên hãy xem xét một số ví dụ trực tiếp nhất về kiểm duyệt trên chuỗi: ngoài CEX, DeFi luôn là một trong những tuyến đầu chịu áp lực quản lý (“Khi cơ quan quản lý gõ cửa, DeFi là người trả lời”). Cách Uniswap xử lý áp lực quản lý phản ánh rất rõ triệu chứng điển hình của cộng đồng DeFi trước sức ép quản lý: Ngày 23 tháng 7 năm 2021, Uniswap thông báo gỡ một số token nhất định, dùng ngôn từ hết sức thận trọng trong thông báo chính thức: nhóm nhấn mạnh các token này chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng khối lượng giao dịch của Uniswap; hành động chặn này phù hợp với hành động của các giao diện DeFi khác; đồng thời, việc chặn giao diện phía trước không ảnh hưởng đến mã nguồn mở của giao diện Uniswap hoặc các cổng truy cập khác (bao gồm chạy cục bộ).
Mặc dù nhấn mạnh ba điểm này trong bài viết, Uniswap vẫn phải đối mặt với sự chất vấn từ cộng đồng. Bình luận được nhiều lượt thích và chú ý nhất bên dưới bài tweet viết rằng: “Bài blog này không giải thích đầy đủ lý do tại sao các token này bị gỡ khỏi giao diện phía trước. Có đề cập đến quản lý, nhưng biết rõ loại quản lý nào sẽ rất hữu ích cho độc giả và cộng đồng. Nhiều token Synth dường như đã bị xóa (trước khi bài viết được công chúng biết đến).” (@LefterisJP)
Bình luận này đại diện tốt cho quan điểm của cộng đồng về việc Uniswap đưa ra quyết định lớn như vậy mà không tham vấn đầy đủ các thành viên cộng đồng nắm giữ $Uni. Đây được lo ngại sẽ trở thành một tiền lệ xấu khi ứng phó với SEC. Cộng đồng mã hóa vốn nhạy cảm với quản lý, trong khi giao diện phía trước là phần dễ bị khuất phục dưới áp lực quản lý nhất. Ngoài Uniswap, Balancer từng ẩn một nhóm thanh khoản trị giá 20 triệu đô la; Metamask và Infura từng chặn các địa chỉ ví cụ thể theo lệnh kiểm duyệt của Tornado Cash.
2.2 Tin tưởng thì cũng có thể bị kiểm duyệt
“Mọi vector tin cậy (trust vector) đều là một vector kiểm duyệt (censorship vector).” Trong hội nghị censorship.wtf tổ chức tại Istanbul, Vitalik đã đưa ra nhận định này. Bài phát biểu chính của ông có tiêu đề “Tăng cường hệ sinh thái Ethereum ở nhiều cấp độ khác nhau”, và trình bày sáu khía cạnh mà hệ sinh thái Ethereum có thể chịu các “tấn công kiểm duyệt”: tầng giao diện (Interface layer), nhà cung cấp nút tập trung, trình sắp xếp L2, cầu nối Cross-L2, tầng P2P, và tầng xã hội.
Từ đó, ta có thể lần lượt xem xét các mối đe dọa kiểm duyệt mà Ethereum có thể phải đối mặt theo thứ tự thời gian hình thành khối và giao dịch. Trước tiên tóm tắt quá trình: người dùng tương tác với ví, lúc này diễn ra ở phía giao diện; bước tiếp theo giao dịch được tạm lưu trong Mempool, Searcher tìm kiếm Mempool; tiếp đó là phần tạo khối, trong khuôn khổ PBS, Builder đóng gói và sắp xếp khối, Proposer sau khi nhìn thấy nội dung khối chính, chấp nhận giá thầu của Builder, ký xác nhận và đưa giao dịch lên chuỗi. Trong quá trình này, bất kỳ khâu nào cũng có thể trở thành mục tiêu kiểm soát.
