Phỏng vấn CEO Manta Network: Câu chuyện khởi nghiệp từ một thành phố nhỏ vùng Gaza, Israel
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Phỏng vấn CEO Manta Network: Câu chuyện khởi nghiệp từ một thành phố nhỏ vùng Gaza, Israel
ZK là thứ để mọi người sử dụng, chứ không chỉ là một khái niệm để bàn tán.
Chuyên sâu báo cáo Web3TechFlow: Sunny
Manta Network: Victor Ji
“Tôi cho rằng ZK là thứ để mọi người sử dụng, chứ không chỉ đơn thuần là một khái niệm để bàn tán.”
---Victor Ji
Hành trình khởi nghiệp của Victor: Từ lớp học của Gensler đến Israel, từ tiền tệ kỹ thuật số ngân hàng trung ương đến đam mê ZK
Để viết phần mở đầu cho cuộc trò chuyện này, biên tập viên đã特意 xem lại vài buổi giảng dạy khóa học "Blockchain và Tiền bạc" do Gary Gensler giảng dạy tại MIT. Gary Gensler, vị chủ tịch SEC hiện đang bị phản đối vì lập trường cứng rắn với tiền mã hóa, trước đây từng là người tiên phong thúc đẩy các khóa học về blockchain và từng mang trong mình viễn cảnh tươi đẹp về Web3.
Dưới bục giảng của Gensler ngày ấy còn có CEO của Manta Network – nhân vật chính trong cuộc trao đổi hôm nay – lúc đó vẫn là một sinh viên Harvard đầy nhiệt huyết với triết lý Crypto Maxi.
Trước khi du học tại Mỹ, Victor từng làm việc ngắn hạn tại Israel, nơi ông cảm nhận được bầu không khí khởi nghiệp khắp nơi như mô tả trong cuốn sách “Quốc gia Khởi nghiệp”. “Tôi đã sống một năm ở thành phố nhỏ Ashdod bên rìa Dải Gaza vào thời điểm đẹp nhất đời người. Người Do Thái ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống và công việc sau này của tôi. Visa làm việc tại Israel trên hộ chiếu có lẽ là loại visa khó xin lại nhất hiện nay.” Về khởi nghiệp, tiền mã hóa và các nhà quản lý, Victor đều có góc nhìn từ trải nghiệm thực tế.
Sau khi kết thúc khóa học của Gensler, Victor phát hiện ra công nghệ Chứng minh Không kiến thức (zero-knowledge proof - ZK) khi nghiên cứu đề tài về tiền tệ kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC) của Singapore. Nhưng theo anh, ZK – công nghệ được ca ngợi rộng rãi – nên được coi là một công cụ kỹ thuật chứ không phải sản phẩm để tự hào. Nếu có thể xuất hiện thêm nhiều sản phẩm giúp người dùng trải nghiệm tự nhiên công nghệ này, có lẽ Web3 đã thoát khỏi vòng tròn hẹp. Trong cuộc trò chuyện với Victor, tôi đã lắng nghe rất nhiều kinh nghiệm sống độc đáo và quý giá. Mong rằng bạn đọc cũng sẽ tìm thấy những điều hữu ích qua đoạn hội thoại thú vị này.
Cuộc trò chuyện
TechFlow: Theo tôi được biết, Manta Network là dự án tiên phong tại châu Á trong lĩnh vực blockchain mô-đun ZK. Tháng 7 năm nay, các bạn thông báo tin tức đáng phấn khích về vòng gọi vốn Series A trị giá 25 triệu USD với định giá 500 triệu USD. Các nhà đầu tư trong vòng này bao gồm những tên tuổi hàng đầu ngành như Polychain, Binance Labs và Coinfund.
Tôi đã tìm hiểu sơ qua về tiểu sử của anh. Tôi phát hiện ra rằng vào năm 2017, anh đã tiến hành nghiên cứu sâu về tiền mã hóa, ví dụ như khám phá mô hình kinh tế và khung tài chính tại các nước đang phát triển bằng phương pháp thống kê. Đến năm 2020, anh tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về CBDC — tiền tệ kỹ thuật số quốc gia — tại Harvard. Tôi rất tò mò, anh đã tiếp cận tiền mã hóa như thế nào, và điều đó dẫn dắt anh đến Manta Network ra sao?
