Dùng AI để đọc sách, học tập, não bộ có bị teo không?
Tuyển chọn TechFlowTuyển chọn TechFlow
Dùng AI để đọc sách, học tập, não bộ có bị teo không?
Mỉa mai thay, một trong những hậu quả khi học sinh sử dụng AI hiện nay là họ sẽ không thể sử dụng AI tốt hơn trong tương lai.
Chuyên sâu báo cáo Web3Tác giả: Tâm Tâm
Công cụ AI được thúc đẩy bởi mô hình lớn đang bước vào cuộc sống, và nhóm người hưởng ứng mạnh mẽ nhất có lẽ không phải là những nhân viên văn phòng "lao động cật lực", mà chính là học sinh trong các trường học, bởi việc dùng ChatGPT để tạo một bài văn hay tiểu luận ngắn quá đỗi dễ dàng.
Chính vì vậy, kể từ khi ra đời mô hình lớn, phản ứng nhanh nhất của nhiều giáo viên là "cấm dùng AI", hoặc định nghĩa lại quy tắc gian lận.
Nhưng cũng có người nhanh chóng nhận ra: mối nguy thực sự có thể không phải là gian lận, mà là học sinh đang trao toàn bộ quá trình "học tập" của bộ não mình cho AI.
Trông thì việc làm bài tập dễ hơn, điểm số tăng lên. Nhưng một vấn đề đáng lo ngại cũng đồng thời xuất hiện: Khi học sinh ngày càng phụ thuộc vào AI để viết bài, trả lời câu hỏi, tóm tắt, suy nghĩ, liệu họ còn thực sự đang "học" nữa không?
Hay nói cách khác, trong thời đại AI, học sinh còn cần phải "học" nữa không?
01 Nhìn như đã học, thực chất chưa học
Từ khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022, OpenAI có lẽ buộc phải thừa nhận rằng một trong những nhóm người dùng trung thành nhất của họ chính là học sinh.
Nhìn lại hai năm qua, truyền thông từng đưa tin tăng trưởng người dùng của OpenAI bị đình trệ, nhưng cứ đến tháng 9, lượng người dùng lại tăng vọt —— nguyên nhân rất đơn giản: học sinh đi học trở lại, kỳ nghỉ hè kết thúc.
Động thái đầu tiên của AI trong việc thay đổi giáo dục là khiến việc "hoàn thành bài tập về nhà" trở nên cực kỳ dễ dàng: gặp khó là hỏi AI.
Một khảo sát cho thấy, đến cuối năm 2024, khoảng 70% thanh thiếu niên Mỹ đã từng sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo tạo nội dung, hơn một nửa dùng AI để giúp hoàn thành bài tập về nhà.
Tại Trung Quốc cũng có nhiều khảo sát cho thấy mức độ phổ biến của AI trong môi trường học đường. Trước khi DeepSeek ra đời, học sinh thường dùng các công cụ AI nội địa như Văn Tâm Nhất Ngôn, Đậu Bao.
Viết luận văn, báo cáo đọc sách, giải toán —— bài tập dường như ngày càng hoàn hảo, nhưng vấn đề đặt ra là: họ thực sự đã học được gì chưa?
Năm 2024, nhóm nghiên cứu của Đại học Pennsylvania đã thực hiện một thí nghiệm thực tế:
Một nhóm học sinh trung học được chia làm ba nhóm khi học môn Toán: nhóm một tự do sử dụng chatbot AI dựa trên GPT-4; nhóm hai dùng "GPT Tutor" (chỉ hướng dẫn, không đưa đáp án); nhóm ba không dùng AI.
Kết quả, trong giai đoạn luyện tập, nhóm dùng AI tự do thể hiện tốt nhất, gần như vượt trội hoàn toàn.
Nhưng khi bước vào kỳ thi cuối kỳ —— nơi không được dùng AI hỗ trợ —— nhóm dùng AI lại có điểm trung bình thấp hơn nhóm không dùng AI tới 17%.
Nhóm dùng "GPT Tutor" thể hiện tốt hơn 127% trong luyện tập, nhưng điểm thi cuối kỳ tương đương với nhóm không dùng AI.