2.3 Tổng quan về kiểm duyệt trên chuỗi Ethereum
Ở phần giao diện phía trước, nơi người dùng tương tác trực tiếp và dễ chỉnh sửa, kiểm soát nhất, đã xảy ra các trường hợp như Uniswap và Balancer đã nêu. Vì giao diện phía trước không ảnh hưởng trực tiếp đến tương tác với hợp đồng, vấn đề chủ yếu là về phổ biến công nghệ, tồn tại nhiều giải pháp: như phi tập trung hóa giao diện, hoặc sử dụng các aggregator như Zapper, 1Inch; hoặc mã nguồn mở cho giao diện (Uniswap đã thực hiện); dùng IPFS lưu trữ nội dung tĩnh của giao diện, The Graph lưu trữ nội dung động như mạng xã hội; và dùng dịch vụ tên miền phi tập trung (ENS thay vì DNS).
Sau vấn đề giao diện là vấn đề của các nhà cung cấp dịch vụ nút như Infura. Infura, một trong những nhà cung cấp RPC lớn nhất, là điểm truy cập mà hầu hết DApp dùng để lấy dữ liệu thời gian thực từ chuỗi Ethereum, giảm đáng kể chi phí phát triển DApp, chiếm hơn một nửa thị phần. Tháng 3 năm 2022, Infura từng khẳng định trực tiếp rằng do chính sách quản lý của Mỹ, họ đã hạn chế việc sử dụng MetaMask tại Iran, Triều Tiên, Cuba, Syria, Crimea, Donetsk và Lugansk ở Ukraine. Các nhà cung cấp tương tự như Pocket Network và Ankr đã ghi rõ lộ trình phi tập trung hóa trong kế hoạch; Infura cũng tuyên bố vào tháng 9 năm 2022 rằng họ sẽ ra mắt phiên bản phi tập trung vào cuối năm nay (2023). Xét đến vị trí quan trọng và nguy cơ điểm lỗi đơn lẻ của Infura, tác động tiềm tàng nếu Infura bị kiểm soát hoặc tấn công là rất lớn. Để đối phó với các điểm cuối RPC tập trung như Infura, một giải pháp là xây dựng client nhẹ, tức “xây dựng một phiên bản Ethereum cục bộ”, và gửi yêu cầu đến các nút đầy đủ. Đây là cách vượt qua kiểm soát của Infura, thể hiện tinh thần chủ quyền cá nhân và tinh thần gốc rễ không lưu ký của blockchain, đồng thời việc phổ biến client nhẹ cũng là một trong những việc Ethereum đang tích cực thúc đẩy, có ảnh hưởng quan trọng đến mức độ phi tập trung hóa của toàn bộ hệ thống Ethereum.
Chúng ta đến bước tiếp theo: vấn đề quản lý từ các nhà cung cấp dịch vụ đám mây trong quá trình lưu trữ nút. Theo dữ liệu từ Ethernodes.org, khoảng 60% nút Ethereum được vận hành thông qua dịch vụ đám mây (như Amazon). Công ty Đức Hetzner từng đăng bài tháng 2 năm 2022 cho biết họ “không phù hợp” để lưu trữ nút Ethereum, mặc dù lúc đó gần 15% nút Ethereum đã được lưu trữ tại Hetzner. Mặc dù không hoàn toàn bị cấm, áp lực từ các nhà cung cấp dịch vụ đám mây vẫn luôn treo lơ lửng. Về lý thuyết, các nhà cung cấp dịch vụ đám mây như AWS, Hetzner và Google Cloud có thể tùy ý ngừng dịch vụ. Tuy nhiên, điều đáng an ủi là chi phí thoát và di dời nút thấp, không bị khóa vào máy chủ đám mây cụ thể nào. Sau The Merge của Ethereum, việc tạo nút riêng dễ dàng hơn, ví dụ qua Raspberry Pi hoặc Avado (giải pháp Plug & Play), đây không phải quá trình không thể đảo ngược.