Victor:
Tôi bắt đầu sự nghiệp vào năm 2016, công việc đầu tiên là làm đầu tư tại Israel. Mặc dù chuyên ngành của tôi là tài chính và kinh tế, và sinh viên tốt nghiệp thường chọn vào ngân hàng, quỹ đầu tư hoặc các công ty kế toán như PwC, nhưng tôi lại chọn con đường khác. Khi đó, rất ít người chọn đi làm tại Israel, nhưng tôi thấy đây là một nơi thú vị. Tôi vừa may mắn nhận được lời mời làm việc tại Israel, chủ yếu trong lĩnh vực đầu tư và gọi vốn. Công việc của chúng tôi thiên về tài chính truyền thống như đầu tư hạ tầng, bao gồm đường sá, cầu cống và bất động sản. Israel có một cuốn sách nổi tiếng mang tên “Quốc gia Khởi nghiệp”, mô tả bầu không khí khởi nghiệp sôi động tại đây, để lại ấn tượng sâu sắc với tôi, khiến tôi cảm thấy người Do Thái rất thông minh, đồng thời ảnh hưởng đến cách làm việc và tầm nhìn của tôi.
Tôi luôn có niềm đam mê mãnh liệt với khởi nghiệp, đồng thời tìm hiểu khá sâu về nhiều dự án địa phương và nghiên cứu tại các trường đại học. Tại Israel, tôi tiếp xúc với nhiều công nghệ mới, bao gồm cả tiền mã hóa. Thực tế, nhiều dự án Chứng minh Không kiến thức (ZK) như Starkware và zkSync đều có liên hệ với cộng đồng Israel hoặc Do Thái. Tuy nhiên, ban đầu tôi chỉ tiếp xúc với công nghệ tiền mã hóa nói chung chứ chưa đi sâu vào ZK.
Sau năm 2017, tôi bắt đầu làm việc tại Israel. Nhưng tôi cảm thấy đất nước này khá nhỏ, quan hệ với các nước láng giềng cũng không mấy thuận lợi, hơn nữa một số khu vực không an toàn để tới, nên sau đó tôi nắm lấy cơ hội đến Harvard nghiên cứu. Tại Harvard, tôi tiến hành nghiên cứu liên quan đến kinh tế và bắt đầu chú ý đến các lĩnh vực công nghệ mới. Đồng thời, tôi cũng bước chân vào lĩnh vực tiền mã hóa, ban đầu thậm chí từng làm quản lý cộng đồng cho Binance tại Mỹ. Tôi và vài người bạn còn cùng nhau thành lập một quỹ đầu tư. Sở thích cốt lõi của tôi chủ yếu là tiếp cận các dự án mã hóa từ góc độ đầu tư, cũng như hỗ trợ các dự án phát triển.
Dù thị trường tăng mạnh vào năm 2017 khiến ai nấy đều hào hứng, nhưng đến năm 2018, tôi đứng trước lựa chọn: tiếp tục làm việc hay học lên cao hơn? Lúc đó, tôi may mắn nhận được thư mời nhập học chương trình thạc sĩ tại Harvard và cân nhắc xem có nên tiếp tục học hay không. Dù năm 2018 thị trường tiền mã hóa vẫn sôi động, tôi quyết định chọn con đường học thuật.
Cuối cùng tôi quyết định tiếp tục học sâu hơn. Tôi cho rằng việc học giúp bản thân không ngừng học hỏi và tiến bộ. Vì vậy, tôi chọn học thạc sĩ. Tôi học tại Trường Kennedy thuộc Harvard, nơi thiên về quan hệ chính phủ. Chuyên ngành của tôi chủ yếu là quản lý công, khoa học chính trị và kinh tế học. Các môn kinh tế ở đây thiên về thống kê, chúng tôi học nhiều môn thống kê ở trình độ tiến sĩ, cùng với khối lượng lớn các môn quản lý công.
