Hiểu rõ về đất hiếm: "lá bài chủ Trung Quốc" kìm kẹp cổ họng nước Mỹ
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Hiểu rõ về đất hiếm: "lá bài chủ Trung Quốc" kìm kẹp cổ họng nước Mỹ
Đây không chỉ là một cuộc cấm vận tài nguyên, mà còn là một cuộc chiến công nghiệp kéo dài hơn 70 năm.
Chuyên sâu báo cáo Web3Chuyện căng thẳng thương mại Trung-Mỹ leo thang thêm lần nữa, chắc hẳn mọi người đều đã thấy. Tuy nhiên, nếu bạn đọc kỹ các bản tin và bài phát biểu đó, sẽ nhận ra điểm trọng tâm lần này dường như khác biệt so với đợt tháng 4.
Đợt tháng 4 vừa rồi, trọng tâm là “thâm hụt thương mại”. Còn lần này, một từ được nhắc đi nhắc lại: đất hiếm.
Ngay cả Tổng thống Trump cũng đăng liền hai tweet: “không thể tin nổi”, “chưa từng nghe bao giờ”.
Bạn không cần xem chi tiết nội dung các tweet, chỉ cần cảm nhận một điều: lá bài “đất hiếm” thực sự khiến Trump rất khó chịu.
Tại sao lại là đất hiếm? Chẳng phải chỉ là một loại khoáng sản thôi sao? Vì sao lại có người nói đây là “chiến tranh đất hiếm”?
Thực tế, đây không chỉ đơn thuần là lệnh cấm vận tài nguyên, mà còn là một cuộc chiến công nghiệp kéo dài hơn 70 năm.
Muốn hiểu rõ, hãy bắt đầu từ câu hỏi cơ bản nhất.
Tại sao là đất hiếm?
Liệu đất hiếm thực sự quan trọng đến vậy?
Cực kỳ quan trọng. Ngành công nghệ cao và quốc phòng hiện nay hoàn toàn phụ thuộc vào đất hiếm.
Lấy một ví dụ cụ thể: nếu Trung Quốc ngừng cung cấp đất hiếm, Mỹ sẽ ngừng sản xuất máy bay chiến đấu F-35 trong vòng 6 tháng. Sau 18 tháng, 10 chiếc máy bay trong kho có thể chỉ còn 3 chiếc hoạt động bình thường.
Xét về mặt hóa học, đất hiếm là tên gọi chung cho 17 nguyên tố hóa học, mỗi nguyên tố đều có chức năng độc nhất vô nhị.
Nói vậy có thể còn trừu tượng, tôi sẽ lấy vài ví dụ.
Neodymium (Nd), Dysprosium (Dy), Terbium (Tb) có thể tạo ra từ trường cực mạnh trong kích thước nhỏ. Nhờ đó mới có loa điện thoại, ổ cứng máy tính, động cơ xe điện.
Europium (Eu), Terbium (Tb), Yttrium (Y), Neodymium (Nd) biến điện năng thành ánh sáng, âm thanh và rung động một cách chính xác. Nhờ đó màn hình điện thoại mới hiển thị màu sắc, loa mới phát nhạc, motor điện thoại mới có phản hồi rung.
Neodymium (Nd), Samarium (Sm), Terbium (Tb), Europium (Eu), Dysprosium (Dy) giúp vũ khí nhìn xa, bắn chuẩn, bay nhanh. Nhờ đó động cơ F-35, hệ thống dẫn đường tên lửa và radar mới hoạt động hiệu quả.
Tóm lại, từ chip điện thoại đến tàu sân bay, mấu chốt đằng sau đều là đất hiếm.
Vậy, liệu lượng sử dụng đất hiếm có lớn lắm không?
Hoàn toàn ngược lại, lượng dùng đất hiếm thực ra rất ít. Ví dụ, một ăng-ten radar AESA trên máy bay nặng khoảng 400kg, lượng đất hiếm chỉ vài trăm gram, chưa tới 0.1%. Một ăng-ten pha trên tàu chiến nặng khoảng 5 tấn, lượng đất hiếm trong bộ phận nam châm chủ yếu chỉ vài chục kg.
Nói trắng ra, đất hiếm giống như muối: dùng rất ít, chỉ cần một chút. Nhưng nếu thiếu chút ấy, thì đầu bếp Mỹ dù giỏi mấy cũng không nấu được món ăn nào. Và loại muối này, ông ta buộc phải mua từ Trung Quốc.