Nguồn ảnh: Kết quả nghiên cứu của nhóm Đại học Pennsylvania
Nhóm nghiên cứu Đại học Pennsylvania từ đó rút ra kết luận: trí tuệ nhân tạo không được kiểm soát đã trở thành một chiếc "nạng": học sinh dựa vào chatbot để hoàn thành khối lượng công việc nặng nề trong luyện tập, và "không học đủ sâu về các khái niệm toán học nền tảng", khiến họ không thể tự giải quyết các bài toán tương tự.
Họ cho rằng, AI cung cấp hỗ trợ khi học sinh làm bài tập, tạo cảm giác nắm vững kiến thức, nhưng đến lúc thi lại bộc lộ rõ sự yếu kém. Có cái "nạng" AI này, đôi chân (trí tuệ) lại ngày càng yếu đi.
Đây chính là nghịch lý "AI trong giáo dục":
AI khiến bạn trông thông minh hơn, nhưng thực chất có thể học ít hơn.
Nguồn ảnh: Nghiên cứu của nhóm Đại học Pennsylvania
02 AI khiến năng lực nhận thức suy giảm?
Không chỉ riêng vấn đề giải toán, các nghiên cứu về tác động của AI đối với năng lực nhận thức trong hai năm gần đây ngày càng nhiều.
Năm nay, các nhà nghiên cứu từ Đại học Carnegie Mellon và Microsoft công bố một nghiên cứu cho biết: nếu công cụ trí tuệ nhân tạo tạo nội dung được "sử dụng không đúng cách... sẽ dẫn đến suy giảm các khả năng nhận thức vốn nên được giữ lại".
Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature cho rằng, điều này có thể làm giảm khả năng ra quyết định độc lập của học sinh và giáo viên, khiến học sinh lệ thuộc vào công nghệ, giảm tư duy độc lập, dẫn đến lười biếng và ảnh hưởng đến chất lượng học tập.
Các học giả trong lĩnh vực khoa học nhận thức thường nói rằng, bản chất của việc học là những kết nối mới hình thành sau quá trình vật lộn liên tục của bộ não. Các nhà giáo dục lo ngại rằng AI đã giúp học sinh loại bỏ mất quá trình "vật lộn", cũng đồng nghĩa với việc xóa sổ sự trưởng thành của học sinh.
Tương tự, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Societies năm nay cho biết: "việc thường xuyên sử dụng công cụ AI có mối liên hệ tiêu cực đáng kể với khả năng tư duy phản biện, và mối liên hệ này được trung gian bởi sự chuyển giao nhận thức (cognitive offloading). So với người lớn tuổi, người trẻ phụ thuộc vào công cụ AI nhiều hơn và đạt điểm tư duy phản biện thấp hơn."
"Chuyển giao nhận thức" (cognitive offloading) là việc con người giao nhiệm vụ nhận thức cho AI. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng tác động này rõ rệt nhất ở giới trẻ, trong khi những người có trình độ học vấn cao dù có dùng hay không dùng công cụ AI, thường vẫn duy trì được khả năng tư duy phản biện mạnh mẽ hơn.
Tất nhiên, cần lưu ý rằng nghiên cứu này nhấn mạnh mối tương quan chứ không phải mối quan hệ nhân quả trực tiếp.
Nguồn ảnh: Tạp chí Societies
Bên ngoài giới học thuật, những vấn đề của AI trong giáo dục trong hai năm gần đây cũng thường xuyên xuất hiện trên báo chí. Ngoài việc giáo viên tố cáo học sinh gian lận, hiện tượng phổ biến khác là một số thầy cô phát hiện học sinh dùng AI thường xuyên thì điểm số tăng vọt, luận văn xuất sắc —— nhưng một khi rời xa AI, mọi thứ sụp đổ hoàn toàn.
Ví dụ: "một học sinh trình độ trung bình, dùng ChatGPT hoặc DeepSeek, nộp được một bài luận đạt điểm cao. Nhưng đến lúc thảo luận trên lớp, đôi khi thậm chí không trả lời nổi những khái niệm cơ bản nhất."