Ví dụ, hiện nay UBI (Thu nhập Cơ bản Vô điều kiện) là chủ đề phổ biến, xoay quanh cách giải quyết nghèo đói. Chúng tôi thường xuyên thảo luận về vấn đề này trong lớp. Dù tôi hoàn toàn ủng hộ tiền mã hóa và tư tưởng phi tập trung, nhưng đa số bạn học lại làm việc với chính phủ, họ thiên về tư duy tập trung, muốn đạt được dân chủ tự do thông qua hỗ trợ của chính phủ và bầu cử công khai, thay vì trực tiếp cấp tiền cho người nghèo. Tôi mong muốn có một hệ thống quản lý phi tập trung hơn, một hệ thống không cần tin cậy để giải quyết vấn đề. Công nghệ đóng vai trò then chốt ở đây. Trong quá trình học, tôi còn có cơ hội học thêm một số môn tại MIT. Một trong số đó là khóa học “Blockchain and Money” do giáo sư Gary Gensler giảng dạy. Qua các khóa học này, tôi học được nhiều điều từ góc nhìn của Gensler như NFT, stablecoin thuật toán và một số kiến thức về quản lý. Thực tế, từ góc nhìn của nhà quản lý, cách suy nghĩ hoàn toàn khác biệt. Đây là cách tiếp cận vấn đề từ một góc nhìn không phải “Crypto Maximalist” (ngược lại là “Crypto Minimalist”).
Đồng thời, tôi cũng tham gia một dự án hợp tác với Ngân hàng Trung ương Singapore, một dự án chính phủ về hệ thống thanh toán giữa các ngân hàng dựa trên CBDC.
Trong nghiên cứu của tôi và các bạn học, bao gồm người phụ trách hệ sinh thái hiện tại của Celo Foundation, và Kenny Li – đồng sáng lập của tôi, lúc đó là trợ giảng (TA) của tôi. Chúng tôi từng viết một bài báo, thảo luận về việc sử dụng công nghệ chứng minh không kiến thức để thực hiện KYC cho hệ thống ngân hàng. Tôi nhận ra công nghệ này có giá trị to lớn. Lúc đó tôi nghĩ đến việc tạo ra một ứng dụng ZK dễ dùng, nhằm phổ cập công nghệ này rộng rãi hơn. Năm 2020, tôi liên tục thuyết phục Kenny (đồng sáng lập Manta) cùng khởi nghiệp. Chúng tôi nhận thấy hợp tác với ngân hàng truyền thống hay CBDC có thể không phải khởi điểm tốt vì tiến độ quá chậm. Nhưng DeFi mang lại hy vọng – bất kỳ ai cũng có thể thiết kế cơ chế riêng, thông qua hợp đồng thông minh để xây dựng hệ thống phi tập trung. Chúng tôi hợp tác với một người bạn đang nghiên cứu tại công ty Web3 khác để cùng thành lập dự án Manta, chính thức bắt đầu từ khoảng tháng 5-6 năm 2020.
Ban đầu, chúng tôi muốn làm một dự án xác thực danh tính, giống như Worldcoin ngày nay: cấp cho mỗi người một địa chỉ, thu thập thông tin sinh trắc học cho mỗi địa chỉ, rồi dùng chứng minh không kiến thức để xác nhận sự tồn tại trên địa chỉ đó. Nhưng lúc đó công nghệ còn quá kém, toàn bộ hệ sinh thái ZK chưa phát triển đến mức đó – việc tạo chứng minh mất đến 4 phút để xác minh một người. Vì vậy, chúng tôi chuyển hướng sang lĩnh vực thanh toán riêng tư và DeFi. Khi đó, lượng lớn tiền đã được rút từ sàn tập trung lên chuỗi, và giao dịch trên chuỗi chiếm khoảng 15% tổng giao dịch mã hóa. Manta Pay chính là khởi nguồn, và từ năm 2020 đến nay, chúng tôi đều tiến bộ từng năm.