Bởi vì trong lĩnh vực chế tạo đất hiếm, Trung Quốc hiện nay đang áp đảo tuyệt đối.
Xét theo số liệu, Trung Quốc hiện chiếm khoảng 69% năng lực tinh luyện và phân tách đất hiếm toàn cầu, và hơn 90% năng lực gia công sâu. Trong nhiều lĩnh vực then chốt, “trên 90% sản lượng nằm ở Trung Quốc”. Lấy vật liệu nam châm vĩnh cửu đất hiếm – thành phần thiết yếu cho vũ khí quân sự – làm ví dụ: sản lượng toàn cầu là 310.200 tấn, Trung Quốc sản xuất 284.200 tấn, chiếm 91,62%.
Nói cách khác, nếu thiếu hệ thống cung ứng của Trung Quốc, Mỹ gần như không tìm được nguồn thay thế trong lĩnh vực đất hiếm.
Giờ đây, khi đầu bếp không mua được muối, chuyện gì xảy ra?
Máy bay sẽ không rơi ngay lập tức, nhưng sau khi dùng hết lượng dự trữ đất hiếm trong vài tháng, tình hình sẽ thay đổi. Báo cáo của Quốc hội Mỹ ước tính: nếu Trung Quốc ngừng cung cấp đất hiếm hoàn toàn, dây chuyền sản xuất F-35 sẽ phải dừng sau 6 tháng; sau 18 tháng, 10 chiếc máy bay có thể chỉ còn 3 chiếc hoạt động. Các linh kiện quan trọng như hệ thống dẫn đường, chip điều khiển cũng không được bổ sung – nghĩa là hỏng cũng không sửa được.
Sửa cũ không được, làm mới cũng không xong. Việc ngừng cung cấp đất hiếm trực tiếp kìm hãm quá trình hiện đại hóa ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ.
Tình trạng tương tự cũng xảy ra với ngành công nghệ cao Mỹ. So sánh thì những sản phẩm công nghệ này ảnh hưởng trực tiếp hơn đến người tiêu dùng: điện thoại có thể đắt hơn, hiệu suất xe điện giảm, sản lượng máy tính lao dốc.
Hãy tưởng tượng, vị đầu bếp Mỹ nhìn hóa đơn như vậy, liệu còn ngủ được không? Chắc chắn là không!
Vì vậy, lá bài “đất hiếm” thực sự là một “lá bài chủ”. Nó khiến Trung Quốc có thể bóp nghẹt “cổ” nước Mỹ.
Tại sao lại đến lượt Mỹ bị Trung Quốc “bóp cổ”?
Bạn có thể thắc mắc: trước đây chúng ta thường nghe Mỹ “bóp cổ” chúng ta về chip, hệ thống. Lần này sao luân phiên trở lại, đến lượt chúng ta “bóp cổ” họ?
Đây chính là điểm hấp dẫn nhất trong toàn bộ câu chuyện.
Bởi vì Trung Quốc đã mất hơn 70 năm để biến thứ mà Mỹ từng coi thường thành lợi thế vượt trội ngày nay.
Làm thế nào để đạt được điều đó? Hãy cùng xem từng bước.
Trước tiên, bạn cần phá bỏ một sai lầm nhận thức. Dù mang chữ “hiếm” nhưng thực ra đất hiếm không hề “hiếm”.
Theo dữ liệu Cục Khảo sát Địa chất Mỹ năm 2024, trữ lượng đất hiếm của Trung Quốc tuy đứng đầu thế giới, chiếm khoảng 34% toàn cầu, nhưng Brazil, Ấn Độ, Úc, Nga, Việt Nam và Mỹ cũng đều có mỏ đất hiếm.
Thực tế, vào những năm 60-70 của thế kỷ trước, Mỹ là ông lớn trong sản xuất đất hiếm. Không chỉ sản lượng lớn (chiếm 70-90% toàn cầu), mà còn nắm giữ công nghệ tách chiết tiên tiến nhất.
Điều này chứng tỏ, then chốt của “cuộc chiến” này从来 không phải là ai có mỏ lớn hơn.
Vậy tại sao gã khổng lồ này lại không duy trì vị trí đó? Có phải tự họ không muốn?
Đúng vậy, chính xác là “Mỹ tự nguyện từ bỏ vai trò ông lớn”.