Ngày 15 tháng 9 năm 2022, The Merge đánh dấu sự chuyển đổi chính thức của Ethereum từ thời PoW sang thời PoS, tên gọi người xác thực blockchain cũng chuyển từ thợ đào sang người đặt cược. Trong điều kiện lý tưởng, người đặt cược sẽ đảm nhận vai trò trung lập trong việc xác thực khối. Tính đến ngày 18 tháng 11 năm 2023, trong số 1 triệu người xác thực đặt cược Ethereum, 55% thuộc về 6 công ty: Lido, Coinbase, Kraken, Binance, Bitcoin Suisse, Staked us. Lido, công ty chiếm tỷ lệ cao nhất, hiện có 29 nút vận hành, nhưng con số 29 vẫn còn khá xa so với kỳ vọng về mức độ phi tập trung hóa, làm dấy lên lo ngại về sự tập trung hóa người xác thực.
Nguồn ảnh: Bài thuyết trình của Alon Muroch tại hội nghị censorship.wft
Trong một bài viết khám phá vấn đề lỗi xác thực ETH2.0, CarlBeek và adiasg đã đề xuất khái niệm SSV (Secret Share Validator - Xác thực viên chia sẻ bí mật), sau này phát triển thành DVT (Công nghệ Xác thực Viên Phân tán - Distributed Validator Technology), một giải pháp kỹ thuật hiện nay cho vấn đề tập trung hóa người xác thực. Ý tưởng cốt lõi là phân mảnh khóa riêng và phân phối đến các người xác thực khác nhau, để một nút được xác thực bởi nhiều bên, từ đó giảm rủi ro kiểm duyệt do sự tập trung quá mức. Hiện nay, mạng lưới SSV dựa trên công nghệ DVT đang trở thành cơ sở hạ tầng cho Ethereum dưới cơ chế PoS. Lido đã thực hiện nhiều lần thử nghiệm DVT từ tháng 10 năm 2022 và tuyên bố vào ngày 15 tháng 11 năm 2023 rằng đề xuất kích hoạt mô-đun DVT đơn giản đã được thông qua, và cho rằng “đề xuất này có thể giúp đa dạng hóa đáng kể các nhà vận hành nút của Lido, thúc đẩy đổi mới trong hệ sinh thái đặt cược Ethereum”.
Sau các vấn đề giao diện, dịch vụ nút, lưu trữ nút, bước tiếp theo là cơ sở dữ liệu giao dịch chờ xử lý Mempool. Đây cũng là khu vực đấu trí sâu sắc xoay quanh trò chơi MEV. Trong quá trình sắp xếp, đóng gói, tạo và xác thực khối, nếu không hình thành cơ chế cân bằng tinh tế, các vai trò sẽ dễ dàng lạm dụng quyền lực để thu lợi siêu ngạch, và lợi nhuận cuối cùng sẽ chảy về phía tập trung hóa – những bên có thuật toán phức tạp hơn và sức mạnh tính toán lớn hơn. Đây là điều hệ sinh thái trên chuỗi không mong muốn. Đề xuất PBS (Phân tách Người đề xuất và Người xây dựng - Proposer-Builder Separation) ra đời trong bối cảnh này, nhằm tạo ra vai trò chuyên biệt Builder (hoặc nói cách khác, tách vai trò Validator thành hai vai trò độc lập), tách riêng quyền sắp xếp, đấu giá và ký kết đưa lên chuỗi.