Nhà quản lý tiền mã hóa: Gary Gensler
TechFlow: Anh bắt đầu tìm hiểu về tiền kỹ thuật số từ năm 2016, đến năm 2018 thì hiểu sâu hơn từ góc nhìn của nhà quản lý. Nhưng đối với khán giả, điều này có thể khó hiểu vì hiện tại Gary Gensler tỏ ra cực kỳ phản đối phi tập trung. Anh nghĩ sự thay đổi lớn lao này là thật lòng hay chỉ là chiến lược gây áp lực lên thị trường chưa tuân thủ hiện nay?
Victor:
Tôi nghĩ đây là "ở vị trí nào, lo việc nấy", mỗi người đều có trách nhiệm riêng. Tôi cho rằng ở trường học, ông ấy là một giảng viên tuyệt vời. Hằng năm, xét về đánh giá tại MIT, ông ấy luôn nằm trong top đầu, thậm chí được xếp hạng giảng viên số một tại MIT Sloan. Cách giảng dạy của ông thực sự rất hay. Tôi luôn ngồi hàng đầu, tích cực giơ tay phát biểu vì lúc đó tôi là một Crypto Maximalist cuồng nhiệt. Tôi còn mặc áo của Binance đến lớp, thầy liền nói: "Áo của sở giao dịch này không tuân thủ quy định", tôi phản biện: "Tôi tin chắc nó sẽ tuân thủ", thầy liền giải thích lý do, và ông ấy có lập trường riêng của mình.
Bạn biết đấy, Gensler dành cả đời cho tài chính và ngân hàng truyền thống. Ông ấy có lẽ tin rằng, bất kể công nghệ tiến bộ đến đâu, con người vẫn cần tin tưởng chính phủ, dựa vào quy định của họ để bảo vệ nhà đầu tư, và cần có các biện pháp giám sát rõ ràng để đảm bảo an toàn cho nhà đầu tư.
Từ góc nhìn chứng khoán hóa tiền mã hóa, tiêu chuẩn rõ ràng nhất có lẽ là "Kiểm tra Howey". Nhưng vấn đề này có thể được phân tích theo hai chiều. Thứ nhất, "Kiểm tra Howey" không thực sự thúc đẩy phát triển công nghệ, vì nó chủ yếu được coi là một sản phẩm đầu tư, không phù hợp với nhu cầu tiến bộ công nghệ. Thứ hai, xét đến staking và các cơ chế khuyến khích khác, dù tiền mã hóa hiện nay確實 mang một số đặc tính chứng khoán, nhưng chúng ta nên làm gì để thúc đẩy đổi mới sáng tạo một cách tự nhiên hơn? Tôi dự đoán trong chu kỳ tiếp theo, chúng ta sẽ thấy đổi mới lớn hơn và ứng dụng rộng rãi hơn, điều này sẽ thực sự thay đổi quan điểm của các nhà quản lý. Công việc của chúng tôi với ZK cũng hướng đến mục tiêu này – giúp mọi người nhận ra giá trị của dự án không chỉ đơn thuần là công cụ đầu cơ.
TechFlow: Anh nghĩ hạn chế ở đâu khi hiện nay các token chỉ bị cơ quan quản lý coi là chứng khoán? Chúng ta cần giải quyết vấn đề gì trước tiên để thúc đẩy họ thay đổi quan điểm này?
Victor:
Tôi nghĩ có hai hướng phát triển khả dĩ. Thứ nhất là quy định rõ ràng nhà đầu tư được mua gì, không được mua gì. Ví dụ, Hồng Kông hiện đang dần đi theo hướng này. Hướng thứ hai là giữ thị trường mở, duy trì một môi trường giao dịch tự do cao độ. Thị trường dạng này thay đổi nhanh chóng, và cuối cùng người dùng sẽ tự nhận diện ra những dự án thực sự có giá trị.
Nhìn lại thời kỳ đầu, thị trường gần như không có lựa chọn. Đa số dự án đều sao chép Bitcoin, rồi chỉnh sửa chút ít. Nhưng sau đó, người ta nhận ra sao chép Bitcoin là chưa đủ, nên xuất hiện các token ERC20 với những định hướng giá trị hoàn toàn mới. Tuy nhiên, theo thời gian, nhiều chức năng đã được Ethereum thực hiện, với đặc tính phi tập trung mạnh hơn, cơ chế đồng thuận nhiều hơn, đồng thời tính ứng dụng thực tế và mức độ chấp nhận của người dùng cũng cao hơn.