Điểm chuyển mình diễn ra vào những năm 80 thế kỷ trước. Người Mỹ nhận ra việc khai thác đất hiếm khá “bẩn”. Quá trình sản xuất gây ô nhiễm nghiêm trọng, chứa axit, kim loại nặng, thậm chí cả phân bón độc hại, đồng thời tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Cộng với luật bảo vệ môi trường ngày càng nghiêm ngặt, chi phí sản xuất đất hiếm tăng vọt.
Cuối cùng, người Mỹ tính toán: sản xuất trong nước phải tuân thủ luật môi trường, lương công nhân cao, lại bị cư dân khiếu nại, chi phí quá cao. Làm “ông lớn” mà khổ sở quá.
Giải pháp? Giao khoán ra ngoài! Cho ai? Trung Quốc. Theo nghiên cứu, việc chuyển sản xuất đất hiếm từ Mỹ sang Trung Quốc giúp giảm chi phí từ “30% đến 70%”.
Trung Quốc lúc đó có lợi thế chi phí khổng lồ: tài nguyên dồi dào, lao động giá rẻ, chính sách linh hoạt.
Vòng quay lịch sử bắt đầu xoay chuyển.
Trong những năm 80-90 thế kỷ trước, hàng loạt doanh nghiệp đất hiếm quy mô nhỏ và vừa mọc lên như nấm sau mưa. Năm 1985, Trung Quốc đưa ra chính sách hoàn thuế xuất khẩu đất hiếm, tỷ lệ hoàn thuế từ cuối những năm 90 đến đầu những năm 2000 dao động từ 13% đến 17%.
Thời điểm đó có thể tóm tắt là “khai thác bừa bãi, phát triển hoang dã”. Bạn đào một ngọn núi, tôi đào hai thậm chí ba ngọn. Bạn bán 10 tệ, tôi dám bán 5 hoặc 3 tệ. Sau những cuộc cạnh tranh khốc liệt, đất hiếm bị bán rẻ như rau. Tất nhiên, cũng có cái giá phải trả: nhiều nơi xảy ra khai thác quá mức và ô nhiễm môi trường.
Kết quả cuối cùng của “phát triển hoang dã” là Trung Quốc trở thành nhà sản xuất đất hiếm lớn nhất thế giới vào giữa cuối những năm 80.
Trong mắt các nước phương Tây lúc đó, đây là điều tốt lành tột độ. Họ không cần làm những việc bẩn thỉu, tốn kém, chỉ cần ngồi nhà hưởng thụ sản phẩm đất hiếm cực rẻ từ Trung Quốc.
Vì vậy, người Mỹ lại tính toán: nếu nhập khẩu rẻ hơn sản xuất nội địa, tại sao còn phải tự sản xuất? Thế là mỏ đất hiếm lớn nhất nước Mỹ, Mountain Pass, đóng cửa.
Đồng thời, ngành công nghiệp đất hiếm toàn cầu tái cấu trúc: nhiều doanh nghiệp Nhật Bản, châu Âu hoặc rút khỏi thị trường, hoặc thu hẹp hoạt động.
Như vậy, Trung Quốc凭借 năng lực sản xuất khổng lồ và chi phí thấp, đã “đè chết” tất cả đối thủ cạnh tranh toàn cầu.
Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là nửa đầu câu chuyện.
Bạn thấy đấy, lúc này vẫn chưa nói đến độc quyền toàn ngành. Mới chỉ là sản lượng lớn, nhưng công nghệ cốt lõi và quyền định giá vẫn không nằm trong tay.
Có người có thể nói: chẳng phải đây là đánh đổi phát triển bằng ô nhiễm môi trường sao? Có gì đáng tự hào?
Tôi xin nói: ngành công nghiệp đất hiếm Trung Quốc ngày nay đã hoàn toàn thoát khỏi mô hình “xưởng nhỏ” gây ô nhiễm cao. Giờ đây nó là một ngành mang tầm quốc vận, được tổ chức bài bản và tập đoàn hóa.
Điểm ngoặt xuất hiện khoảng năm 2010: “đội tuyển quốc gia” chính thức vào cuộc.
Bước thứ nhất: “tập trung hóa”.
Hàng trăm mỏ và xưởng nhỏ trên toàn quốc được sáp nhập thành “sáu tập đoàn đất hiếm lớn”. Kết thúc chiến tranh giá cả, kiểm soát toàn bộ quy trình từ khai thác, sản xuất đến xuất khẩu. Đồng thời chấm dứt phát triển tự phát, giảm thiểu ô nhiễm môi trường.