Do độ phức tạp kỹ thuật của PBS, phải mất vài năm nữa mới có thể áp dụng ở tầng giao thức. Trước khi PBS được áp dụng hoàn toàn, MEV-Boost (do Flashbots phát triển) cung cấp giải pháp tạm thời và hiệu quả bằng cách bổ sung thêm Relay (bộ lặp). MEV-Boost cho phép Validators lấy dữ liệu từ luồng đơn hàng giao dịch và trích xuất hiệu quả, thông qua đấu giá gửi khối có lợi nhuận cao nhất vào mạng Ethereum, giúp các Validator không có điều kiện về thuật toán MEV, do đó thường được cho là tạo ra thị trường lợi nhuận công bằng và minh bạch hơn, giảm phương sai MEV mà mỗi Validator thu được. Mặt khác, kể từ khi lệnh trừng phạt được công bố năm 2022, một phần đáng kể các khối trung gian Ethereum đã kiểm duyệt giao dịch Tornado Cash theo tiêu chuẩn OFAC, trong đó phần lớn đến từ Flashbots. Tuy nhiên, đây không phải là kiểm duyệt mạnh không thể thay đổi, mà là một dạng “kiểm duyệt yếu” (weak censorship), làm chậm thời gian, kéo dài quy trình, nhưng cuối cùng các giao dịch vẫn có khả năng cao được đưa lên chuỗi thông qua các relay không kiểm duyệt.
Việc áp dụng PBS cũng không có nghĩa là mọi vấn đề quản lý được giải quyết triệt để. Trong lộ trình chống kiểm duyệt, chúng ta cũng thấy các giải pháp khác, tư duy cơ bản là hạn chế quyền lực của các vai trò khác nhau trong quá trình tạo khối. Một là hạn chế quyền của builder: tức lập danh sách chống kiểm duyệt (censorship resistance lists - crlists), trao cho Proposer quyền công bố danh sách những giao dịch “có thể đang bị kiểm duyệt”, và xa hơn là Forward Inclusion List, buộc Proposal bao gồm một số giao dịch nhất định để chống kiểm duyệt (không phải buộc Proposal trực tiếp đưa giao dịch vào, mà là khi còn không gian khối, buộc Builder sử dụng không gian chưa dùng hết đó). Đây còn được gọi là “PBS hỗn hợp” (Hybrid PBS).
Một phương án hạn chế khác nhằm vào Proposer, đó là MEV Smoothing. Mục tiêu của MEV Smoothing là chỉ cho phép proposer đề xuất khối có giá thầu cao nhất; nếu proposer không đề xuất khối lợi nhuận cao nhất đã được xây sẵn cho họ, rất có thể họ không phải không muốn kiếm thêm lợi nhuận, mà vì lý do khác, có thể là do kiểm duyệt. “Smoothing” trong MEV Smoothing nhằm san bằng lợi nhuận MEV của tất cả Proposer, loại bỏ động cơ kiểm duyệt của Proposer trong một thị trường hoàn toàn hiệu quả.
Ngoài ra, trong giai đoạn đấu trí MEV, việc sử dụng Mempool được mã hóa (mã hóa nội dung giao dịch và địa chỉ gửi/nhận trước khi vào mempool, chỉ giải mã khi lên chuỗi), kêu gọi lòng vị tha hoàn toàn (altruistic self-building, không thuê ngoài việc xây dựng khối)... cũng là một trong những cách chống kiểm duyệt. Giải pháp đầu tiên vẫn chưa chín muồi, còn giải pháp sau nằm ngoài cơ chế, nhiều hơn là suy nghĩ về cách tinh thần nguyên giáo blockchain ảnh hưởng đến việc chống kiểm duyệt. Nhưng Ethereum không phải tôn giáo có thể phát triển khỏe mạnh chỉ bằng tinh thần nguyên giáo, chúng ta vẫn cần nỗ lực không ngừng trên cơ chế.
Ba. Kiểm duyệt ngoài Ethereum: Thanh gươm Damocles luôn hiện hữu
Chuyển ánh mắt khỏi vùng đất mã hóa Ethereum, kháng kiểm duyệt sẽ có những vấn đề và câu trả lời như thế nào? Trong rừng rậm các chuỗi công, chúng ta hãy nhìn vào mạng Bitcoin với lịch sử kháng kiểm duyệt lâu đời nhất và Solana gây tranh cãi trong những năm gần đây.