Hiện nay, chúng ta đang bước vào thời đại Layer 2, ví dụ như Arbitrum. Khi các nền tảng này phát hành token, phía sau đó đã là một mạng lưới hoạt động ổn định với lượng người dùng lớn. So với cổ phiếu truyền thống hoặc các công nghệ mới nổi như công nghệ sinh học, các token này đã có nền tảng vững chắc hơn nhiều.
Tốc độ phát triển công nghệ đã vượt xa tính chất tài chính. Tôi cho rằng khi công nghệ Layer 1 & 2 được tăng cường trong ứng dụng thực tiễn, công chúng sẽ hiểu sâu hơn về ngành này. Một thị trường tự do có thể hiệu quả định hướng ngành, đồng thời ảnh hưởng đến quyết định của cơ quan quản lý. Điều này cần thời gian, nhưng rõ ràng đã trở thành xu hướng rõ ràng.
TechFlow: Tốc độ tiến hóa của ngành thật đáng kinh ngạc, đặc biệt khi ta thấy tốc độ phát triển công nghệ và thông tin có thể kết hợp với nhận thức của cơ quan quản lý. Tôi rất tò mò, quay lại năm 2016 và 2018, khoảnh khắc nào, yếu tố nào trong tiền mã hóa đã chạm đến anh, khiến anh trở thành người ủng hộ kiên định?
Victor:
Thứ nhất, tôi sinh ra tại Trung Quốc, nhưng từ đại học tôi đã đi học tại Anh và các nước châu Âu khác. Sau đó, tôi đi du lịch nhiều quốc gia như Israel, và đến nay đã thăm hơn 50 nước. Tôi yêu du lịch, và trải nghiệm sâu sắc văn hóa, lịch sử của từng nơi.
Niềm đam mê du lịch này rất ăn khớp với đặc điểm của ngành blockchain. Trong lĩnh vực này, dù là làm thuê, tự khởi nghiệp hay đầu tư, đều có cơ hội giao tiếp, hợp tác với người khắp thế giới. Cách hợp tác cởi mở này khiến tôi cảm thấy rất có giá trị.
Ví dụ, trong lĩnh vực đầu tư truyền thống, nhà đầu tư thường chỉ tập trung vào thị trường khu vực quen thuộc như Giang Tô Triết Giang Thượng Hải hay Bắc Kinh – Thượng Hải – Quảng Châu. Nhưng trong lĩnh vực tiền mã hóa, dù là Adelaide ở Nam Úc xa xôi, hay Mỹ, châu Âu, Phần Lan, mọi người đều trao đổi vốn và sản phẩm, nói cùng ngôn ngữ, dùng cùng sản phẩm.
Theo thời gian, tôi nhận ra xu hướng hiện nay không chỉ là quốc tế hóa, mà một nền văn hóa toàn cầu đang hình thành. Điều này khiến mọi người cùng tìm cách ứng dụng tốt hơn công nghệ này. Nhìn từ góc độ hạ tầng, mọi người càng chú trọng hợp tác và ứng dụng. Mỗi người đều cởi mở, sẵn sàng hợp tác, cùng thúc đẩy sự phát triển thịnh vượng của toàn bộ hệ sinh thái. Đây cũng là điều tôi cho rằng giá trị cốt lõi của ngành blockchain nằm ở đó.
Chứng minh không kiến thức và blockchain mô-đun
TechFlow: Trở lại chủ đề dự án và công nghệ, Manta cung cấp gì về mô-đun hóa và chứng minh không kiến thức?