Bước thứ hai: “quản lý chặt”.
Xây dựng quy định và chính sách nghiêm ngặt hơn. Ví dụ: thực hiện hạn ngạch sản xuất đất hiếm từ năm 2006; đánh thuế xuất khẩu đất hiếm từ năm 2007; cấm xuất khẩu một số công nghệ chế biến đất hiếm từ năm 2023.
Bước thứ ba: “nâng cấp công nghệ”.
Đây là bước quan trọng nhất. Ở đây phải nhắc đến một người, được mệnh danh là “cha đẻ của đất hiếm Trung Quốc”: viện sĩ Từ Quang Hiến. Lý thuyết “chiết xuất tầng bậc đất hiếm” do ông đề xuất cho phép sản xuất các nguyên tố đất hiếm đơn lẻ độ tinh khiết 99,99% với chi phí thấp hơn.
Khi tìm hiểu về hành trình của viện sĩ Từ Quang Hiến, tôi xúc động sâu sắc. Lịch sử đằng sau thật sự kỳ vĩ.
Năm 1972, sau khi trở về từ trường cải tạo, Từ Quang Hiến nhận nhiệm vụ khẩn cấp: tách cặp nguyên tố “sinh đôi” khó tách nhất trong đất hiếm – praseodymium (Pr) và neodymium (Nd).
Với Từ Quang Hiến 52 tuổi, đây không chỉ là một bài toán hóa học, mà còn liên quan đến chủ quyền kinh tế và an ninh quốc phòng của đất nước. Nhìn thấy Trung Quốc có trữ lượng đất hiếm lớn nhất thế giới nhưng lại không có quyền định giá, ông cảm thấy vô cùng đau lòng. Ông nói:
“Chúng tôi cảm thấy rất bức xúc, vì vậy dù khó đến đâu cũng phải làm.”
Và như vậy, “cuộc chiến” của Từ Quang Hiến bắt đầu.
Tách Pr và Nd là bước quan trọng trong công nghệ tách đất hiếm. Phương pháp chủ đạo quốc tế lúc đó là “trao đổi ion”. Phương pháp này giống như dùng nhíp gắp từng hạt muối trong cát. Khả thi nhưng chậm và đắt, không phù hợp sản xuất công nghiệp quy mô lớn.
Từ Quang Hiến ngay lập tức gặp bế tắc. Vậy phải làm sao?
Không ai ngờ, ông chọn phương pháp “chiết xuất dung môi” – vốn được xem là rủi ro rất cao vào thời điểm đó.
Nguyên lý phương pháp này giống như trải hàng chục, hàng trăm tấm lọc nhỏ, để đất hiếm “chiết xuất” từng lớp, càng về sau càng tinh khiết. Tuy nhiên, lúc đó chưa có công ty nào trên thế giới thành công.
Tại sao Từ Quang Hiến dám thử?
Bởi vì trước đó ông từng nghiên cứu chiết xuất nhiên liệu hạt nhân. Dù là hạt nhân hay đất hiếm, đều là chiết xuất.
Và như vậy, hành trình của Từ Quang Hiến bắt đầu. Ban ngày, ông và đội ngũ làm việc trong phòng thí nghiệm, dùng phương pháp thô sơ nhất – “lắc phễu” – để mô phỏng quá trình chiết xuất công nghiệp. Mỗi quy trình có hàng chục đến hàng trăm tầng, chỉ cần sai một tầng là công sức đổ sông đổ biển. Lúc đó, mỗi người làm việc hơn 80 giờ mỗi tuần. Ban đêm, Từ Quang Hiến lại chìm vào dữ liệu ban ngày, thực hiện vô số tính toán và suy luận.
Cuối cùng, ông phát hiện ra “quy luật tỷ lệ chiết xuất hỗn hợp hằng định”, từ đó xây dựng nên “lý thuyết chiết xuất tầng bậc”.
Điều tuyệt vời hơn nữa: dựa trên nền tảng này, Từ Quang Hiến và nhóm nghiên cứu xây dựng một mô hình toán học gồm hơn 100 công thức. Mô hình này tuyệt vời đến mức nào? Kỹ thuật viên nhà máy chỉ cần nhập dữ liệu quặng vào mô hình là có thể tự động tính ra thông số sản xuất tối ưu. Nói đơn giản, họ đã “giản dị hóa” quy trình sản xuất đất hiếm vốn rất phức tạp.