Ngày 20 tháng 11 năm 2023, một nhà phát triển mạng Bitcoin 0xB10C đã đăng một bài viết có tiêu đềSáu giao dịch bị trừng phạt OFAC biến mất: Bể đào ở châu Á đầu tiên khuất phục trước các lệnh trừng phạt Mỹ? làm dấy lên sự chú ý trở lại đối với chủ đề kháng kiểm duyệt của mạng Bitcoin. Bài viết đề cập đến việc bể đào F2Pool ở châu Á đã lọc ra bốn giao dịch bị trừng phạt bởi Mỹ. Sau đó, đồng sáng lập F2Pool là Chun đã phản hồi trên Twitter (sau đó xóa): “Tại sao bạn ngạc nhiên khi tôi từ chối xác nhận các giao dịch của bọn tội phạm, độc tài và khủng bố? Tôi có quyền từ chối xác nhận bất kỳ giao dịch nào từ Vladimir Putin và Tập Cận Bình, đúng không? Đồng thời, Zhao Changpeng (người sáng lập Binance) đã bán linh hồn vì tiền. Hắn đáng đời.” Ngôn từ ám chỉ sự kiện Binance gần đây, đồng thời thể hiện rõ ràng ý thức kiểm duyệt.
F2Pool trong sự kiện là bể đào Bitcoin lớn thứ ba hiện nay, chiếm khoảng 14% khối Bitcoin được khai thác trong năm qua, đứng thứ ba sau Foundry USA chiếm 30% và AntPool chiếm 22%. Bể đào là điểm tụ hợp hợp tác trong mạng Bitcoin, và tỷ lệ tập trung của các bể đào hàng đầu (như dữ liệu nêu trên) cùng sự phân bố địa lý của thợ đào (như hình dưới) đều phản ánh mức độ tập trung hóa của mạng Bitcoin. Chi phí tài nguyên để tạo bể đào cao và tính cố định thực tế của bể đào khiến việc di dời khó khăn, do đó bể đào trở thành ngành độc quyền và điểm rủi ro cao về kiểm duyệt và quản lý.
Hiện tại có một số giải pháp cho vấn đề tập trung hóa bể đào, ví dụ thợ đào có thể dễ dàng chuyển đổi giữa các bể đào, nếu một bể đào chịu áp lực quản lý và kiểm duyệt, thợ đào có thể chuyển sang bể đào không bị kiểm duyệt để tiếp tục khai thác mà không bị ảnh hưởng; còn có giao thức bể đào phi tập trung Stratum đã ra mắt phiên bản v2 nhằm giải quyết thêm vấn đề tập trung hóa bể đào, cho phép thợ đào lựa chọn tập hợp giao dịch (trước đây tập hợp giao dịch nằm trong tay bể đào) và nâng cao mức độ phi tập trung.
Xem xét Solana. Từ biệt danh “kẻ giết Ethereum” lúc mới ra đời đến “chuỗi sập mạng” và “tái thiết sau thời FTX”, Solana sinh ra trong thời đại các chuỗi công mới nổi, nhưng vì sự kiện FTX gây chấn động và nhiều lần ngừng hoạt động đã làm dấy lên lo ngại về tính tập trung hóa và ổn định của Solana, câu hỏi về khả năng kháng kiểm duyệt liền tiếp nối.
Từ thanh gươm Damocles treo trên đầu mọi mạng lưới—tập trung hóa người xác thực—chúng ta có thể hiểu được một phần hiện trạng vận hành mạng Solana. Tháng 10 năm 2023, Quỹ Solana đã phát hành định kỳ một báo cáo sức khỏe người xác thực. Hình dưới đây cho thấy số lượng người xác thực, hệ số Nakamoto và số lượng client của Solana và một số chuỗi khác, trong đó Solana có số lượng nút xác thực nhiều nhất và hệ số Nakamoto cao nhất (một trong các chỉ số đo lường mức độ phi tập trung).