Victor:
Thực tế, ZK (chứng minh không kiến thức) giải quyết một vấn đề trọng tâm: giải quyết vấn đề tin cậy mà không tiết lộ thông tin. Đối với hầu hết hệ thống phi tập trung, khi lượng thông tin cần xử lý tăng lên, rủi ro cũng tăng theo. Tương tự như tải trọng cây cầu tăng theo lượng tiền trên đó. Cũng vậy, khi lượng thông tin và chức năng cần thiết trên blockchain tăng lên, rủi ro blockchain cũng tăng. Nhưng ZK là lựa chọn tối ưu để giải quyết vấn đề này. Ngoài ZK, còn có các công nghệ như Môi trường Thực thi Đáng tin cậy (TE), từng thu hút sự chú ý lớn. Tuy nhiên, sau này người ta nhận ra các công nghệ này dù sao cũng nghiêng về tập trung hóa, vì dù ngày càng nhiều người tham gia vận hành phần cứng, nguy cơ lỗi điểm đơn vẫn tăng. Trong khi đó, ZK là cách giải quyết phi tập trung hơn.
Bất kỳ ai cũng có thể tạo ra proof (bằng chứng), bạn chỉ cần xác minh. Khi quá trình xác minh khớp với bằng chứng, bạn có thể đảm bảo một quy trình không cần tin cậy. Đây là một quy trình không cần tin cậy, cũng là một quy trình phi tập trung, điều này rất thỏa mãn. Vì vậy, dù ban đầu chúng tôi nghiên cứu về tiền tệ kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC), chúng tôi vẫn mong muốn phân phối quyền sở hữu lớn hơn giữa các ngân hàng. Tôi cho rằng, ngân hàng càng có nhiều quyền sở hữu, vai trò của ngân hàng trung ương thực tế sẽ càng nhỏ đi. Đây là môi trường mà hành vi thị trường khỏe mạnh nên có, dĩ nhiên đây là vấn đề phức tạp hơn. Đây cũng là một trong những lý do chúng tôi nghiên cứu ZK. Ngoài ra, khi nghiên cứu sớm về trí tuệ nhân tạo (AI), chúng tôi cũng nhận thấy ZK có thể bảo vệ tốt quyền riêng tư dữ liệu trong học máy.
TechFlow: Manta Network là dự án sớm nhất tại châu Á làm về chuỗi riêng tư, anh có thể giải thích cho độc giả về bức tranh hiện tại của Manta gồm những gì?
Victor:
Thực tế, Manta hiện nay giống như một nền tảng xây dựng ứng dụng ZK, cung cấp khung công nghệ ZK nhằm giúp các ứng dụng được áp dụng tốt hơn, từ đó đạt được ứng dụng quy mô lớn. Đây là mục đích khi chúng tôi xây dựng nền tảng này. Nền tảng bao gồm hai chuỗi, tương tự như Polygon có nhiều chuỗi. Manta cũng vậy, dần dần thiết kế nhiều lớp thực thi cho người dùng, để phù hợp với các môi trường phát triển khác nhau. Đầu tiên là Manta Atlantic, chuỗi song song của Polkadot, cho phép các nhà phát triển Rust xây dựng ứng dụng và thực hiện một số chức năng. Chúng tôi tập trung vào danh tính riêng tư tuân thủ, bao gồm ZK, SBT và hệ thống thanh toán dựa trên riêng tư tuân thủ, các hệ thống này được triển khai trên chuỗi Atlantic.
Thứ hai là Manta Pacific, giải pháp lớp 2 mô-đun mới nhất của chúng tôi. Thực tế, chúng tôi sử dụng OP (Optimistic Rollup) để tạo giải pháp lớp 2 tương tự OP Stack, nhưng dùng Celestia làm lớp DA (tính sẵn có dữ liệu) thay thế phần dữ liệu của Ethereum. Tuy nhiên, toàn bộ quá trình thanh toán và đồng thuận vẫn chạy trên Ethereum. Dựa trên nền tảng này, chúng tôi có thể đạt được phí gas cực kỳ rẻ, đồng thời vẫn đảm bảo tính phi tập trung cao. Ngoài ra, chúng tôi còn phát triển một mạch phổ quát (universal circuit), cho phép các nhà phát triển khác nhau không cần viết mã ZK, chỉ cần dùng mạch của chúng tôi để kết hợp như hợp đồng, từ đó xây dựng ứng dụng ZK.