Bạn thấy đấy, ông không chỉ phát minh công nghệ mới, mà còn tạo ra một hệ thống mới.
Nếu đột phá công nghệ chứng minh tài năng của Từ Quang Hiến, thì hành động sau đó của ông thể hiện phẩm chất đáng kính phục.
Năm 1978, ông sáng lập “Lớp học tập huấn toàn quốc về chiết xuất tầng bậc”. Ông truyền dạy miễn phí, không giấu diếm bất kỳ lý thuyết, công thức hay phương pháp thiết kế nào cho kỹ thuật viên khắp nơi. Nhanh chóng, công nghệ từng bị nước ngoài coi là bí mật tối thượng trở thành “quy trình phổ thông” ngay cả các doanh nghiệp nông thôn Trung Quốc cũng nắm vững. Điều này đặt nền móng cho sự “nở rộ” ngành đất hiếm Trung Quốc về sau.
Đầu những năm 90, Trung Quốc xuất khẩu lượng lớn đất hiếm đơn lẻ độ tinh khiết cao, hoàn toàn thay đổi cục diện ngành đất hiếm thế giới.
Có thể nói, chính ông đã biến đất hiếm Trung Quốc từ “bán theo tấn” thành “bán theo gam”.
Cho đến hôm nay, nền tảng công nghiệp đất hiếm Trung Quốc vẫn là thành quả từ “cuộc chiến” của Từ Quang Hiến.
Tất cả những thay đổi này mang lại kết quả trực quan nhất: giá đất hiếm bị “hạ xuống”.
Ví dụ, trong máy bay chiến đấu có một thứ gọi là “radar mảng pha”, sản xuất nó cần “nam châm vĩnh cửu neodymium-sắt-boron”. Loại nam châm này sử dụng đất hiếm. Vào những năm 90, chi phí một bộ radar mảng pha thường lên tới hàng triệu USD.
Nhưng hiện nay, radar mảng pha được dùng trong trạm khí tượng, radar ô tô, trạm phát 5G. Không cần hàng triệu USD, chỉ cần vài nghìn USD là mua được.
Từ công nghệ quân sự phức tạp trở thành công nghệ dân dụng “rẻ như bèo”, đằng sau đó chính là sự trưởng thành đầy đủ của ngành công nghiệp đất hiếm.
Bạn thấy đấy, Trung Quốc mất hơn 70 năm, từ một “học việc” chỉ biết bưng bát rửa chén, trở thành một “đầu bếp” nắm giữ “bí kíp độc môn”. Khoảng 90% tinh luyện toàn cầu, 93% sản xuất nam châm vĩnh cửu, 99% chế biến nguyên tố đất hiếm nặng đều phải thực hiện tại Trung Quốc.
Điều thú vị là: trong vài thập kỷ qua, sự gia tăng mạnh mẽ thị phần đất hiếm Trung Quốc toàn cầu luôn bị các nước phương Tây xem nhẹ.
Tôi cũng tò mò: đến mức này rồi, chẳng lẽ không ai nhận ra sao? Tôi thấy có người phân tích trên mạng, nguyên nhân chủ yếu là nguyên liệu đất hiếm Trung Quốc quá rẻ, nguồn cung dồi dào. Các nước phương Tây chú trọng môi trường nên không nghĩ đến việc tự phát triển ngành này.
Nói trắng ra, vì đủ dùng, no bụng, nên hoàn toàn không lo đói.
Thời kỳ tươi đẹp như vậy kéo dài đến năm 2010.
Nhật Bản bị ngừng cung cấp đất hiếm gần hai tháng. Giá đất hiếm tăng vọt, thậm chí tăng hơn mười lần.
Lúc này, dường như mọi người bừng tỉnh: hình như có gì đó không ổn.
Không lâu sau, Mỹ khởi động lại mỏ đất hiếm duy nhất trong nước, Mountain Pass. Đồng thời tìm kiếm nhà cung cấp thay thế từ Nhật Bản, Úc.
Nhưng Mỹ không có công nghệ tinh luyện đất hiếm. Vì vậy, ngay cả khi tự khai thác, quặng vẫn phải vận chuyển sang Trung Quốc để tinh luyện.