Rủi ro tiềm tàng về người xác thực là việc vận hành nút xác thực Solana đòi hỏi máy móc hiệu suất cao, do đó nhiều cá nhân sẽ thuê dịch vụ bên thứ ba, dẫn đến bên thứ ba nắm giữ tỷ lệ nút không nhỏ, có thể tấn công mạng lưới, ví dụ như nhà cung cấp máy chủ Hetzner chặn truy cập máy chủ Solana vào tháng 11 năm 2022. Solana phản ứng bằng cách chia nhỏ và giám sát dữ liệu dựa trên số ASN (Autonomous System Number) của các trung tâm dữ liệu chính và dữ liệu công khai, khuyến khích người dùng chuyển tiền đặt cược sang các trung tâm dữ liệu khác để giảm sự kiểm soát của một thực thể đơn lẻ đối với blockchain; đồng thời, người xác thực trên Solana được chia thành các nhóm khác nhau, mỗi nhóm có một người lãnh đạo chịu trách nhiệm quyết định thứ tự giao dịch, tất cả người xác thực trong nhóm bỏ phiếu để xác định tính hợp lệ của giao dịch. Mỗi người xác thực lần lượt đảm nhận vai trò người lãnh đạo, đảm bảo an ninh không bị ảnh hưởng bởi một kẻ xấu hành động đơn lẻ.
Mặc dù đã thực hiện các biện pháp này, từ tháng 3 đến tháng 9 năm 2023, tỷ lệ nút xác thực Solana đặt cược tại Mỹ vẫn tăng mạnh, từ 23,5% lên 29,2%, con đường phi tập trung hóa vẫn còn dài.
Bốn. Vô chính phủ học mật mã: Thế giới thứ ba của ngày mai
4.1 Ethereum, “cuộc di cư ra khỏi Mỹ”
Địa chính trị là con voi trong căn phòng. Từ ngày khai sinh, mật mã học đã là nghệ thuật của hoàng đế, được sử dụng rộng rãi trong tình báo chiến tranh. Còn blockchain, là thành quả của phong trào phản văn hóa hippie và phong trào mã nguồn mở internet, là lá cờ chiến đấu chống lại bá quyền và độc quyền của thế giới cũ. Bitcoin bắt nguồn từ “Cypherpunk” (tin tặc mật mã), một phong trào tư tưởng và công nghệ bắt đầu từ cuối những năm 1980, đầu những năm 1990, nhằm sử dụng mật mã để bảo vệ quyền riêng tư và tự do cá nhân, chống lại giám sát của chính phủ và thu thập dữ liệu của các tổ chức thương mại. Nó không chỉ là bước đột phá về mật mã, mà còn là biểu tượng của hacker và vô chính phủ. Người tham gia phần lớn ẩn danh, họ chủ yếu là những người đam mê công nghệ, không quan tâm đến danh tính, nền tảng hay vị trí địa lý phía sau. Những người này tụ họp lại, cùng chia sẻ quan điểm cực đoan về hệ thống chính trị và kinh tế truyền thống.