Thông qua cách này, bạn không cần viết mạch để xây dựng ứng dụng mới, đây là khái niệm toàn bộ nền tảng ZK của chúng tôi. Dù là trên chuỗi Atlantic hay Pacific, các nhà phát triển khác nhau, dù là người dùng Rust hay Solidity, đều không cần hiểu biết về ZK, vẫn có thể xây dựng ứng dụng mới, thực hiện thêm chức năng, mở rộng thị trường và trường hợp sử dụng ZK.
TechFlow: Anh vừa đề cập đến mô-đun hóa, vậy mô-đun hóa này có phải ám chỉ mô-đun hóa kỹ thuật dành cho các nhà phát triển có nền tảng kỹ thuật khác nhau, ví dụ như ngôn ngữ Rust hay các nhà phát triển khác không?
Victor:
Có hai cấp độ mô-đun hóa. Thứ nhất, chúng tôi sử dụng chuỗi công khai mô-đun, giúp giảm phí gas, đăng dữ liệu lên Celestia để đảm bảo tính sẵn có dữ liệu (lớp DA), đây là thiết kế mô-đun. Bởi các giải pháp trước đây như OP, Arbitrum hay zkEVM đều đăng dữ liệu lên Ethereum. Đồng thời, cơ chế đồng thuận của chúng tôi chạy trên Ethereum, việc đặt dữ liệu lên lớp DA là điểm khác biệt lớn nhất.
Hướng thứ hai là mô-đun hóa mạch. Điều này có nghĩa các nhà phát triển có thể gọi các mạch và SDK hợp đồng khác nhau để tạo ứng dụng mới. Quá trình phát triển này có thể kết hợp và mô-đun hóa. Nhà phát triển không cần viết mã mạch, không cần phát triển từ đầu, vẫn có thể thực hiện nhiều chức năng. Đây là hai cấp độ mô-đun hóa.
TechFlow: Ban đầu anh nói về Manta, ý tưởng lúc đầu khá đơn giản, có lẽ chỉ là một zk Payment. Trong khoảng thời gian từ 2019 đến 2023, bốn năm đó, yếu tố nào khác biệt khiến Manta cuối cùng chọn hướng phát triển blockchain mô-đun?
Victor:
Tôi cho rằng yếu tố quan trọng nhất là người dùng. Chúng tôi quan tâm đến việc làm sao để nhiều người dùng sản phẩm này hơn. Ban đầu, DeFi được cho là khả thi vào đầu những năm 20, nhưng sau đó nhận ra thực tế chỉ có một dự án DeFi, quá phi tập trung, gặp vấn đề với cơ quan quản lý. Nếu hoàn toàn bỏ qua yếu tố tuân thủ, tần suất sử dụng các dự án này cũng rất thấp.
Ví dụ, cả zk.Money của Aztec và Tornado Cash đều có lượng người dùng hoạt động hàng ngày (DAU) rất thấp, chỉ số cũng thấp. Điều này cho thấy hiểu biết và sử dụng công nghệ này chưa phổ biến. Sau đó tôi nhận ra không thể chỉ giới hạn trong DeFi, mà cần mở rộng dựa trên nhiều trường hợp sử dụng khác nhau, để nhiều người dùng công nghệ ZK hơn. Vì vậy, chúng tôi bắt đầu xử lý các hướng như ZK và SVT (chứng chỉ xác minh được), vì tôi nhận thấy lượng鑄造 SBT và NFT rất lớn. Người dùng sẵn lòng sở hữu quyền lợi SVT vì tham gia sự kiện, xác minh danh tính, v.v. Dựa trên điều này, chúng tôi xây dựng một khung, cho phép鑄造 zkSBT và xác minh sau khi鑄造. Dựa trên khung này, chúng tôi đã ra mắt 1020 zkSVT, với hơn 500.000 chứng chỉ đã鑄造. Những dữ liệu này đạt được trong chưa đầy nửa năm. Đối với người dùng, đây là ví dụ về cách tiếp cận ứng dụng ZK mới từ tầng nào. Chúng tôi đã thử nghiệm và thay đổi tư duy nhiều hơn.