Dự trữ dưới lòng đất không phải là độc quyền, mà là năng lực và công nghệ thực sự nằm trong tay mới là then chốt.
Đây cũng là lý do vì sao chỉ trong khoảng 70 năm, thế cục đã hoàn toàn đảo ngược.
Đọc đến đây, bạn có thể đặt câu hỏi khác: nếu mọi người đều biết đất hiếm quan trọng, và đã nhận ra vấn đề, tại sao họ không nhanh chóng đuổi kịp?
Nếu đất hiếm quan trọng như vậy, tại sao các nước khác không phát triển?
Thực tế, ai cũng có thể làm. Nhưng vấn đề là, cần ít nhất 10 năm mới xây dựng được.
Công nghệ đất hiếm không phải công nghệ siêu cao cấp, ban đầu Mỹ cũng làm được. Nhưng khó khăn nằm ở chỗ: muốn xây dựng ngành công nghiệp riêng, cần đầy đủ các yếu tố: tiền bạc, nhân tài, công nghệ và môi trường.
Hãy xét từng yếu tố.
Thứ nhất, rào cản vốn.
Xây một nhà máy tách đất hiếm cần bao nhiêu tiền?
Ví dụ, Lynas của Úc là nhà sản xuất đất hiếm lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc. Nhà máy tách của họ tại Malaysia đã đầu tư tích lũy hơn 1 tỷ USD. Mà đây chỉ là một nhà máy. Nếu xây dựng chuỗi cung ứng hoàn chỉnh từ mỏ, nhà máy luyện đến nhà máy gia công, cần hàng chục tỷ, thậm chí hàng trăm tỷ USD, ít nhất 5-10 năm.
Với nhà đầu tư, khoản đầu tư này rủi ro quá cao, hoàn vốn quá chậm. Ai愿意 chờ?
Thứ hai, rào cản công nghệ.
Khó khăn không nằm ở kiến thức lý thuyết, mà ở “bí quyết quy trình” khó sao chép.
Hiểu thế nào? Ví dụ, trong tách đất hiếm có phương pháp “chiết xuất dung môi”. Bước này thực sự rất mệt mỏi. Bạn phải cho dung dịch đất hiếm qua hàng trăm, thậm chí một nghìn buồng chiết xuất. Mỗi buồng đều phải kiểm soát chính xác độ pH của dung dịch, sai lệch chỉ 0,1 cũng không được.
Hãy tưởng tượng, nếu bạn sai ở buồng thứ 131 mà không biết, đến khi đi hết 800 bước sau mới phát hiện lỗi. Có nản không?
Để đảm bảo thành công, con đường duy nhất là tích lũy dữ liệu qua thử nghiệm liên tục.
Nói đơn giản, giống như một đầu bếp nói “muối một chút, một thìa giấm, đun nhỏ lửa”. Nhưng “một chút” là bao nhiêu mg, “thìa” là to cỡ nào, “nhỏ lửa” là nhiệt độ bao nhiêu trong bao nhiêu phút. Hỏi đầu bếp, ông ấy chỉ nói: đó là “trí nhớ cơ bắp” và “cảm giác riêng” tích lũy hàng chục năm. Bạn thấy đấy, đều là sự thật, không lừa bạn đâu.
Những nước như Việt Nam, Brazil dù có mỏ đất hiếm phong phú, hoặc thiếu công nghệ, hệ thống công nghiệp không hoàn chỉnh, hoặc phải nhập thiết bị từ Trung Quốc. Hoàn cảnh của họ là khó khăn chung của nhiều nước: dù có “công thức nấu ăn”, nhưng không hiểu, lại thiếu “dụng cụ nấu”.
Tính đến năm 2023, trong 469.758 bằng sáng chế đất hiếm tra cứu trên incopat, Trung Quốc chiếm 222.754, khoảng 47,4%, dẫn đầu thế giới. Các chuyên gia ước tính công nghệ tách của Trung Quốc领先 thế giới 5-10 năm.
Thứ ba, rào cản nhân tài.
Thứ khó sao chép hơn cả công nghệ là con người. Các nước phương Tây đang đối mặt với sự gián đoạn nhân tài gần hai thế hệ trong lĩnh vực đất hiếm.
Nếu đào tạo từ đầu, cần bao lâu?