Tóm tắt tự động, viết văn tự động, dịch tự động, tạo khung lập luận tự động... AI trực tiếp thay thế bốn hành động học tập quan trọng: đọc, hiểu, suy nghĩ, diễn đạt.
Khi có người mừng rỡ coi AI là phúc lành cho việc học, hiệu suất học tập tăng gấp đôi, thì người khác lại lo ngại rằng sự phụ thuộc quá mức đang gây ra sự sa sút về năng lực. The Chronicle of Higher Education trích lời một số sinh viên: "Tôi trở nên lười biếng hơn. AI khiến việc đọc dễ dàng hơn, nhưng nó từ từ khiến bộ não tôi mất đi khả năng suy nghĩ phản biện và hiểu từng từ một."
"Khi làm bài tập, tôi thật sự không thể rời khỏi ChatGPT dù chỉ mười giây. Tôi ghét bản thân mình hiện tại, vì tôi biết mình chẳng học được gì, nhưng giờ đã tụt hậu quá xa, nếu không dùng nó thì không thể theo kịp tiến độ... Động lực của tôi đã biến mất."
Trên mạng xã hội cũng xuất hiện nhiều lời than thở. Một người dùng cộng đồng tâm lý học trên Reddit cho biết: "Tình hình ngày càng tệ. Tôi là giảng viên tại một trường đại học khoa học ứng dụng, tôi nhận thấy khả năng giải quyết vấn đề và tư duy phản biện của sinh viên giảm mạnh."
Nguồn ảnh: reddit
03 "Chưa từng học"
Cũng có người đặt ra một câu hỏi —— AI có thể khiến học sinh rơi vào tình trạng "chưa từng học", nguy hiểm hơn cả "quên cách làm".
Nhà văn công nghệ Nicholas Carr hồi tháng 5 vừa rồi viết một bài dài mang tên "Huyền thoại của việc tự động hóa học tập", nêu lên một quan điểm: Khi một kỹ năng bị máy móc đảm nhận trước khi bạn học được, thì có thể bạn sẽ chẳng bao giờ học được nó.
Ông mô tả ba kịch bản có thể xảy ra khi tự động hóa công việc: Thứ nhất, nếu người dùng đã là chuyên gia, công cụ AI có thể nâng cao thêm kỹ năng của họ; Thứ hai, nếu kỹ năng đó cần luyện tập liên tục, thì việc tự động hóa bằng AI có thể dẫn đến suy giảm kỹ năng; Thứ ba, nếu người dùng là người mới bắt đầu, mà AI đã thực hiện công việc từ đầu, thì người đó có thể sẽ không bao giờ thực sự nắm vững kỹ năng đó.
Giáo dục chính xác rơi vào trường hợp thứ ba. Nicholas Carr khẳng định, học sinh vốn đang trong quá trình học kỹ năng mới, chưa nắm vững chúng. Nếu trước khi tích lũy kinh nghiệm, AI đã "thế chỗ" thực hiện nhiệm vụ —— dù là giải toán hay viết luận —— thì sự phát triển kỹ năng thực sự sẽ bị cản trở.
Nguồn ảnh: substack
Thêm vào đó, khi một người hiếm khi "tự suy nghĩ", họ thậm chí có thể khó viết được một prompt tốt trong cửa sổ trò chuyện với AI. Chưa nói đến việc xác minh và cải thiện đầu ra của AI —— những kỹ năng bậc cao này đều phụ thuộc vào sự thấu hiểu chủ đề của người dùng.
Giáo sư lịch sử Timothy Burke thuộc Trường Swarthmore viết: "Để các công cụ tạo nội dung AI hiện tại và trong tương lai gần thực sự phát huy tác dụng trong nghiên cứu và biểu đạt, bản thân bạn phải hiểu biết rất nhiều."
"Cũng giống như nếu bạn không biết mình đang tìm gì, không biết mục lục thẻ là gì, thì bạn không thể tra cứu tài liệu bằng nó; cũng giống như thời điểm Google tìm kiếm hiệu quả nhất trước đây, nếu bạn không biết cách thay đổi từ khóa, thu hẹp phạm vi tìm kiếm, hoặc chọn lọc thông tin hữu ích từ kết quả trước để tối ưu tìm kiếm lần sau, thì bạn cũng không thể dùng tốt nó."