Tuy nhiên, sau này tôi nhận ra trường hợp sử dụng zkSBT không quá nhiều, còn nhiều trường hợp ZK khác để khám phá. Ví dụ, trò chơi trên chuỗi mà chúng tôi phát triển là ứng dụng thú vị hơn. Thông qua mạch phổ quát, chúng tôi có thể trực tiếp gọi hợp đồng để tạo số ngẫu nhiên riêng tư, dùng cho trò chơi toàn chuỗi. Ngoài ra, chúng tôi còn có thể hiện thực hóa nhiều chứng chỉ mới trong các tình huống khác, bao gồm phạm vi tài sản, nhưng không hiển thị thông tin cụ thể. Đây là một sản phẩm khác trên chuỗi của chúng tôi. Thông qua các sản phẩm này, chúng tôi có thể hiện thực hóa nhiều loại áp dụng hơn, thúc đẩy sự phát triển của sản phẩm du lịch xã hội và ghép nối du lịch, đồng thời thông qua công nghệ nền tảng để đạt được nhiều áp dụng hơn.
TechFlow: Tôi thấy hiện tượng này rất thú vị, trong quá trình khám phá ứng dụng ZK và nhu cầu người dùng, các bạn phát hiện ra thực tế lĩnh vực tài chính chứng minh không kiến thức không hấp dẫn người dùng. Nhưng điều này nghe có vẻ nghịch lý, vì với đa số người dùng, ứng dụng blockchain lớn nhất hiện nay dường như là tài chính, vậy tại sao ZK trong bảo vệ riêng tư thật sự lại không phát triển?
Victor:
Thực tế, ứng dụng ZK lớn nhất hiện nay không phải trong lĩnh vực tài chính. Nếu đo lường theo người dùng hoạt động hàng ngày (DAU) hoặc lượng vốn, lĩnh vực tài chính không nổi bật nhất, mà là lĩnh vực trò chơi xã hội. Như bạn đề cập, xét về số lượng鑄造 huy hiệu NFT, tần suất tương tác người dùng GameFi và xã hội, tỷ lệ giữ chân người dùng, lĩnh vực trò chơi xã hội đều mạnh hơn hẳn so với lĩnh vực tài chính ZK.
Đây là quan điểm tôi suy nghĩ trên chuỗi, nhưng nếu xét về quy mô vốn, lĩnh vực tài chính tất nhiên mạnh hơn. Vì vậy, từ góc nhìn sản phẩm, tôi hy vọng người dùng hình thành thói quen sử dụng công cụ ZK và SVT, sau đó dẫn dắt họ vào lĩnh vực tài chính, thay vì tập trung ngay từ đầu. Vì nếu bắt đầu với tài chính, rất dễ rơi vào sao chép, khó đổi mới. Bất kỳ chuỗi mới nào ra đời đều có "bộ ba": đầu tiên là sàn giao dịch phi tập trung (DEX), sau đó là cho vay (Lending), rồi đến phái sinh (Derivatives). Nhưng chúng tôi thực tế bắt đầu từ xã hội (SocialFi), sau đó là trò chơi (GameFi), cuối cùng mới quay lại DeFi. Vậy nên, tư duy này ngược lại. Nhưng từ góc nhìn dẫn dắt người dùng, thực tế tồn tại một phễu. Hiện tại, người dùng xã hội nhiều nhất, sau đó là trò chơi, cuối cùng là DeFi. Tôi cho rằng, áp dụng một câu chuyện hoặc nhận thức mới thực sự là một phương pháp. Nhưng nếu không có phần thưởng token, nếu người dùng nắm giữ token, xét theo giá trị token, họ có thể trải nghiệm nhiều sản phẩm lĩnh vực DeFi hơn.
TechFlow: Vì Manta đang xây dựng ứng dụng zk gốc EVM, tại sao Ethereum Foundation hay các chuỗi khác không tự tích hợp ZK? Là do quy mô hay do vấn đề kỹ thuật?
Victor:
Tôi nghĩ lý do thực tế rất nhiều, ví dụ như các dự án như Stackware/Starknet, họ rất chú trọng ứng dụng ZK (chứng minh không kiến thức) kiểu mới. Nhưng dùng các dự án này cần học ngôn ngữ mới, khiến
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
深潮TechFlow