Một chuyên gia lĩnh vực đất hiếm, từ đại học đến tiến sĩ, rồi vào doanh nghiệp thực tiễn, ít nhất 10-15 năm mới thành thạo. Để duy trì chuỗi sản xuất hoàn chỉnh, cần đội ngũ hàng trăm người như vậy.
Một vấn đề thực tế hơn: không có thầy, cũng không có trò. Đội ngũ chuyên gia am hiểu nhất đã về hưu, tri thức và kinh nghiệm bị đứt gãy. Còn sinh viên, khi ngành đất hiếm phương Tây biến mất suốt 30 năm, có bao nhiêu người願意 học chuyên ngành “kén” này?
Thứ tư, rào cản chính sách.
Dù giải quyết được nhân tài, công nghệ, vốn... vẫn không tránh khỏi vấn đề môi trường – mối quan tâm lớn nhất của công chúng.
Trước đây, cư dân xung quanh khiếu nại vì tiếng ồn, ô nhiễm. Ngày nay, phản ứng của công chúng có thể còn mạnh mẽ hơn.
Đây có lẽ là rào cản khó vượt nhất với các nước phương Tây.
Vì vậy, hãy quay lại câu hỏi: tại sao các nước khác không tự phát triển đất hiếm?
Họ không phải không muốn, mà là không thể. Ngay cả khi bắt đầu, cũng cần ít nhất 10-20 năm để đi hết con đường mà Trung Quốc đã mất 70 năm.
Xét riêng Mỹ, dù đã khởi động lại mỏ duy nhất Mountain Pass, vẫn thiếu công nhân chuyên môn, thiếu hỗ trợ chính sách, và năng lực tinh luyện không tăng nổi. Mountain Pass dự kiến đến cuối năm 2025 chỉ sản xuất được 1.000 tấn nam châm neodymium-sắt-boron – chưa đến 1% năng lực sản xuất 138.000 tấn của Trung Quốc năm 2018.
Các chuyên gia dự đoán, với tiến độ hiện tại, có thể đến năm 2040 Mỹ mới đạt được tự chủ cung ứng đất hiếm.
Nhưng đó là 15 năm nữa. Còn “cuộc chiến đất hiếm” hiện tại đã bắt đầu.
Lời kết
Phew, xong rồi. Đến đây, bạn hẳn đã hiểu rõ đất hiếm là gì, và tại sao lần này có thể “bóp cổ” Mỹ bằng đất hiếm.
“Luân phiên trở lại” năm chữ nghe dễ dàng, nhưng đằng sau là gánh vác nặng nề của nhiều thế hệ trong suốt bảy mươi năm.
Ngày nay chúng ta có thể ra lá bài “đất hiếm” này, đừng quên rằng lá bài này là do vô số tiền bối đã trả giá lớn lao để đúc nên cho thế hệ hậu sinh chúng ta.
Khi Mỹ, theo logic thương mại, vứt bỏ ngành công nghiệp vất vả, bẩn thỉu như chiếc giày rách, chính những nhà khoa học như Từ Quang Hiến đã cúi người, nhặt lên “di sản” quý giá vô cùng này.
Trong thời kỳ nghèo khó, họ dồn cả đời vào phòng thí nghiệm sơ sài, đổ tâm huyết vào những ống nghiệm, lọ thủy tinh khô khan mà người ngoài cho là tẻ nhạt. Chính sự kiên trì, niềm tin và quyết tâm đó đã biến “bùn đất” thành “vàng”.
Nó cũng ghi dấu sự hy sinh to lớn của vô số công nhân ngành. Chính họ, bằng đôi tay đào bới trong bụi mù mịt, kiên cường bên dung dịch hôi hám, bằng mồ hôi và hy sinh, từng chút từng chút tạo nên lợi thế tuyệt đối của ngành này.
Vì vậy, trong câu chuyện này không có thành công dễ dàng, càng không có sức mạnh vô cớ. Chúng ta ngày nay có can đảm, có vốn liếng để “so kè” với Mỹ, chính là nhờ có một nhóm người như vậy, thay chúng ta chịu khổ nhất, gánh vác nặng nề nhất, biến một bộ bài tồi thành “quân bài chủ”.
Họ mới chính là “lá bài chủ” thực sự đằng sau lá bài “đất hiếm”. Và họ, cũng là những người chúng ta ngày nay cần biết ơn nhất.
Bởi vì lịch sử chúng ta đang chứng kiến hôm nay, chính là tiếng vọng của lịch sử.
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