Giáo dục chính là một lĩnh vực như vậy. Tiểu học vừa mới học đọc, AI đã có thể viết hộ cảm nhận sau khi đọc sách; học sinh trung học vừa tiếp xúc với lập luận, AI đã có thể một cú nhấp tạo ra bài nghị luận cấu trúc tinh tế; sinh viên đại học vừa bắt đầu nghiên cứu, AI đã có thể tự động đưa ra dàn ý, phân tích, tóm tắt, trích dẫn.
Những kỹ năng này còn chưa kịp nắm bắt, đã bị thay thế. Vì vậy, học sinh không chỉ "quên cách làm", mà là "chưa từng học cách làm", đôi khi thậm chí không nhận ra nội dung sao chép thực ra là "ảo giác" do AI thổi ra.
Ví dụ khác như AI lập trình: nếu học sinh bỏ qua việc học thực tế về lập trình, luôn để AI viết code hộ, thì khi AI đưa ra kết quả sai, họ có thể không có đủ kiến thức lập trình để sửa lỗi hoặc cải thiện đầu ra của AI.
Nicholas Carr ví von: giống như một thế hệ phi công chỉ biết dùng hệ thống lái tự động, họ có thể điều khiển chuyến bay thông thường, nhưng trong tình huống khẩn cấp cần điều khiển thủ công, họ sẽ bất lực.
"Chúng ta luôn chú ý đến việc học sinh lợi dụng AI để gian lận. Chúng ta nên quan tâm hơn đến việc AI đang phản bội học sinh như thế nào," Nicholas Carr nói.
"Với trí tuệ nhân tạo tạo nội dung, một học sinh vốn ở mức B có thể viết ra tác phẩm hạng A, đồng thời bản thân lại trở thành học sinh mức C."
04 Nghịch lý học tập và giáo dục
Giáo dục truyền thống có một giả định cơ bản: học sinh nộp được một bài văn hay nghĩa là biết viết; giải được bài toán khó nghĩa là hiểu công thức; điểm cao nghĩa là nắm vững kiến thức.
Hiện tại, AI dường như đang làm thay đổi logic này: trong các kỳ thi không nghiêm ngặt, học sinh viết hay không còn đồng nghĩa với biết viết, điểm cao cũng không còn đồng nghĩa với biết làm, kết quả không còn phản ánh quá trình.
Giờ đây, một bài tập hoàn hảo có thể do ChatGPT viết; một bài luận chặt chẽ về mặt logic có thể là bản nháp đầu tiên do DeepSeek cung cấp; một điểm số cao có thể chỉ là thành quả của việc thành thạo dùng prompt. Đôi khi không cần thực sự hiểu, chỉ cần biết dùng công cụ, quá trình học tập có thể "ngoại giao" cho LLM.
Các trường học trên thế giới từng đối phó với vấn đề này, từ cấm dùng trong lớp học, đến sử dụng các hệ thống phát hiện AI như GPTZero, Turnitin, nhưng cũng không chặn nổi, đôi khi còn "làm hại nhầm" những học sinh chăm chỉ. Một số học sinh còn tinh ranh hơn, bảo AI "giảm IQ" đầu ra, chỉ để bài tập "trông giống học sinh viết hơn", bởi họ biết rằng nhiều giáo viên tin rằng "học sinh không thể viết hoàn hảo như vậy".
Tại các quốc gia châu Á, Bộ Giáo dục Trung Quốc hồi tháng 5 năm nay đã ban hành "Hướng dẫn sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo nội dung cho học sinh tiểu học và trung học", cảnh báo về sự phụ thuộc quá mức vào công cụ AI, học sinh tiểu học không được phép tự dùng chức năng tạo nội dung mở, nhưng cho phép một số hình thức hỗ trợ giảng dạy, nhấn mạnh sự cân bằng giữa các cấp học.