Tuy nhiên, từ một phong trào cực đoan ban đầu phát triển đến nay, cùng với sự thâm nhập của nhân tài và tiến trình tuân thủ, blockchain đã trở thành lĩnh vực công nghệ lấy hệ sinh thái Ethereum làm trung tâm, do các doanh nhân phương Tây dẫn dắt, bắt tay với vốn Silicon Valley, khí chất xưa cũ không còn, chủ đề xoay quanh đổi mới công nghệ. Một mặt, con đường trưởng thành của một ngành chắc chắn sẽ trải qua quá trình từ ngách đến chủ lưu. Ngày càng nhiều dự án chọn con đường gây quỹ truyền thống từ các quỹ đầu tư mạo hiểm, nhiên liệu vốn làm thị trường khởi nghiệp blockchain sôi động hơn. Nhưng đồng thời, do VC chủ yếu tập trung ở các khu vực có sức mạnh kinh tế lớn hơn, nguồn lực bắt đầu đổ dồn quy mô lớn vào các dự án ở những khu vực này. Mặt khác, ngay cả trong ngành, cũng xuất hiện sự phân hóa hai cực giữa “vòng tiền” và “vòng chuỗi”. Hệ sinh thái Ethereum tập trung vào các vấn đề kỹ thuật như mở rộng quy mô, tích cực phát triển các hướng như L2, ZK, thu hút nhiều chuyên gia kỹ thuật có nền tảng giáo sư hoặc tiến sĩ từ các trường danh tiếng, chủ yếu sống tại Mỹ. Nhưng mặt khác, các lĩnh vực mang tính tài chính hơn như DeFi, và thị trường token của các dự án山寨, thuộc về những người bình thường muốn thay đổi vận mệnh.
“Một người được gọi là tinh hoa mã hóa,” Vitalik Buterin nói trong cuộc phỏng vấn gần đây với nhà hoạt động châu Phi nổi tiếng Magatte Wade, “thường là người Mỹ có một vài người bạn Trung Quốc, hoặc người Trung Quốc có một vài người bạn Mỹ, rất hiếm khi nghe ai có bạn châu Phi.” Đây là một thực trạng mọi người thường né tránh nhưng lại đồng thuận ngầm. Người Hoa giành ưu thế trong thời đại Bitcoin và sàn giao dịch nhờ trực giác tài chính. Mỹ thì trong thời đại Ethereum, dựa vào nhân tài kỹ thuật hàng đầu, nắm vững quyền phát biểu trong sự phát triển ngành. Blockchain, sinh ra để phá vỡ mô hình truyền thống, dần dần cũng thể hiện hiệu ứng Matthew giữa tinh hoa và người bình thường. Như vậy, blockchain dường như cũng dần tuân theo các quy tắc của thế giới truyền thống, giống như mọi ngành khác.
Nhưng chúng ta biết rằng, đây không phải là một ngành mờ nhạt, nó rõ ràng có những góc cạnh riêng. Cục diện thế giới bất ổn, các lực lượng tranh giành quyền lực, trong cuộc đấu này, những dòng chảy ngầm đang cuộn trào. Tiền mã hóa trở thành bên thứ ba trong cuộc đấu quyền lực giữa các quốc gia, dường như chưa bao giờ vắng mặt. Từ ngày ra đời của Ethereum, nó đã mang theo những mối quan hệ quốc tế phức tạp: đội ngũ tinh hoa Bắc Mỹ, người sáng lập mang quốc tịch nhập cư, phát triển sản phẩm tại châu Âu, mở rộng thị trường tại châu Á, chịu sự kiểm duyệt của Mỹ, hỗ trợ cộng đồng châu Phi. Chúng ta sẽ nhìn lại quá khứ để hướng tới tương lai, gỡ từng lớp để hiểu chiến lược cộng đồng “vào châu Á - Phi - Mỹ Latinh” hiện nay của Ethereum.
4.2 Ethereum: Vì sao cần châu Á - Phi - Mỹ Latinh
Ethereum do Vitalik Buterin đề xuất. Ông công bố một bản whitepaper năm 2013, trình bày khái niệm về một blockchain phổ quát, nền tảng này không chỉ hỗ trợ các giao dịch như Bitcoin mà còn có thể chạy các hợp đồng thông minh. Người sáng lập chính Vitalik Buterin là một cậu bé thiên tài lớn lên tại Toronto, Canada, học tại Đại học Waterloo. Tầm nhìn của ông
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
@Un__commons