Về phía đại học, Đại học Phúc Đán ban hành quy định cấm AI tham gia vào sáu phần liên quan đến tính sáng tạo và đổi mới trong luận văn tốt nghiệp đại học, cho phép sử dụng trong các công việc hỗ trợ như tra cứu tài liệu, gỡ lỗi mã. Các trường đại học khác cũng có quy định tương tự, một giáo sư Khoa Văn học Đại học Nam Kinh thậm chí cho điểm 0 khi học sinh dùng AI tóm tắt "Hồng Lâu Mộng".
Nhật Bản nhấn mạnh việc thận trọng sử dụng ở độ tuổi nhỏ, yêu cầu "cấm dùng AI thay thế hoàn thành bài tập", đồng thời cảnh báo về việc kìm hãm tư duy, cảnh báo rằng nếu đưa AI vào quá sớm hoặc không có biện pháp bảo đảm, việc sử dụng AI có thể "dập tắt sự sáng tạo và động lực học tập của học sinh".
Tại châu Phi, nơi nguồn lực giáo dục eo hẹp hơn, việc AI xâm nhập ban đầu được một số nhà giáo dục coi là cơ hội "vượt đường cong", nhưng mối lo ngại cũng tồn tại. Một tiêu đề trên tạp chí giáo dục châu Phi đặt ra câu hỏi: "ChatGPT —— công cụ gian lận hay cơ hội nâng cao học tập?"
Nguồn ảnh: bizcommunity
Tại Bắc Mỹ, phản ứng ban đầu cũng rất mạnh mẽ. Đầu năm 2023, do lo ngại lạm dụng AI, một số khu vực tại Mỹ đã trực tiếp chặn ChatGPT trên thiết bị trường học. Một khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy, chỉ 6% giáo viên K-12 tại Mỹ cho rằng AI có lợi hơn hại trong giáo dục, trong khi một phần tư giáo viên cho rằng hại nhiều hơn lợi, phần lớn giáo viên còn lại đang trong trạng thái chờ xem, vừa lo lắng vừa bối rối.
Nhưng làn sóng này không thể ngăn chặn, việc cấm đoán dần chuyển sang định hướng, hiện nay các trường đại học tại Mỹ đang hợp tác với các công ty công nghệ như OpenAI, Anthropic để chủ động đưa vào "AI phiên bản giáo dục".
Châu Âu cũng có xu hướng tương tự, Estonia triển khai chương trình quốc gia mang tên "AI Leap", cung cấp công cụ AI cho học sinh và giáo viên. Một số trường đại học Anh ban hành nguyên tắc khuyến khích sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm, một số trường tại Anh đang thử nghiệm trợ giảng AI trong lớp học.
Năm nay, khi bằng chứng về tác động cách mạng của AI đối với giáo dục ngày càng nhiều, Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman từng tuyên bố cung cấp miễn phí một thời gian dịch vụ ChatGPT Plus cho học sinh Bắc Mỹ.
Nicholas Carr thì nói:
"Trong mắt các công ty AI, học sinh không phải là người học, mà là khách hàng."
Nguồn ảnh: X
Đối với bài kiểm tra AI vs Giáo dục này, các nơi tất nhiên cũng đưa ra nhiều cách ứng phó, ví dụ như thiết kế lại bài tập, bảo vệ luận văn trực tiếp, viết bài trong lớp, phục hồi nhiều kỳ thi viết tay hơn, nhằm đảm bảo rằng họ đang kiểm tra học sinh, chứ không phải "học sinh + AI".
Một số nhà giáo dục đã nhận ra, mối nguy không chỉ là gian lận tràn lan, mà còn là khả năng "cơ bắp tư duy" đang teo tóp tập thể dưới sự hỗ trợ của AI. Và những người nghi ngờ về sự thay đổi có thể sẽ đặt ra một câu hỏi:
Khi AI có thể thay bạn hoàn thành mọi việc, học sinh còn cần học cái gì nữa không?
Chào mừng tham gia cộng đồng chính thức TechFlow
Nhóm Telegram:https://t.me/TechFlowDaily
Tài khoản Twitter chính thức:https://x.com/TechFlowPost
Tài khoản Twitter tiếng Anh:https://x.com/BlockFlow_News
极客公园
